II SA/Gl 227/24

II SA/Gl 227/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-04-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I OSK 1609/24 - Wyrok NSA z 2024-09-20
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono sprzeciw od decyzji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 775
art. 138 par. 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151a par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 kwietnia 2024 r. sprawy ze sprzeciwu K.M. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 11 stycznia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3120/2023/22316 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala sprzeciw.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta R. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 11 września 2023 r., nr[...] , odmówił K. M. (M.) umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1365,- zł., określonych decyzją z dnia 2021.12.13 r., nr [...] W uzasadnieniu decyzji wskazał, że decyzją z dnia 13 grudnia 2021 r., nr [...] ustalono, iż K. M. (dalej: "skarżący") pobrał nienależnie świadczenia rodzinne za okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 października 2021 r., w łącznej kwocie 1365,00 zł. W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącego od decyzji z dnia 13 grudnia 2021 r., zawierającego prośbę o umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, została wydana decyzja organu I instancji z dnia 22 lutego 2022 r., nr[...] , którą odmówiono skarżącemu umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1365,00 zł., jak również Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 23 marca 2022 r., nr SKO.PSS/41.5/759/2022/3799, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 22 lutego 2022 r. Decyzja Kolegium została zaskarżona przez skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który wyrokiem z dnia 05.12.2022 r. o sygn. akt II SA/GI 708/22 uchylił decyzję Kolegium z dnia 23 marca 2022 r., nr SKO.PSS/41.5/759/2022/3799, oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z dnia 22 lutego 2022 r., nr [...] W tym stanie sprawy koniecznym stało się ponowne rozpatrzenie wniosku skarżącego, dotyczącego umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ustalonych decyzją organu I instancji z dnia 13 grudnia 2021 r., nr[...] , który w dniu 22 grudnia 2021 r. wpłynął do Ośrodka Pomocy Społecznej w R. Rozpatrując sytuację dochodową skarżącego organ I instancji ustalił, że posiada on rentę ZUS i od dnia 1 sierpnia 2023 r. podjął dodatkowe zatrudnienia w [...] w R., co skutkuje polepszeniem jego sytuacji dochodowej i pozwoli na stopniową spłatę powstałego zadłużenia. Nadto, pobiera świadczenie wychowawcze na córkę E. w kwocie 500, zł. i zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł., który w części jest potrącany na poczet spłaty nienależnie pobranych świadczeń (w wysokości 100, zł.). Skarżący nie korzysta z innych form pomocy społecznej i jego sytuacja finansowa jest stabilna, a to nie uprawnia do zastosowania wnioskowanej ulgi całkowitego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1365,00 zł.
W odwołaniu z dnia 2 października 2023 r. skarżący podał, że nie ma kontaktu z żoną i nie ma wiedzy o jej zatrudnieniu, bowiem wyprowadziła się od niego do innej części miasta, stąd też nie mógł odnieść się do wydatków całej rodziny. Zarzucił, że organ I instancji nie zwrócił uwagi na inne okoliczności, takie jak pełnoletniość jego córki E. i w związku z tym brak pobierania świadczenia wychowawczego.
Kolegium decyzją z dnia 11 stycznia 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/3120/2023/22316, wydaną na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572, zwanej dalej w skrócie: "k.p.a."), uchyliło w całości decyzję organu I instancji z dnia 11 września 2023 r. i przekazało temu organowi sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia nakreśliło dotychczasowy przebieg postępowania, a także przywołało ustalenia poczynione przez organ I instancji, w tym też zaakcentowało brak wykonania zaleceń, w zakresie ustalenia faktycznego dochodu skarżącego, zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 grudnia 2022 r. o sygn. akt II SA/GI 708/22. Podkreśliło, że dopiero po jego ustaleniu możliwa będzie ocena, czy skarżący może skorzystać z umorzenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Organ I instancji nie poczynił również ustaleń w kwestii alimentów i ich nie zweryfikował, jak też nie odniósł się do sytuacji zdrowotnej skarżącego i związanych z nią kosztów leczenia. Zdaniem Kolegium, przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej w skrócie: "u.ś.r."), nie można wyłącznie utożsamiać z kryterium dochodowym, ale ze składem rodziny, dysponowanym faktycznie dochodem i ponoszonymi wydatkami, jak również ciążącymi na zobowiązanym obowiązkach, np. związanych ze spłatą alimentów na dziecko. Jeśli wydatki skarżącego przekroczyłyby kwotę dochodu, to wówczas należałoby wyjaśnić czy nie posiada dodatkowych źródeł dochodu, których nie ujawnił w toku dotychczas prowadzonego postępowania.
W sprzeciwie skarżący wyraził niezadowolenie z treści decyzji Kolegium z dnia 11 stycznia 2024 r. i domagał się uchylenia zarówno tej decyzji, jak również decyzji organu I instancji. Podał, że przez 3 lata organy pomocy społecznej nie mogą wydać prawidłowego rozstrzygnięcia mimo jednoznacznego w swej treści wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 05.12.2022 r. o sygn. akt II SA/GI 708/22. Zdaniem skarżącego takie działanie jest celowe, tak aby nastąpiła całkowita spłata przez niego zadłużenia.
W odpowiedzi na sprzeciw Kolegium wniosło o jego oddalenie.
Sąd z urzędu stwierdza, że nieprawomocnym postanowieniem z dnia 14 marca 2024 r. sygn. akt II SPP/Gl 38/24 umorzono postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych oraz z urzędu ustanowiono dla skarżącego adwokata.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 64e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a."), stanowiący, że rozpoznając sprzeciw od decyzji, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 k.p.a.
Instytucja sprzeciwu od decyzji została wprowadzona ustawą z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935). Dodany tą ustawą art. 64a p.p.s.a. stanowi, że od decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 k.p.a., skarga nie przysługuje, jednakże strona niezadowolona z treści decyzji może wnieść od niej sprzeciw. Zmianą tą wyłączono możliwość wnoszenia skarg na decyzje kasacyjne organu odwoławczego pozostawiając ich kontrolę jedynie w ramach nowego środka sprzeciwu, na podstawie którego sąd ocenia tylko istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 k.p.a. (art. 64e p.p.s.a.). Uwzględniając sprzeciw od decyzji, sąd uchyla decyzję w całości, jeżeli stwierdzi naruszenie art. 138 § 2 k.p.a. (art. 151a § 1 p.p.s.a.), a w odwrotnym przypadku oddala sprzeciw (art. 151a § 2 p.p.s.a.).
Kontrola prawidłowości zaskarżonej decyzji w ramach rozpoznania sprzeciwu oznacza konieczność dokonania oceny, czy w realiach konkretnej sprawy organ odwoławczy w uzasadniony sposób skorzystał z możliwości wydania decyzji kasacyjnej, czy też bezpodstawnie uchylił się od załatwienia sprawy co do jej istoty.
Podstawowym obowiązkiem sądu administracyjnego rozpoznającego skargę na decyzję kasacyjną jest więc przede wszystkim ustalenie, czy rzeczywiście zachodziły przesłanki do zastosowania art. 138 § 2 k.p.a., a więc odstąpienie od zasady ogólnej ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy albo zakończenia jej w inny sposób. Dokonując kontroli rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., sąd co do zasady, nie jest władny odnosić się do meritum sprawy w kierunku jej przesądzenia, skoro na skutek uchylenia decyzji organu pierwszej instancji sprawa wraca do merytorycznego rozpatrzenia przed tym organem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 maja 2017 r. sygn. akt Il OSK 2219/15).
Zgodnie z art. 138 § 2 k.p.a. organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, gdy decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.
Przekazując sprawę powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Oznacza to, że organ odwoławczy może wydać decyzję kasatoryjną i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia, gdy postępowanie w pierwszej instancji zostało przeprowadzone z naruszeniem norm prawa procesowego, a więc gdy organ w istocie nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w takim zakresie, że miało to istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, taka sytuacja ma miejsce w obecnie rozpatrywanej sprawie.
Stwierdzenie naruszenia przepisów postępowania nie jest przesłanką wystarczającą, gdyż niezbędne jest przekonujące wykazanie w uzasadnieniu decyzji kasacyjnej, iż konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy w sposób istotny wpływa na jej rozstrzygnięcie. Z użycia w art. 138 § 2 k.p.a. zwrotu "z naruszeniem norm prawa procesowego", jak się wskazuje w literaturze przedmiotu i orzecznictwie wynika, że wydanie decyzji, o jakiej mowa w art. 138 § 2 k.p.a. jest dopuszczalne wyjątkowo i stanowi wyraźny wyłom od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ odwoławczy (por. wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2016 r. sygn. akt Il OSK 2653/14).
Nakazuje to przyjąć, że naruszenie norm prawa procesowego dotyczy wyłącznie przepisów regulujących postępowanie wyjaśniające a nie jakichkolwiek przepisów postępowania, chyba że organ odwoławczy wykaże, że naruszenie tych innych przepisów miało wpływ na postępowanie wyjaśniające. W rezultacie jako błędne należy oceniać takie uzasadnianie decyzji kasacyjnej, które jest dyktowane naruszeniem przez organ pierwszoinstancyjny norm prawa materialnego, zarówno w aspekcie niewłaściwej ich wykładni, jak i zastosowania. Wynika to z faktu, że decyzja, wydawana na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., nie może kształtować stosunku materialnoprawnego. Formułowanie przez organ odwoławczy wytycznych w zakresie przepisów prawa materialnego, które zostały błędnie zinterpretowane uznać należy za przedwczesne wobec nieustalonego w sposób pełny stanu faktycznego sprawy, która na mocy decyzji kasacyjnej ma wrócić do organu pierwszej instancji (por. A. Wróbel M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. VIII, Warszawa 2020 r., art. 138.).
W konsekwencji, sprzeciw - co do zasady - nie jest środkiem służącym kontroli materialnoprawnej podstawy decyzji ani prawidłowości zastosowania przez organ odwoławczy przepisów prawa procesowego niezwiązanych z regulacją art. 138 § 2 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2606/20).
W rozpoznawanej obecnie sprawie jednym z powodów uchylenia decyzji organu I instancji przez Kolegium było naruszenie przepisów postępowania, dotyczących zebrania materiału dowodowego i braku przeprowadzenia jego oceny w zakresie składu osobowego rodziny skarżącego, źródeł dochodu i faktycznie osiąganego dochodu oraz ponoszonych wydatków, jak również ciążących na skarżącym obowiązkach (np. alimentów). Wykazało również, że zakres materiału dowodowego niezbędnego do uzupełnienia wykracza poza ramy uzupełniającego postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 136 § 1 k.p.a., co więcej decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.
Organ I instancji nie ustalił istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, czym naraził się na zarzut naruszenia przepisów postępowania, oraz nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego, co do okoliczności mających istotne znaczenie prawne. Mianowicie nie przeprowadził w należyty sposób postępowania dowodowego w kierunku zaakcentowanym w uzasadnieniu zakwestionowanej sprzeciwem decyzji.
Zdaniem Kolegium, organ I instancji powinien w pierwszej kolejności ustalić rzeczywisty skład rodziny i w tym celu może przesłuchać świadków, znających sytuację skarżącego (np. córkę, sąsiadów, członków jego rodziny), czy też ewentualnie przeprowadzić oględziny. W sytuacji, gdy potwierdzi, że faktycznie skarżący nie zamieszkuje z żoną i nie ma z nią żadnego kontaktu, powinien wziąć pod uwagę wyłącznie jego dochód. Ustalając sytuację materialną powinien zbadać również obciążenia finansowe skarżącego oraz wydatki na bieżące utrzymanie, jak też odnieść się do jego sytuacji zdrowotnej i wydatków związanych z jego leczeniem (pomocą w tym zakresie mogą być złożone przez skarżącego wyjaśnienia dotyczące wniosku o przyznanie prawa pomocy zawarte w uzasadnieniu postanowienia tut. Sądu z dnia 14 marca 2024 r. sygn. akt II SPP/Gl 38/24).
Zdaniem Sądu konieczny do wyjaśnienia zakres okoliczności faktycznych jest tak szeroki i istotny, że przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego przez Kolegium, na podstawie art. 136 § 1 k.p.a., mogłoby skutkować naruszeniem zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.).
Należy jeszcze raz zaznaczyć, że obowiązkiem Sądu, rozpoznającego sprzeciw od decyzji kasacyjnej jest wyłącznie zajęcie stanowiska w kwestii, czy dostrzeżone przez organ odwoławczy uchybienia w postępowaniu dowodowym, dawały podstawę do uznania, iż nie doszło do wyjaśnienia sprawy w zakresie koniecznym do jej rozstrzygnięcia i czy ten brak rzeczywiście wpływał na jej wynik.
W stanie faktycznym rozpatrywanej obecnie sprawy Kolegium nie dopuściło się naruszenia art. 138 § 2 k.p.a., co uzasadnia oddalenie sprzeciwu, na podstawie art. 151a § 2 p.p.s.a., o czym orzeczono w sentencji.
Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl.).