II SA/Gl 414/25

II SA/Gl 414/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-08-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska
Edyta Kędzierska /przewodniczący/
Krzysztof Nowak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 98, art. 104 ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 stycznia 2025 r. nr SKO.PS/41.5/1169/2024/21336 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku celowego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 30 stycznia 2025 r., nr SKO.PS/41.5/1169/2024/21336, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "organ odwoławczy"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm.) – dalej "k.p.a.", po rozpatrzeniu odwołania R. C. (dalej "Strona" lub "Skarżący") od decyzji Prezydenta Miasta J. (dalej "Prezydent" lub "organ I instancji") z dnia 25 listopada 2024 r., nr [...], w sprawie ustalenia wysokości nienależnie pobranego zasiłku celowego tj. świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności w wysokości 560,00 zł za miesiące od marca do kwietnia 2023 r. uchyliło ją w całości i ustaliło wysokość nienależnie pobranego zasiłku celowego: świadczenie pieniężne na zakup posiłku lub żywności w wysokości 280,00 zł pobranego na miesiąc kwiecień 2023 r. oraz zobowiązało Stronę do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji.
Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z dnia 3 marca 2023 r. Strona zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. o przyznanie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na zakup posiłku. Wywiad środowiskowy został przeprowadzony w tym samym dniu. Ustalono, że Strona jest osobą legitymującą się orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w J. Nr [...] z dnia 27 października 2021 r. zaliczającym go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia 31 października 2025 r. Podczas wywiadu Strona podała, że jego dochodem za luty 2023 r. było ostatnie wynagrodzenie za pracę, które otrzymał w lutym 2023 r. Ponadto oświadczyła, że nie pobiera zasiłku chorobowego. Na potwierdzenie tego faktu Strona przedstawiła decyzję z ZUS z dnia 20 lutego 2023 r., w której odmówiono jej prawa do zasiłku chorobowego. Jednakże w uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że Strona była niezdolna do pracy do 18 lutego 2023 r. wykorzystując pełny okres zasiłkowy wynoszący 182 dni.
Decyzją z dnia 20 marca 2023 r., nr [...] organ I instancji przyznał Stronie prawo do zasiłku celowego w kwocie 560 zł na miesiące marzec i kwiecień 2023 r. (po 280 zł na miesiąc) z przeznaczeniem na zakup posiłku lub żywności.
Decyzją nr [...] z dnia 6 grudnia 2023 r. Kolegium stwierdziło z urzędu nieważność tej decyzji w całości.
Po ponownym rozpatrzeniu wniosku, w związku ze stwierdzeniem nieważności decyzji przyznającej pomoc finansową w postaci zasiłku celowego na zakup żywności z dnia 20 marca 2023 r., decyzją z dnia 29 grudnia 2023 r., nr [...] , organ I instancji odmówił przyznania Stronie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na zakup żywności na marzec i kwiecień 2023 r. Decyzją Nr [...] z dnia 27 grudnia 2023 r. odmówiono również Stronie przyznania pomocy finansowej w formie specjalnego zasiłku celowego na zakup żywności.
Następnie zawiadomieniem z dnia 23 stycznia 2024 r. organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej.
Decyzją z 3 lipca 2024 r., nr [...] organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranego zasiłku celowego w postaci świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności dla Strony w wysokości łącznie 560,00 zł, pobranego za okres od marca 2023 r. do kwietnia 2023 r., oraz zobowiązał Stronę do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna.
W wyniku rozpatrzenia odwołania Strony Kolegium decyzją z 25 lipca 2024 r., nr [...] uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W trakcie kolejnych postępowań administracyjnych zweryfikowano sytuację materialno - bytową strony i ostatecznie ustalono, że w miesiącu poprzedzającym dzień złożenia wniosku o pomoc finansową źródłem utrzymania strony było ostatnie wynagrodzenie za pracę w kwocie 2.489,61 zł oraz zasiłek chorobowy 1.280,45 zł. Z zaświadczenia wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 października 2023 r. wynika, że Strona pobierała świadczenie rehabilitacyjne od 19 lutego 2023 r. do 30 września 2023 r. oraz że kolejne świadczenie rehabilitacyjne przyznano do 13 lutego 2024 r. Tym samym w ocenie organu I instancji dochód wypłacony w lutym 2023 r. nie był dochodem utraconym i należało uwzględnić go przy obliczaniu dochodu za wskazany okres. Ustalony przez organ I instancji łączny dochód strony w lutym 2023 r. wyniósł 3.770,06 zł (ostatnie wynagrodzenie za pracę w kwocie 2.489,61 zł oraz zasiłek chorobowy wypłacony lutym 2023 r. w wysokości 1.280,45 zł). Dochód ten przekraczał kryterium dochodowe dla osoby samotnej, czyli 776 zł. oraz nie spełniał 200% kryterium dochodowego do przyznania zasiłku celowego w ramach programu "Posiłek w szkole i w domu" tj. kwoty 1.552,00 zł.
Decyzja przyznającą świadczenie rehabilitacyjne dla Strony na okres od 19 lutego 2023 r. do 17 sierpnia 2023 r. z dnia 17 marca 2023 r., została wysłana do niej listem zwykłym w dniu 20 marca 2023 r., a świadczenie rehabilitacyjne za okres od 19 lutego 2023 r. do 31 marca 2023 r. zostało wypłacone w dniu 31 marca 2023 r. W tej sytuacji organ I instancji uznał, że okoliczność nabycia uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego od 19 lutego 2023 r. i otrzymania środków finansowych z tego tytułu świadczy o zmianie sytuacji osobistej i dochodowej Strony w związku z czym była ona zobowiązana do poinformowania Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. o tej okoliczności. Zaniechanie tego spowodowało, pomimo iż Strona była pouczona o treści art. 6 pkt. 16, art. 98 i art. 109 u.p.s., że konieczne stało się uznanie, że świadczenia wypłacone w okresie od 1 marca 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. miały charakter świadczeń nienależnie pobranych. W ocenie organu I instancji w sprawie nie zaszły przesłanki uzasadniające zastosowanie art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.) dalej "u.p.s.", w szczególności, z uwagi na fakt, że strona nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu i zbadanie aktualnej sytuacji materialno - bytowej. Strona wskazała, że posiada środki finansowe na zaspokojenie swoich potrzeb. Organ I instancji ustalił również, że Strona podjęła zatrudnienie.
Z uwagi na powyższe organ I instancji opisaną wyżej decyzją z dnia 25 listopada 2024 r. ustalił wysokość nienależnie pobranego zasiłku celowego w wysokości 560 zł za marzec i kwiecień 2023 r.
Od powyższej decyzji, z zachowaniem terminu ustawowego, odwołanie wniosła Strona, wyrażając niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu I instancji. Strona opisała swoją sytuację życiową i wniosła o umorzenie postępowania w sprawie.
W wyniku rozpatrzenia odwołania Kolegium uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i ustaliło wysokość nienależnie pobranego zasiłku celowego w postaci świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności dla Strony w wysokości 280,00 zł, pobranego na kwiecień 2023 r.
W motywach rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania, ustalony stan faktyczny sprawy i wskazało przepisy prawa mające w niej zastosowanie. Kolegium oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy uznało, że dochód Strony za marzec 2023 r. wyniósł 3.250,89 zł. Dochód ten przekraczał kryterium dochodowe dla osoby samotnej, czyli 776 zł. oraz 200% kryterium dochodowego do przyznania zasiłku celowego w ramach programu "Posiłek w szkole i w domu" tj. kwoty 1.552,00 zł. W konsekwencji dokonanych ustaleń Kolegium stwierdziło, że zasiłek celowy wypłacony w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. w kwocie 280,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym.
Dokonując oceny spełnienia przez stronę przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s. Kolegium stwierdziło, że w trakcie prowadzonego postępowania przez organ I instancji Strona nie wyraziła zgody na przeprowadzenie aktualizacji wywiadu środowiskowego i ustalenie aktualnej sytuacji materialno - bytowej. Z ustaleń organu I instancji wnikało również, że Strona była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w J. od 4 marca 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. z prawem do zasiłku dla bezrobotnych. Utraciła status osoby bezrobotnej z powodu podjęcia pracy od 1 maja 2024 r. Z tego tytułu otrzymała dodatek aktywizacyjny. Podczas weryfikacji danych z systemu "EMPATIA" w dniu 22 października 2024 r. ustalono również, że Strona została zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego od 1 maja 2024 r. przez Przedsiębiorstwo Usługowe "T" Sp.j. jako pracownik podlegający ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu. Organ I instancji uzyskał informację, że Strona pozostaje w zatrudnieniu. W ocenie organu odwoławczego organ I instancji słusznie uznał, że w sytuacji strony nie zachodzi przesłanka wskazana w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Niezadowolony z powyżej decyzji Skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Podniósł w skardze, że otrzymany zasiłek celowy wykorzystał zgodnie z jego przeznaczeniem na zakup żywności.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje:
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Stanowiący podstawę wydania zaskarżonej decyzji (jak również decyzji organu I instancji) przepis art. 98 u.p.s. stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.
Jako świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi w trybie wspomnianego art. 98 u.p.s. organ odwoławczy uznał świadczenie w postaci zasiłku celowego, jaki został stronie przyznany (i wypłacony) na podstawie decyzji organu I instancji z dnia 20 marca 2023 r., nr [...]. Mocą tej decyzji stronie zostało przyznane prawo do zasiłku celowego w kwocie 560 zł na miesiące marzec i kwiecień 2023 r. (po 280 zł na miesiąc) z przeznaczeniem na zakup posiłku lub żywności.
Decyzją nr [...] z dnia 6 grudnia 2023 r. Kolegium stwierdziło z urzędu nieważność tej decyzji w całości. Decyzją z dnia 29 grudnia 2023 r., nr [...], organ I instancji odmówił przyznania Skarżącemu pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na zakup żywności na marzec i kwiecień 2023 r.
Wszczęte z urzędu postępowanie w sprawie nienależnie pobranego zasiłku celowego, przyznanego stronie w decyzji z dnia 20 marca 2023 r., nastąpiło z uwagi na powziętą przez organ I instancji informację z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o pobieraniu przez Skarżącego świadczenia rehabilitacyjnego od 19 lutego 2023 r. do 30 września 2023 r. oraz że kolejne świadczenie rehabilitacyjne przyznano Skarżącemu do 13 lutego 2024 r. Okoliczność nabycia uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego od 19 lutego 2023 r. i otrzymania środków finansowych z tego tytułu świadczy o zmianie sytuacji osobistej i dochodowej Skarżącego. Jak ustaliły organy orzekające w sprawie zgodnie z pismem ZUS I Oddział w P. z dnia 28 sierpnia 2024 r. decyzja przyznająca świadczenie rehabilitacyjne na okres od 19 lutego 2023 r. do 17 sierpnia 2023 r. została wysłana listem zwykłym w dniu 20 marca 2023 r. Świadczenie rehabilitacyjne zostało wypłacone Skarżącemu w dniu 31 marca 2023 r. Organy orzekające w sprawie słusznie przyjęły, że brak daty doręczenia listu zwykłego należy interpretować na korzyść Skarżącego zgodnie z art. 7a k.p.a. i przyjęły, że datą pewną, kiedy Skarżący dowiedział się o przyznanym świadczeniu rehabilitacyjnym jest data wypłaty tego świadczenia, czyli 31 marca 2023 r. Z chwilą uzyskania wiedzy o przyznanym mu świadczeniu, okresie na jaki zostało ono przyznane i jego wysokości Skarżący miał obowiązek poinformować organ o zmianie swojej sytuacji dochodowej, o czym został pouczony w decyzji przyznającej mu świadczenie.
Zaniechanie tego obowiązku powoduje, że konieczne jest uznanie, że świadczenie wypłacone za kwiecień 2023 r. ma charakter świadczenia nienależnie pobranego.
Zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s., świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 109 u.p.s. osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej oraz osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie lub ustalił odpłatność, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń lub ponoszenia odpłatności.
Za prawidłowe Sąd uznał stanowisko Kolegium, które przyjęło, że skarżący naruszył obowiązek wynikający z art. 109 u.p.s., a wypłacone świadczenie za miesiąc kwiecień 2023 r. w kwocie 280 zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. Organy orzekające w sprawie mając na uwadze wysokość świadczenia rehabilitacyjnego w kwocie 3.250,89 zł ustaliły, że Skarżący przekroczył kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej (1.552 zł), a zatem nie był on uprawniony do otrzymania świadczenia w powyższym okresie. Organy zwróciły uwagę, że Skarżący był pouczony o obowiązku wynikającym z art. 109 u.p.s. W orzecznictwie wskazuje się, że z definicji zawartej w art. 6 pkt 16 u.p.s. nie można wyinterpretować przesłanki "zawinienia" czy też "świadomości" beneficjenta. Wykładnia sformułowania "nieprawdziwe informacje" wskazuje na jego obiektywny charakter – "nieprawdziwą informacją" jest informacja niezgodna ze stanem faktycznym (wyrok NSA z dnia 7 października 2021 r., I OSK 538/21, CBOSA).
Zważyć trzeba, że stosownie do art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się odpowiednio. W myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Art. 98 u.p.s. określa obowiązek zwrotu świadczeń nienależenie pobranych, skierowany do osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej i niezależny od dochodu rodziny. Jednocześnie jednak przepis ten wskazuje na odpowiednie stosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s., w którym jest mowa o przypadkach szczególnie uzasadnionych. Ich istotnym elementem jest ewentualność powstania nadmiernego obciążenia lub zniweczenia skutków udzielanej pomocy, co uzasadnia rozważenie możliwości odstąpienia od żądania zwrotu. Regulacje te oznaczają, iż wskazana w art. 98 u.p.s. sytuacja dochodowa rodziny, niewpływająca na jego gruncie na obowiązek zwrotu, ustępuje pierwszeństwa w określeniu kwalifikacji sytuacji faktycznej, jeśli tę ostatnią można określić jako nadmierne obciążenie czy zniweczenie skutków udzielanej pomocy. Są to zatem sytuacje szczególne, wyłączające zastosowanie reguły ogólnej z art. 98 u.p.s., przy czym fakt wskazania odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. powoduje, że organ ma obowiązek rozważenia ich wystąpienia. Decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uznanie to nie polega i nie może polegać na nierozważeniu możliwości zastosowania regulacji określającej ten wyjątek (zob. wyrok NSA z 18 marca 2011 r., I OSK 2065/10, CBOSA). W orzecznictwie podkreśla się, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego organ obowiązany jest stosownie do art. 104 ust. 4 u.p.s. zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu (zob. wyrok NSA z 19 listopada 2008 r., I OSK 1894/07, Lex 580349, wyrok NSA z 30 października 2008 r., I OSK 1863/07, wyrok NSA z dnia 3 lutego 2017 r., I OSK 1761/15, wyrok WSA w Poznaniu z 14 lipca 2016 r., II SA/Po 285/16, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2024 r., III SA/Kr 1039/23, CBOSA), którą to wykładnię w pełni podziela Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie. Postępowanie w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i postępowanie, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. toczy się w ramach jednego postępowania. Jak wynika z materiału dowodowego sprawy Skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu i zbadanie aktualnej sytuacji materialno - bytowej. Wskazał, że posiada środki finansowe na zaspokojenie swoich potrzeb. Z ustaleń organów orzekających w sprawie wynika, że Skarżący pozostaje w zatrudnieniu. Jego sytuacji nie można więc uznać za szczególną. Tym samym organy słusznie uznały, że brak było przesłanek do zastosowania w sprawie art. 104 ust. 4 u.p.s.
W ocenie Sądu organ odwoławczy słusznie skorygował orzeczenie organu I instancji, pomimo że nie wyjaśnił szczegółowo tej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Sąd uznał to uchybienie przepisom postępowania za naruszenie nie mające istotnego wpływu na zaskarżone rozstrzygniecie. Skarżący składając wniosek w dniu 3 marca 2023 r. powiadomił o swojej sytuacji dochodowej odnoszącej się do dochodów osiągniętych w lutym 2023 r. Nie powiadomił natomiast o zmianie swojej sytuacji dochodowej w marcu 2023 r. z uwagi na wypłacone mu dopiero w dniu 31 marca 2023 r., świadczenie rehabilitacyjne i dlatego w ocenie Sądu rozstrzygnięcie Kolegium jest prawidłowe. Świadczenie pobrane przez Skarżącego w kwietniu 2023 r. należało uznać zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s. za nienależnie pobrane.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) - dalej "p.p.s.a." orzekł jak w sentencji.