II SA/GL 494/06

II SA/Gl 494/06 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2006-09-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-07-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Leszek Kiermaszek /przewodniczący/
Maria Taniewska-Banacka
Rafał Wolnik /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Leszek Kiermaszek Sędziowie Sędzia WSA Maria Taniewska-Banacka Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.) Protokolant referent Anna Trzuskowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2006 r. sprawy ze skargi E.S. na decyzję Wojewody Ś. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie aktów stanu cywilnego uchyla zaskarżoną decyzję i orzeka, że nie podlega ona wykonaniu w całości.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] roku, nr [...], Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w K. orzekł o wpisaniu z urzędu do ksiąg Urzędu Stanu Cywilnego w K. aktu małżeństwa C. S. i E.J., sporządzonego za granicą w Urzędzie Stanu Cywilnego w K.
Jako materialno-prawną podstawę takiego rozstrzygnięcia organ wskazał art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1986 roku – Prawo o aktach stanu cywilnego (obecnie: tekst jedn. Dz.U. z 2004 roku, Nr 161, poz. 1688), zwaną dalej u.a.s.c.
W uzasadnieniu podano, że decyzją z dnia [...] roku ten sam organ po rozpoznaniu wniosku J.S. orzekł o wpisaniu powyższego aktu małżeństwa do polskich ksiąg stanu cywilnego. Na skutek wniosku skarżącej E.S. oraz Prokuratora Okręgowego w K., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] roku stwierdził nieważność decyzji Kierownika USC w K. z dnia [...] roku. Stwierdzono dalej, że nie znaleziono przesłanek, które mogłyby stanowić podstawę do podjęcia czynności zmierzających do sądowego unieważnienia aktu małżeństwa w trybie art. 30 u.a.s.c. Zatem ponowne wpisanie tego aktu do ksiąg stanu cywilnego na podstawie wydanej decyzji będzie stanowiło przesłankę dla unieważnienia aktu, dla którego podstawa prawna została skasowana.
Odwołanie od tej decyzji wniosła skarżąca zarzucając jej wydanie z rażącym naruszeniem prawa oraz błędy merytoryczne i proceduralne. Wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji.
Uzasadniając swoje stanowisko skarżąca wskazała, iż w decyzji brak jest pełnej nazwy aktu małżeństwa, którego umiejscowienia dokonano, a także brak dokładnych danych zawartych w tym akcie.
Zakwestionowała wszczęcie i prowadzenie postępowania przez organ pierwszej instancji z urzędu. Stwierdziła bowiem, iż postępowanie wszczyna się z urzędu wtedy, gdy chodzi o nałożenie na stronę pewnych obowiązków w formie nakazów, zakazów itp. w szeroko rozumianym interesie społecznym. W jej ocenie taki obowiązek nie wynika z art. 73 ust. 1 u.a.s.c., a zatem brak było podstaw do wszczęcia postępowania bez zgody stron.
Skarżąca wskazała na przepisy Prawa o aktach stanu cywilnego oraz na przepisy proceduralne regulujące dokonywanie zmian związanych z rejestracją stanu cywilnego. Stwierdziła, ze decyzja organu pierwszej instancji wydana została z rażącym naruszeniem tych przepisów. Dalej skarżąca dopatruje się takiego skutku tej decyzji, że w obiegu pozostanie akt małżeństwa nr [...] (tj. akt wpisany na podstawie decyzji z [...] roku, której nieważność stwierdzona została decyzją MSWiA z dnia [...] roku). W jej ocenie akt ten nie istnieje, albowiem jego podstawa prawna została skasowana i żadna inna decyzja do skasowania tego aktu nie jest potrzebna. Brak zatem było podstaw do wydania decyzji przez Kierownika USC w K. Dodała, że to samo dotyczy sprostowania tego aktu na mocy decyzji Kierownika USC w K. z dnia [...] roku, która to decyzja również została skasowana. W takim stanie rzeczy w Urzędzie Stanu Cywilnego w K. istnieją dwa nieważne, bezprawne akty.
Rozpoznając to odwołanie Wojewoda Ś. zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją wydaną w trybie art. 138 § 2 kpa, uchylił decyzję organu pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1964 roku, sygn. akt III CO 5/64, która w jego ocenie wprowadziła ogólną regułę postępowania w prawie o aktach stanu cywilnego, że akt stanu cywilnego po wpisaniu do polskich ksiąg stanu cywilnego posiada byt samoistny i można go unieważnić. W takim stanie rzeczy wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji stanowiącej podstawę umiejscowienia zagranicznego aktu stanu cywilnego w polskich księgach stanu cywilnego nie spowodowało wyeliminowania samego aktu. Nieważność tego aktu może być natomiast stwierdzona w postępowaniu sądowym w trybie art. 30 w związku z art. 33 u.a.s.c.
Wskazując na powyższe organ odwoławczy zalecił organowi pierwszej instancji wystąpienie przed ponownym rozpoznaniem sprawy do sądu z wnioskiem o unieważnienie aktu małżeństwa nr [...].
Organ odniósł się ponadto do kwestii związanej z pisownią nazwiska i imienia C.S. i wskazując na rozbieżność pisowni z aktem urodzenia powołał się na art. 10 ustawy z dnia 15 listopada 1956 roku o zmianie imion i nazwisk (obecnie: tekst jedn. Dz.U. z 2005 roku, Nr 233, poz. 1992). Z tego też względu uznał za zasadne wszczęcie z urzędu postępowania w przedmiocie umiejscowienia aktu małżeństwa.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji, iż narusza jej prawa materialne i pozbawia ją obrony swoich praw i praw córki N. Narusza zasadę równego traktowania stron oraz podstawowe zasady państwa prawa zagwarantowane w Konstytucji RP. Zarzuciła ponadto naruszenie prawa państwa obcego przez ingerowanie w dokument tego państwa i jego obywateli bez wiedzy tego państwa.
W uzasadnieniu wskazała na art. 29 u.a.s.c., który upoważnia organ administracji do unieważnienia aktu w sytuacji, gdy dwa akty stanu cywilnego stwierdzają to samo zdarzenie. Taka sytuacja w ocenie skarżącej ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem w obrocie pozostaje akt małżeństwa sporządzony za granicą oraz akt małżeństwa umiejscowiony w polskim urzędzie stanu cywilnego dotyczący tego samego zdarzenia. Już sama ta okoliczność umożliwiała Kierownikowi USC w K. podjęcie decyzji w trybie art. 29 u.a.s.c. o stwierdzeniu nieważności aktu małżeństwa nr [...]. Pomimo to organ odwoławczy dopuścił do obrotu prawnego bezprawne akty powodując tym samym, że w obrocie prawnym od [...] roku pozostają trzy akty małżeństwa: właściwy n. oraz bezprawne, sporządzone w Polsce w dniach [...] i [...] roku.
Wskazała dalej, że z tych bezprawnych aktów są sporządzane i wydawane odpisy na potrzeby różnych postępowań. Odpisy te raz zawierają prawidłowe brzmienie nazwisk, zaś w niektórych przypadkach brzmienie polskojęzyczne, będące wynikiem decyzji o sprostowaniu aktu małżeństwa. Powołała się na argumenty, jakie już wcześniej sformułowała w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji. Domagała się bezzwłocznego wycofania z obiegu prawnego bezprawnych aktów małżeństwa nr [...] z dnia [...] roku oraz z dnia [...] roku, pociągnięcia do odpowiedzialności karnej Wojewody Ś. za niewykonanie obowiązków wynikających z ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, zaniechania dalszego wydawania odpisów bezprawnych aktów przez Kierownika USC w K. oraz umorzenia decyzji Wojewody w części nakazującej organowi pierwszej instancji wznowienia postępowania z urzędu.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje :
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z odmiennych przyczyn, aniżeli te, które zostały w niej podniesione.
Na wstępie wskazać przyjdzie, że sąd administracyjny zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji bądź postanowienia w całości lub w części następuje wtedy gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie zaś do treści art. 134 § 1 tej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że została ona wydana z naruszeniem prawa uzasadniającym jej uchylenie.
W sprawie pozostaje poza sporem, ze w polskich księgach stanu cywilnego figuruje akt małżeństwa zawartego w dniu [...] roku w K. pomiędzy C.S. i E.J. Akt ten został umiejscowiony w Urzędzie Stanu Cywilnego w K. pod numerem [...] w trybie art. 73 ust. 1 u.a.s.c. na podstawie decyzji Kierownika tego Urzędu z dnia [...] roku oraz z dnia [...] roku. Poza sporem pozostaje także fakt, że obie wymienione decyzje Kierownika USC w K., stanowiące podstawę umiejscowienia zagranicznego aktu małżeństwa zostały wyeliminowane z obrotu prawnego decyzjami Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] roku, który stwierdził ich nieważność na zasadzie art. 156 § 1 pkt 4 kpa. Ponadto z udzielonych przez organ odwoławczy wyjaśnień w piśmie procesowym z dnia [...] roku wynika, że po uprawomocnieniu się decyzji MSWiA w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji Kierownika USC w K. z dnia [...] roku o sprostowaniu aktu małżeństwa, wypisy z tego aktu zawierać będą brzmienie nazwisk takie, jakie występuje w akcie małżeństwa sporządzonym w Urzędzie Stanu Cywilnego w K. w dniu [...] roku.
Kwestią sporną jest natomiast, czy w świetle przedstawionych okoliczności istnieją podstawy do pozostawania w obrocie prawnym aktu małżeństwa nr [...] umiejscowionego w Urzędzie Stanu Cywilnego w K.
Odpowiadając na tak postawione pytanie należy mieć na uwadze, że akt stanu cywilnego jest jedną z form czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego (art. 7 ust. 1 pkt 1 u.a.s.c.). Odrębną formą tych czynności może być decyzja lub postanowienie organu (art. 7 ust. 1 pkt 2 i 3 u.a.s.c.). Prawo o aktach stanu cywilnego przewiduje sytuacje, w których sporządzenie aktu stanu cywilnego poprzedzone będzie wydaniem decyzji. Jedną z takich sytuacji jest umiejscowienie w polskich księgach stanu cywilnego aktu stanu cywilnego sporządzonego za granicą w trybie art. 73 ust. 1 u.a.s.c. Ostateczna decyzja w tym przedmiocie stanowi podstawę do dokonania czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego w formie aktu stanu cywilnego. Decyzja taka jest bowiem wykonalna, a jej wykonanie polega na dokonaniu czynności w postaci sporządzenia aktu. Od chwili dokonania tej czynności akt stanu cywilnego funkcjonuje samodzielnie i ma odrębny byt od decyzji, która stanowiła podstawę jego sporządzenia. Takie stanowisko znajduje poparcie zarówno w powołanej przez organ odwoławczy uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1964 roku, jak i w doktrynie (vide: Alicja Czajkowska w: Prawo o aktach stanu cywilnego – komentarz; Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis Sp. z o.o.; Warszawa 2002; s. 199). Pomimo, iż stan prawny uległ zmianie po podjęciu powołanej uchwały przez Sąd Najwyższy, to w ocenie składu orzekającego w świetle obecnie obowiązującej ustawy z 1986 roku stanowisko w przedmiocie samodzielnego bytu aktów stanu cywilnego w pełni zachowuje swoją aktualność.
Powyższe oznacza, że samo wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji będącej podstawą sporządzenia aktu stanu cywilnego nie eliminuje tego aktu. Akt stanu cywilnego może bowiem zostać wzruszony jedynie w trybie określonym w art. 28 i nast. u.a.s.c. i to bez względu na byt wcześniejszej decyzji. Wydaje się przy tym, że przyczyny uchylenia względnie stwierdzenia nieważności takiej decyzji mogą mieć zasadnicze znaczenie dla oceny przesłanek unieważnienia aktu stanu cywilnego, o których mowa w art. 30 u.a.s.c.
Za powyższym stanowiskiem przemawia także i to, że w ustawie – Prawo o aktach stanu cywilnego przewidziano instytucję "skreślenia" aktu z urzędu w sytuacji uchylenia podstawy jego sporządzenia. Przewiduje to art. 69 u.a.s.c. w odniesieniu do aktu zgonu (vide także art. 37 u.a.s.c.). Brak jest jednak podobnego unormowania w odniesieniu do aktu małżeństwa, co musi prowadzić do wniosku, że jedynie w trybie przepisów art. 28 i nast. u.a.s.c. akt taki może być wzruszony.
Przechodząc zatem do analizy przewidzianych w ustawie przypadków wzruszenia aktu stanu cywilnego należy mieć na uwadze przede wszystkim treść art. 28 u.a.s.c., w myśl którego w akcie stanu cywilnego nie można dokonywać żadnych zmian, chyba że ustawa stanowi inaczej. Można jedynie sprostować oczywisty błąd pisarski. Kolejne przepisy ustawy określają, kiedy akt stanu cywilnego podlega unieważnieniu, sprostowaniu, ustaleniu treści i uzupełnieniu. Omawiane przepisy zawierają ponadto normy kompetencyjne. W art. 29 u.a.s.c. przewidziano, że unieważnienia aktu dokonuje organ administracji państwowej wyższego stopnia, właściwy dla kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządził akt późniejszy. Właściwość ta znajdzie zastosowanie w sytuacji, kiedy dwa akty stanu cywilnego stwierdzają to samo zdarzenie. Wbrew jednak twierdzeniom skarżącej w niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi. Prawo o aktach stanu cywilnego reguluje bowiem sprawy związane z rejestracją stanu cywilnego na terytorium Polski. Zatem teza art. 29 u.a.s.c. znajdzie zastosowanie jedynie wówczas, kiedy w polskich księgach stanu cywilnego zostaną zarejestrowane dwa (lub więcej) akty stanu cywilnego stwierdzające to samo zdarzenie (art. 1 w zw. z art. 70 i nast. u.a.s.c.). Również nie znajduje uzasadnienia postępowanie organu pierwszej instancji zmierzające do kolejnego umiejscowienia zagranicznego aktu małżeństwa w celu unieważnienia pierwotnie umiejscowionego. Takie postępowanie nie znajduje podstawy prawnej i jest od początku bezprzedmiotowe.
Przepis art. 30 u.a.s.c. stanowi z kolei, że akt stanu cywilnego unieważnia się, jeżeli stwierdza zdarzenie niezgodne z prawdą lub, gdy uchybienia powstałe przy sporządzeniu aktu zmniejszają jego moc dowodową. W takich jednak przypadkach właściwy będzie sąd powszechny, który orzeka w postępowaniu nieprocesowym na wniosek osoby zainteresowanej, prokuratora lub kierownika urzędu stanu cywilnego (art. 33 u.a.s.c.). Jak wynika z akt sprawy wniosek taki został skierowany do sądu przez Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w K. i sprawa ta zawisła przed Sądem Rejonowym w K. pod sygn. akt [...]. W takiej sytuacji nie jest rolą ani organu administracji, ani też sądu administracyjnego dokonywanie ustaleń w przedmiocie dalszego bytu przedmiotowego aktu małżeństwa, gdyż wyłącznie właściwy w tej sprawie jest sąd powszechny.
Przedstawiona wyżej właściwość sądu powszechnego została zauważona przez organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pomimo to organ ten wydał niewłaściwe orzeczenie. Skoro bowiem uznał, że jedyną drogą zmierzającą do unieważnienia aktu jest droga sądowa, to tym samym musiał uwzględnić, że postępowanie w tej sprawie prowadzone przez organ administracji publicznej jest bezprzedmiotowe. To z kolei nakładało na organ odwoławczy wydanie decyzji po myśli art. 138 § 1 pkt 2 kpa, na mocy której organ winien był uchylić decyzję organu pierwszej instancji i umorzyć postępowanie przed tym organem. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania stanowi zatem istotne naruszenie przepisów postępowanie, które w ocenie Sądu miało wpływ na wynik sprawy.
Niezależnie od powyższego odnieść się przyjdzie także do zarzutu skarżącej w przedmiocie wszczęcia postępowania przez Kierownika USC w K. z urzędu. W myśl art. 73 ust. 1 u.a.s.c. postępowanie takie może zostać wszczęte z urzędu i wbrew twierdzeniom skarżącej w takiej sytuacji nie znajdzie zastosowania art. 61 § 2 kpa. Organ winien mieć jednak na względzie, że postępowanie z urzędu jest postępowaniem wyjątkowym i ma miejsce tylko wtedy, gdy wymaga tego interes społeczny. Najczęściej będzie to miało miejsce wskutek zawiadomienia sądu, prokuratury lub innego organu państwowego (vide: Alicja Czajkowska w: op. cit., str. 197). W niniejszej sprawie interes społeczny uzasadniający wszczęcie postępowania z urzędu nie został wykazany.
Odnieść się przyjdzie także do podniesionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji kwestii związanych z brzmieniem pisowni imion i nazwisk w umiejscowionym akcie. W ocenie Sądu organ odwoławczy powołując się na ustawę z dnia 15 listopada 1956 roku o zmianie imion i nazwisk na marginesie pozostawił istotę transkrypcji zagranicznego aktu stanu cywilnego. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2003 roku (sygn. akt V CK 6/02, OSNC z 2004 roku, Nr 7-8, poz. 131) stwierdził, że przy wpisywaniu do polskich ksiąg stanu cywilnego aktu małżeństwa sporządzonego za granicą niedopuszczalna jest zmiana brzmienia (pisowni) nazwiska małżonków przyjęta w akcie. W obszernym uzasadnieniu tego postanowienia, którego wnioski skład orzekający w pełni podziela, Sąd Najwyższy wskazał m.in., że transkrypcja zagranicznego aktu stanu cywilnego sprowadza się jedynie do sporządzenia aktu krajowego, reprodukującego wpis aktu zagranicznego. Stanowi ona swoiste przetransponowanie pod względem językowym i formalnym obcego aktu stanu cywilnego na obowiązujący w Polsce język urzędowy i w formie obowiązującej dla rejestracji urodzeń, małżeństw i zgonów. Nie jest zatem dopuszczalna zmiana brzmienia imion i nazwisk. Ewentualne postępowanie w tym przedmiocie w związku z rozbieżnością z innymi aktami stanu cywilnego dotyczącymi tych samych osób mogłoby się toczyć wyłącznie z udziałem i za zgodą tych stron (art. 10 ustawy o zmianie imion i nazwisk w zw. z art. 61 § 2 kpa).
Mając powyższe na uwadze, a w szczególności naruszenie przez organ odwoławczy art. 138 § 2 kpa, Sąd orzekł jak w sentencji na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.s.a. W kwestii wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.s.a.
O kosztach postępowania nie orzeczono, a to wobec faktu, iż na mocy prawomocnego postanowienia tut. Sądu z dnia 30 stycznia 2006 roku skarżąca zwolniona została z obowiązku ich ponoszenia.
Wskazówki co do dalszego postępowania przed organem odwoławczym wynikają wprost z treści powyższych rozważań oraz z treści art. 138 § 1 pkt 2 kpa.