II SA/GL 396/24

II SA/Gl 396/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-09-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska /przewodniczący sprawozdawca/
Krzysztof Nowak
Wojciech Gapiński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 177
art. 82, art. 92
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 września 2024 r. sprawy ze skargi U. P., I. P. (P.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 2 lutego 2024 r. nr SKO.PS/41.5/5/2024/9 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 29 listopada 2023 r. nr [...].
Uzasadnienie
Prezydent Miasta G. (dalej w skrócie: "organ I instancji") decyzją z dnia 29 listopada 2023 r., nr [...], ustalił, że U. i I. P.(dalej: "skarżący") pobrali za okres od dnia 20 lutego do dnia 31 sierpnia 2023 r. świadczenie nienależnie pobrane w wysokości 8 032,18 zł. z tytułu comiesięcznego świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania pełnoletniej wychowanki – A. P. w rodzinie zastępczej, przyznane decyzją z dnia 03.10.2022 r., nr [...], oraz wyliczył odsetki na kwotę 438,61 zł., jak też zobowiązał do zwrotu wymienionych kwot wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie i dalszymi odsetkami za okres od dnia następującego po wydaniu decyzji do dnia spłaty, na wskazany rachunek bankowy. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał m.in., że zgodnie z art. 92 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (aktualny publikator: Dz.U. z 2024 r. poz. 177, dalej: "u.w.r.s.p.z."), kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, podlegają zwrotowi przez osobę, która je pobrała. Natomiast za nienależnie pobrane świadczenia pieniężne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia nienależnie pobranego w całości lub w części, oraz przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 92 ust. 2 pkt 1 i 2 u.w.r.s.p.z.). W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że otrzymał informację ze Szkoły Policealnej [...] w G. o skreśleniu pełnoletniej wychowanki skarżących z listy słuchaczy. Stąd też, pismem z dnia 17.10.2023 r. wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego za wskazany okres. W dniu 02.11.2023 r. skarżący przedłożyli pismo wyjaśniające, jak również decyzję z dnia 20.02.2023 r. potwierdzającą skreślenie wychowanki z listy słuchaczy.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podkreślili, że nie mieli wiedzy o skreśleniu wychowanki z listy studentów. O tej okoliczności nie zostali poinformowani przez szkołę a ona sama zataiła przed nimi powyższą informację. W złożonych, w toku postępowania wyjaśnieniach, wskazali na trudności adaptacyjne, z którymi boryka się ich wychowanka w postaci dysleksji, dysgrafii i dyskalkulii, które w ich ocenie doprowadziły do skreślenia z listy studentów. Jeszcze raz akcentowali, że do miesiąca sierpnia 2023 r. nie mieli wiedzy o tym, że nie kontynuuje ona nauki. Zaznaczyli, że nie pobrali wskazanych środków w złej wierze i pozostawali w przekonaniu, iż będąca pod ich opieką wychowanka studiuje. Przez cały okres pobierania środków, jak również obecnie wychowanka pozostaje na ich utrzymaniu, a pobrane środki zostały w całości wydane i spożytkowane na jej utrzymanie. Podali, że są emerytami, U. P. utrzymuje się z emerytury w kwocie 1 400 zł., a I. P. otrzymuje emeryturę w kwocie 3 000 zł. Wszystkie otrzymywane przez nich środki przeznaczane są w całości na bieżące utrzymanie ich samych, jak również zamieszkującej wraz z nimi wychowanki.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 2 lutego 2024 r., nr SKO.PS/41.5/5/2024/9, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 29 listopada 2023 r. W pierwszej kolejności przytoczyło ustalenia organu I instancji i stwierdziło, że wypłacona skarżącym za okres od dnia 20 lutego do dnia 31 sierpnia 2023 r. kwota w wysokości 8 032,18 zł., z tytułu comiesięcznego świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania pełnoletniej wychowanki w rodzinie zastępczej, przyznana decyzją z dnia 03.10.2022 r., nr [...], oraz odsetki na kwotę 438,61 zł., są świadczeniami pieniężnymi nienależnie pobranymi, ponieważ zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie ich wypłaty. Za wspomnianą okoliczność Kolegium uznało fakt zmiany sytuacji osobistej pełnoletniej wychowanki, która z dniem 20.02.2023 r. została skreślona z listy słuchaczy Szkoły Policealnej [...] w G. , co w konsekwencji spowodowało brak podstaw do wypłaty tychże świadczeń. W ocenie Kolegium, organ I instancji zasadnie ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego za wymieniony okres. Podkreśliło, iż skarżący w oparciu o art. 92 ust. 11 u.w.r.s.p.z., mogą do organu I instancji złożyć wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W osobistej skardze z dnia 19 lutego 2024 r. skarżący jeszcze raz odnieśli się do stanu faktycznego sprawy i zarzucili powyższej decyzji naruszenie art. 92 ust. 1 pkt 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 3 u.w.r.s.p.z., poprzez błędne ich zastosowanie oraz naruszenie art. 6-8 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej w skrócie: "k.p.a."), poprzez nieuzwględnienie wyjaśnień o braku wiedzy o tym, że ich wychowanka, z którą mieszkają, nie poinformowała ich o skreśleniu z listy studentów. W uzasadnieniu skargi jeszcze raz, tak jak w odwołaniu, podali, iż w ich ocenie nie zaistniały przesłanki opisane w art. 92 ust. 1 pkt 1 u.w.r.s.p.z., bowiem byli przekonani, że pozostająca na ich utrzymaniu wychowanka kontynuuje naukę. Wnioskowali o uchylenie obu wydanych w ich sprawie decyzji administracyjnych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o jej oddalenie. Odnosząc się do treści skargi zaznaczyło, że w przypadku, gdy w sprawie zachodzi przesłanka wskazana w art. 92 ust. 2 pkt 1 u.w.r.s.p.z., nie bada się świadomości osób pobierających świadczenie. Tą przesłankę bada się wyłącznie w sytuacji, gdy zachodzi przesłanka wymieniona w art. 92 ust. 2 pkt 2 u.w.r.s.p.z.
Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 396/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej w skrócie: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja lub postanowienie), jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Sądowa weryfikacja aktów z zakresu administracji publicznej, prowadzona jest wyłącznie pod względem zgodności danego aktu z prawem. W konsekwencji dotyczy ona wyłącznie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu.
Zgodnie z art. 82 ust. 1 u.w.r.s.p.z., rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka przysługuje świadczenie, o którym mowa w art. 80 ust. 1 (a więc świadczenie na pokrycie utrzymania kosztów wychowanka) oraz dodatki, o których mowa w art. 81, również po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności, jeżeli nadal przebywa w tej rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka.
W myśl art. 92 ust. 2 u.w.r.s.p.z. za nienależnie pobrane świadczenia pieniężne uważa się świadczenia: 1) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części, 2) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, 3) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie pieniężne albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do tego świadczenia.
Organy administracji w niniejszej sprawie uznały, że doszło do wypłaty nienależnych świadczeń pieniężnych, które zostały pobrane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie ich wypłaty (por. art. 92 ust. 2 pkt 1 u.w.r.s.p.z.). Z treści przywołanego przepisu wynika, że przez "ustanie wypłaty" przyznanego świadczenia należy rozumieć sytuację, w której osoba pobierająca je przestała spełniać wymogi formalne do jego otrzymywania. Zatem taka osoba w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie pieniężne spełniała wszystkie prawem przewidziane wymogi do jego otrzymania, a w trakcie realizacji decyzji nastąpiła taka zmiana sytuacji, że przestała spełniać te wymogi (por. S. Nitecki, A. Wilk. Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Komentarz do art. 92, LEX/el). Sama okoliczność powodująca, że dana osoba przestała spełniać wymogi do otrzymania świadczenia, ma nastąpić przed wypłatą świadczenia lub w trakcie jego wypłacania.
Odnosząc to do realiów rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych pozwala na ustalenie dokładnej daty, w której doszło do wypłaty skarżącym świadczenia, wobec braku wiedzy o zaprzestaniu kontynuowania nauki przez ich wychowankę (por. zaświadczenie z dnia 15 września 2023 r., k. 33 akt administracyjnych).
Wyjaśnienia skarżących w tym zakresie są jednoznaczne i spójne.
Skarżący nie dowiedzieli się od wychowanki o zaprzestaniu nauki, ale nastąpiło to dopiero w miesiącu sierpniu 2023 r. z inicjatywy organu I instancji, który z urzędu wszczął postępowanie, po otrzymaniu kolejnego wniosku skarżących o przyznanie świadczeń z tytułu nauki ich wychowanki w nowym roku szkolnym (por. oświadczenie z dnia 2.11.2023 r., k. 15 akt).
Nadmienić w tym miejscu przyjdzie, że wyjaśnienia te są wiarygodne i potwierdzone stanem zdrowia wychowanki (por. opinia psychologiczna k. 17-18 akt).
Fakt, że wychowanka jest osobą pełnoletnią uniemożliwiał skarżącym pozyskanie zaświadczeń od [...] w Oddział w G. (pismo z dnia 19.10.2023 r., k. 24 akt).
Oznacza to, że stosując art. 92 ust. 2 pkt 1 u.w.r.s.p.z. organ zarówno I, jak również II instancji powiązał zaistnienie przesłanki nienależnie pobranego świadczenia z okolicznościami, które powstały już po jego wypłacie.
Tymczasem, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, wobec szczególnej sytuacji skarżących, wydanie decyzji merytorycznej jako zdarzenie następujące po wypłacie świadczenia, nie może być skutecznie przywoływane jako uzasadnienie dla traktowania wypłaconego świadczenia jako nienależnie pobranego. Ponadto, w przeciwieństwie do decyzji wydanej w trybie wznowienia lub stwierdzenia nieważności, o których mowa w art. 92 ust. 2 pkt 3 u.w.r.s.p.z. sam fakt wstrzymania wypłaty świadczenia pieniężnego również nie miał miejsca.
W kontekście art. 92 u.w.r.s.p.z. zauważyć należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na konieczność rozróżnienia pomiędzy pojęciem "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego".
"Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występuje między innymi wówczas gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy co do stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10).
Potrzeba rozróżnienia wskazanych powyżej dwóch pojęć podnoszona była pierwotnie w kontekście problematyki zwrotu świadczeń rodzinnych. Jednak dążąc do tego, aby pojęcie nienależnie pobranego świadczenia było jednolicie rozumiane w całym systemie pomocowym, w ocenie Sądu, zasadnym jest pojęcia te rozumieć we wskazany powyżej sposób także na gruncie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (por. prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 października 2017 r. sygn. akt II SA/Po 360/17). Pomimo zachowania przez ustawodawcę zakorzenionej w systemie świadczeń ze środków publicznych instytucji świadczenia nienależnie pobranego (w tym szczególności jej nazwy), nie sposób nie zauważać, że pojęciem świadczeń nienależnie pobranych obejmuje się nie tylko sytuację, w której dochodzi do nienależnego "pobrania" świadczenia, lecz także te, w których dochodzi do nienależnego wypłacenia świadczenia (a tym samym nienależność jego pobrania ma charakter wtórny).
Podkreślenia wymaga przy tym, że z konstrukcji wskazanych wyżej unormowań wynika, iż decyzja orzekająca o nienależnie pobranym świadczeniu i obowiązku jego zwrotu nie jest decyzją uznaniową, lecz jest aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. Składają się na niego, fakt przyznania stronie na dany okres przez właściwy organ świadczenia oraz zaistnienie następnie sytuacji, która spowodowała, że pobieranie pierwotnie przyznanego świadczenia nie jest dozwolone.
W kontrolowanej sprawie, organ I instancji wydał decyzję zobowiązującą do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia, czy skarżący mieli świadomość skreślenia ich wychowanki z listy słuchaczy.
Nie sposób zakładać, że skarżący mogli się dowiedzieć o skreśleniu z listy słuchaczy ich wychowanki wcześniej niż od organu I instancji, który z urzędu wszczął postępowanie w niniejszej sprawie. Powyższych braków nie dostrzegło również Kolegium.
Mając na względzie powyższe rozważania Sąd doszedł do wniosku, że obie decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 i art. 77 k.p.a., co w rezultacie doprowadziło do naruszenia zasady praworządności (art. 6 k.p.a.) oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (art. 8 k.p.a.).
W konsekwencji należało uznać, że w realiach rozpoznawanej organy nie zbadały właściwie, czy zachodzi sytuacja, w której doszło do nienależytego pobrania świadczenia pieniężnego w rozumieniu art. 92 ust. 2 pkt 1 u.w.r.s.p.z. Uchybienie to jest związane z błędną wykładnią pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego", a także z błędną oceną jego skutków, czym naruszono art. 92 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz ust. 3 u.w.r.s.p.z., w sposób który miał wpływ na wynik sprawy.
Wskazania co dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, przy czym rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji ustali kiedy wychowanka skarżących dowiedziała się o skreśleniu z listy słuchaczy a następnie ustali kiedy wiedzę o tym skreśleniu powzięli sami skarżący. W przypadku ustalenia, że o skreśleniu z listy słuchaczy skarżący dowiedzieli się już po zakończeniu okresu, na które przyznane było sporne świadczenie, organ umorzy postępowanie administracyjne.
Z tych względów, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl.).