II SA/Gl 2020/23

II SA/Gl 2020/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-02-17
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-12-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6135 Odpady
Hasła tematyczne
Odpady
Sygn. powiązane
III OSK 1239/25 - Postanowienie NSA z 2025-08-26
III OZ 239/24 - Postanowienie NSA z 2024-06-21
III OZ 426/24 - Postanowienie NSA z 2024-11-06
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1587
art. 26 ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędziowie Beata Kalaga-Gajewska (spr.),, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant Specjalista Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2025 r. sprawy ze skargi D. M., E. M., I. T. i K. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 9 października 2023 r. nr SKO.4113.15.2022 przedmiocie odpadów oddala skargę.
Uzasadnienie
Burmistrz Miasta M. wszczął z urzędu postępowanie w przedmiocie nakazania usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania, zlokalizowanego na działce nr [...] przy ul. [...] w M., której właścicielami są D. M. oraz E. M. . Postępowanie wszczęto w oparciu o zgłoszenie J. W. o nawiezieniu dużej ilości odpadów w postaci zanieczyszczonego materiału ziemnego na sąsiednią działkę.
W dniu 6 maja 2021 r. przeprowadzono oględziny i ustalono, że na obszarze ok. 0,3 ha widoczna jest pryzma wysokości ok. 170 m z materiału ziemnego wraz z gruzem ceglanym, piachem, kamieniami, gliną, elementami ceramicznymi, drewnem, oraz drobnymi elementami odpadów typu komunalnego, pozostałościami po produkcji obuwniczej (ścinki i popiół), które widoczne są na powierzchni działki i w bocznym przekroju nasypu, oraz z nad pryzmy unosił się zapach rozkładających się części organicznych.
Burmistrz Miasta M. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 13 kwietnia 2022 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 26 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (podany publikator: Dz. U. z 2021 r. poz. 779; aktualny publikator: Dz. Z 2023 r. poz. 1587, dalej w skrócie : "u.o.") i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej w skrócie: "k.p.a."), między innymi nakazał:
- D. M. oraz E. M. usunięcie z nieruchomości przy ul. [...] w M. (dz. nr ewid. [...]) wszystkich odpadów w ilości ok. 5905 Mg z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania i unieszkodliwienie na składowisku odpadów innych niż obojętne i niebezpieczne;
- K. T. oraz I. T. usunięcie z nieruchomości przy ul. [...] w M. (dz. nr ewid. [...]), wszystkich odpadów w ilości ok. 1282 Mg z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania i unieszkodliwienie na składowisku odpadów innych niż obojętne i niebezpieczne;
- D. M. i E. M. oraz K. T. i I. T. usunięcie z nieruchomości przy ul. [...] w M. (dz. nr ewid. [...]) wszystkich odpadów w ilości 99 Mg z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania i unieszkodliwienie na składowisku odpadów innych niż obojętne i niebezpieczne.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyli D. M. , E. M. , K. T. oraz I. T. . Zarzucili w nim:
1) naruszenie art. 7 i art. 8 k.p.a. w związku z art. 75 § 1 i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez oparcie zdecydowanej większości rozstrzygnięcia na zeznaniach J. W. pomimo tego, że jego relację należało traktować z dużą ostrożnością, przez pryzmat konfliktu ze stronami postępowania oraz wobec faktu, że mógł podrzucić odpady na ich działki, oraz pominięcie istotnych elementów materiału dowodowego świadczących na ich korzyść, w szczególności w zakresie informacji pochodzących od J. C., który wskazał, że nie nawiózł żadnych odpadów, co skutkowało brakiem należytego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, czyli w sposób niebudzący zaufania do organu administracji publicznej;
2) naruszenie przepisów postępowania, zwłaszcza art. 80 i art. 81a k.p.a. w związku z art. 2 pkt 11 u.o. i art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o odpadach wydobywczych w związku z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2015 r. w sprawie listy rodzajów odpadów, wyrażające się w dowolnej, a nie swobodnej ocenie materiału dowodowego w zakresie rodzaju substancji znajdujących się na terenie działek;
3) naruszenie art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a., wyrażające się w nałożeniu obowiązku usunięcia "około" 5905 Mg lub "około" 1282 Mg lub "około" 99 Mg odpadów (punkt 1, 4 i 7 decyzji), co uniemożliwia jej wykonanie, poprzez niedookreślenie konkretnej ilości odpadów do usunięcia;
4) naruszenie art. 107 § 1 pkt 4-6 i art. 11 k.p.a., wyrażające się w braku uzasadnienia, dlaczego organ uznał substancje znajdujące się na ich działkach za odpad, w konsekwencji nakazał ich usunięcie i zastosował art. 26 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 pkt 11 u.o. i art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o odpadach wydobywczych, skoro odwołujący ich nie gromadzili.
W związku z powyższym wniesiono o uchylenie decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez stwierdzenie braku podstaw co do nakazania usunięcia odpadów, ewentualnie o uchylenie decyzji w całości i umorzenie postępowania administracyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej: "Kolegium"), decyzją z dnia 9 października 2023 r., nr SKO.4113.15.2022, po rozpatrzeniu odwołania, działając na podstawie art. 138 § 1 k.p.a. w związku z art. 3 ust. 1 pkt 19 i art. 26 u.o., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 13 kwietnia 2022 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia powołało się na ustalenia, że na terenie wskazanych przez organ I instancji działek, który nie jest miejscem przeznaczonym do składowania ani też magazynowania odpadów, znajdują się substancje w ilościach, które należy uznać za odpady, podlegające unieszkodliwieniu na składowisku odpadów innych niż obojętne i niebezpieczne, oraz wyszczególnił osoby będące posiadaczami odpadów. Zdaniem Kolegium, organ I instancji poprzedził rozstrzygnięcie kompleksowym zebraniem i rozpatrzeniem całego materiału dowodowego stosownie do art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które należycie uzasadnił. Nie podzieliło zarzutów zawartych w treści odwołania odnoszących się do naruszenia art. 7 i art. 8 k.p.a. w związku z art. 75 § 1, 77 § 1 k.p.a., poprzez oparcie rozstrzygnięcia na zeznaniach J. W., pominięcie istotnych elementów materiału dowodowego świadczących na korzyść stron, w szczególności w zakresie informacji pochodzących od J. C., który wskazał, że nie nawiózł na ich działki żadnych odpadów, czy też pominięcie konieczności przeprowadzenia dowodu z opinii innego biegłego, w sytuacji gdy strony wniosły umotywowane, merytoryczne zarzuty do jej treści. Z zebranego materiału dowodowego, w tym ekspertyzy i przeprowadzonych oględzinach, wynika, że na przedmiotowym terenie znajdują się odpady. Odnosząc się do oświadczenia J. C., Kolegium zauważyło, że jego treść nie wpływa na obalenie domniemania prawnego z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o. Danie wiary temu oświadczeniu prowadzi do wniosku, że nawieziony materiał zyskał status odpadu, poprzez jego wymieszanie z materiałem nieokreślonego pochodzenia znajdującym się na nieruchomości, czy też przywiezionym na teren nieruchomości przez nieustalonego sprawcę. Domniemanie prawne zwalnia organ od konieczności ustalania szczegółów, które doprowadziły do nielegalnego składowania odpadów. Przedstawiona w odwołaniu argumentacja nie wpływa zatem bezpośrednio na poczynione w sprawie ustalenia, które determinowały treść wydanego rozstrzygnięcia. Nie można również zgodzić się z zarzutem naruszenia przepisów postępowania w związku z nieprzeprowadzeniem drugiej opinii. W sprawie nie zaistniały okoliczności, które podważałyby rzetelność przedstawionej ekspertyzy. Strony postępowania nie podjęły natomiast we własnym zakresie czynności, które podważałyby jej wyniki, natomiast jej autor pismem z dnia 14 września 2021 r. ustosunkował się do zarzutów dotyczących przeprowadzonych badań. Organ I instancji przeprowadził w sprawie szereg czynności dowodowych, (zlecenie opinii, przeprowadzenie oględzin, przesłuchanie uczestników postępowania), zapewniając stronom możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym i wypowiadania się w sprawie. W konsekwencji nie można zgodzić się z zarzutem braku należytego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz oparcia decyzji na wybiórczym i niewłaściwie rozpatrzonym materiale dowodowym, a także prowadzenia postępowania w sposób niebudzący zaufania jego uczestników do organu administracji publicznej. Organ oparł swoje ustalenia na wynikach ekspertyzy, w tym na badaniach przeprowadzonych przez akredytowane laboratorium, które wykazało obecność substancji zagrażających środowisku, których stwierdzone ilości wskazują, że zdeponowany materiał odpowiada odpadom, które należy unieszkodliwić na składowisku odpadów innych niż obojętne i niebezpieczne. Na terenie objętym postępowaniem stwierdzono istnienie odpadów o kodach: 17 05 04 (gleba i ziemia w tym kamienie) oraz 17 09 04 (zmieszane odpady z budowy, remontów i demontażu) i 20 02 02 (gleba, ziemia w tym kamienie). Na terenie podlegającym badaniu stwierdzono również rodzaje odpadów, których nie wolno przekazać osobie fizycznej do prowadzenia odzysku i nie mogą być wykorzystane w tym celu (szkło, tworzywa sztuczne, formy z odlewu żeliwa, odsiewki z sortowni odpadów). Nie można również zgodzić się z zarzutem zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia nienadającego się do wykonania poprzez określenie szacunkowej ilości odpadów w związku z użyciem zwrotu "około". W stanie faktycznym niniejszej sprawy niemożliwe jest określenie "z góry" precyzyjnej ilości odpadów do usunięcia. Wskazane wartości odpowiadają wynikom ekspertyzy. Należy mieć jednak na uwadze, że zgodnie z art. 26 ust. 6 u.o. w decyzji o usunięciu odpadów określa się termin usunięcia odpadów, rodzaj odpadów, sposób usunięcia odpadów. W decyzji tej organ administracji nie ma obowiązku umieszczenia informacji o ilości odpadów (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie sygn. akt II OSK 1769/18). Skoro niewskazanie w decyzji ilości odpadów, które podlegają usunięciu nie stanowi naruszenia, to tym bardziej nie można uznać, że określenie szacowanej ilości odpadów powoduje, że decyzja nie może podlegać wykonaniu. Nie można również podzielić zarzutu sporządzenia wadliwego uzasadnienia decyzji. Strony jako władający powierzchnią ziemi nie zwolnili się z odpowiedzialności, poprzez podanie, że odpadem włada lub władał faktycznie inny podmiot czyli nie wskazali wyraźnie na innego posiadacza odpadów. Obalenie domniemania prawnego z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o. może nastąpić tylko poprzez wykazanie, że odpadem faktycznie władał "inny podmiot", czego nie uczyniły.
W skardze z dnia 10 listopada 2023 r. D. M. , E. M. , K. T. oraz I. T. (dalej w skrócie: "skarżący"), reprezentowani przez pełnomocnika, domagali się uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, wstrzymania ich wykonania i przeprowadzenia dowodu z przedłożonych dokumentów ewentualnie umorzenia postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości. Zarzucili zaskarżonej decyzji naruszenie art. 3 ust. 6 i 14 w związku z art. 17 u.o. oraz art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i art. 105 k.p.a., poprzez nie zaktualizowanie stanu wiedzy od daty wszczęcia postępowania, czyli opieszałości od dwóch i pół roku. Nie ma już bowiem odpadów na działkach należących do skarżących, co potwierdza dokumentacja fotograficzna. W dalszej kolejności z ostrożności procesowej podtrzymane zostały zarzuty sprecyzowane w odwołaniu, czyli naruszenia przepisów postępowania, zwłaszcza art. 7-8, art. 80 i art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 81a k.p.a. w związku z art. 2 pkt 11 u.o. i art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o odpadach wydobywczych w związku z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2015 r. w sprawie listy rodzajów odpadów, wyrażające się w dowolnej, a nie swobodnej ocenie materiału dowodowego w zakresie rodzaju substancji znajdujących się na terenie działek, poprzez oparcie się na zeznaniach J. W. pomimo tego, że jego relację należało traktować z dużą ostrożnością, przez pryzmat konfliktu ze stronami postępowania oraz wobec faktu, że mógł podrzucić odpady na ich działki, oraz pominięcie istotnych elementów materiału dowodowego świadczących na korzyść skarżących, a także nie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, co skutkowało brakiem należytego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego. Dodatkowo, naruszenie przepisów postępowania, zwłaszcza art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a., wyrażające się w nałożeniu obowiązku usunięcia "około" 5905 Mg lub "około" 1282 Mg lub "około" 99 Mg odpadów (punkt 1, 4 i 7 decyzji organu I instancji), co uniemożliwia jej wykonanie, poprzez niedookreślenie konkretnej ilości odpadów do usunięcia oraz jest bez podstawne wobec braku odpadów na działkach skarżących, co uzasadnia umorzenie postępowania, jak też naruszenie art. 26 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 pkt 11 u.o. i art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o odpadach wydobywczych, skoro skarżący ich nie gromadzili. W uzasadnieniu skargi opisano dotychczasowy przebieg postępowania i zaznaczono, że na dzień 3 listopada 2023 r. nie ma przedmiotu decyzji wobec braku odpadów na działkach, które są wysypane kruszywem z masami ziemnymi i skalnymi.
Pismem z dnia 27 maja 2024 r. pełnomocnik skarżących podał, że odpady na działkę nawiózł J. C. prowadzący wówczas działalność gospodarczą pod nazwą [...] i to na nim powinien spoczywać obowiązek ich usunięcia, oraz wnioskował o przesłuchanie świadków na tą okoliczność. Złożenie odpadów bez zgody skarżących i wprowadzenie ich w błąd, co do składu i właściwości odpadów, obciąża ich wytwórcę. W związku z tym złożone zostało zawiadomienie z dnia 4 kwietnia 2024 r. do Prokuratury Rejonowej w M. o możliwości popełnienia przestępstwa.
Pismem z dnia 13 lutego 2025 r. pełnomocnik skarżących (I. i K. T.) poinformował, że nie mieli oni wiedzy o tym, że odpady zostały złożone na ich nieruchomości, stąd też zarzucili zaskarżonej decyzji naruszenie art. 26 ust. 3a w związku z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o., bowiem pierwotnym wytwórcą odpadów, jak i adresatem decyzji powinien być J. C..
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej w skrócie: "p.p.s.a."), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności, jest zaskarżona decyzja Kolegium z dnia 9 października 2023 r., która utrzymała w mocy decyzję organu I instancji z dnia 13 kwietnia 2022 r.
Podstawę materialnoprawną kwestionowanego w skardze obowiązku nałożonego na skarżących stanowi art. 26 ust. 1 u.o., zgodnie z którym posiadacz odpadów jest obowiązany do niezwłocznego usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania. W przypadku nieusunięcia odpadów zgodnie z ust. 1, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, w drodze decyzji wydawanej z urzędu, nakazuje posiadaczowi odpadów usunięcie odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania, z wyjątkiem gdy obowiązek usunięcia odpadów jest skutkiem wydania decyzji o cofnięciu decyzji związanej z gospodarką odpadami, stwierdzenia nieważności, uchylenia lub wygaśnięcia decyzji związanej z gospodarką odpadami (art. 26 ust. 2 u.o.). Do wydania decyzji nakazującej usunięcie odpadów wymagane jest zatem ustalenie następujących okoliczności: istnienia odpadów, składowania tych odpadów w miejscu nieprzeznaczonym do składowania i magazynowania odpadów oraz podmiotu zobowiązanego do usunięcia nielegalnie składowanych odpadów, tj. posiadacza odpadów. Decyzję, o której mowa w ust. 2, wydaje się w stosunku do wszystkich posiadaczy odpadów odpowiedzialnych za gospodarowanie odpadami, o których mowa w ust. 1. Za wykonanie obowiązków wskazanych w decyzji posiadacze odpadów odpowiedzialni są solidarnie (ust. 3a). W decyzji, o której mowa w ust. 2, określa się w szczególności: 1) termin usunięcia odpadów; 2) rodzaj odpadów; 3) sposób usunięcia odpadów (ust. 6).
Z przywołanych powyżej przepisów wynika, że do zastosowania środka nadzorczego w postaci decyzji nakazującej usunięcie odpadów wymagane jest ustalenie następujących okoliczności: istnienia odpadów w rozumieniu u.o., składowania odpadów w miejscu nieprzeznaczonym do ich składowania i magazynowania, podmiotu zobowiązanego do usunięcia nielegalnie składowanych odpadów (posiadacza odpadów). Zgodnie z treścią z art. 3 ust. 1 pkt 6 u.o. przez odpady rozumie się każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany.
W ocenie sądu zaliczenie wskazanych powyżej materiałów do odpadów w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 6 u.o., jak również ich klasyfikacja nie budzą wątpliwości, co znajduje potwierdzenie w świetle ujawnionych w aktach administracyjnych dowodów. W sprawie nie budzi również wątpliwości fakt, że działki skarżących nie stanowi miejsca przeznaczonego do składowania odpadów.
Posiadaczem odpadów, jak wynika z legalnej definicji tego pojęcia zawartej w art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o., jest ich wytwórca lub osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej będąca w posiadaniu odpadów. Przepis ten ustanawia również domniemanie, wedle którego władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości.
Prawodawca definiuje także "wytwórcę odpadów", którym - zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 32 jest każdy, którego działalność lub bytowanie powoduje powstawanie odpadów (pierwotny wytwórca odpadów), oraz każdy, kto przeprowadza wstępną obróbkę, mieszanie lub inne działania powodujące zmianę charakteru lub składu tych odpadów; wytwórcą odpadów powstających w wyniku świadczenia usług w zakresie budowy, rozbiórki, remontu obiektów, czyszczenia zbiorników lub urządzeń oraz sprzątania jest podmiot świadczący usługę, chyba że umowa o świadczenie usługi stanowi inaczej. Nie definiuje jednak pojęcia "władającego powierzchnią ziemi", które określa ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 54, dalej w skrócie: "P.o.ś.").
Stosownie do art. 3 pkt 44 P.o.ś., pod pojęciem "władającego powierzchnią ziemi" rozumie się właściciela nieruchomości, a jeżeli w ewidencji gruntów i budynków prowadzonej na podstawie ustawy - Prawo geodezyjne i kartograficzne ujawniono inny podmiot władający gruntem - podmiot ujawniony jako władający. W praktyce stosowania przepisów u.o. zgodnie z wykładnią systemową, przyjmuje się, że domniemanie posiadania odpadów obejmuje właścicieli nieruchomości lub władających nieruchomościami, na których odpady się znajdują.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przyjęcie domniemania prawnego, iż władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem znajdujących się na niej odpadów, a w konsekwencji podmiotem zobowiązanym do ich usunięcia, służy uniknięciu sytuacji niemożności dotarcia do wytwórcy odpadów wymienionego na pierwszym miejscu jako posiadacz odpadów obciążony obowiązkiem ich usuwania z miejsc nieprzeznaczonych do składowania odpadów. Domniemanie odpowiedzialności za usunięcie odpadów ciążącej na właścicielu nieruchomości może być obalone w przypadku, gdy możliwe jest ustalenie podmiotu odpowiedzialnego za składowanie odpadów. Władający powierzchnią ziemi może zwolnić się z odpowiedzialności za odpady tylko w jeden sposób - wykazując, że odpadem włada lub władał faktycznie inny podmiot, czyli wskazać wyraźnie na innego posiadacza odpadów (por. m.in. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2024 r., sygn. akt III OSK 1696/22 oraz wyrok WSA w Białymstoku z dnia 19 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Bk 645/24). W orzecznictwie przyjęte jest też stanowisko, że ciężar przeprowadzenia dowodu, celem obalenia domniemania z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o. spoczywa na władającym powierzchnią ziemi (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 26 września 2024 r., sygn. akt II SA/Wr 134/24). Bez wprowadzonego domniemania utrudniona, a nawet niemożliwa stałaby się realizacja celów u.o., a więc między innymi określenie środków służących ochronie środowiska, życia i zdrowia ludzi, zapobiegających i zmniejszających negatywny wpływ na środowisko oraz zdrowie ludzi, będący następstwem wytwarzania odpadów i gospodarowania nimi (por. art. 1 u.o.).
Zaznaczyć należy, że rozwiązanie prawne polegające na wprowadzeniu domniemania, że posiadaczem odpadów, wobec braku innych podmiotów wymienionych w ustawie, jest władający powierzchnią ziemi zanieczyszczonej odpadami, nie jest rozwiązaniem nowym. Funkcjonowało ono także pod rządami poprzedniej ustawy o odpadach z dnia 27 kwietnia 2001 r. (art. 3 ust. 3 pkt 13 u.o.). Wypracowane przy stosowaniu poprzedniej ustawy orzecznictwo sądów administracyjnych jednolicie wskazywało, że obalenie domniemania prawnego mogło nastąpić tylko w jeden sposób, mianowicie poprzez wskazanie, że odpadem władał faktycznie inny podmiot (por. wyroki NSA z dnia: 19 grudnia 207 r. sygn. akt II OSK 1721/06; 26 września 2013 r. sygn. akt II OSK 330/12 i 26 lutego 2013 r. sygn. akt II OSK 1721/06). Również na tle przepisów nowej ustawy o odpadach jednolicie prezentowany jest pogląd, że domniemanie odpowiedzialności za usunięcie odpadów ciążącej na właścicielu nieruchomości, może być obalone w przypadku, gdy możliwe jest ustalenie podmiotu odpowiedzialnego za składowanie odpadów (por. W. Radecki, Ustawa o odpadach. Komentarz, Warszawa 2008, s. 327).
Ostatnim, istotnym dla oceny legalności zaskarżonej decyzji, teoretycznym elementem rozważań przed przejściem do ich przeniesienia na grunt niniejszej sprawy jest zwrócenie uwagi na ona to, że nie jest możliwe przenoszenie na grunt ustawy o odpadach przy interpretacji pojęcia "posiadacza odpadów", cywilistycznej definicji posiadania. W ujęciu cywilistycznym aby można było uznać kogoś za posiadacza rzeczy (samoistnego, jak i zależnego) muszą łącznie wystąpić dwie przesłanki, tj. corpus possessionis, czyli faktyczne władztwo nad rzeczą (element obiektywny posiadania), i animus possidendi, czyli wola posiadania (element subiektywny czy psychiczny posiadania).
Brak drugiego elementu sprawia, że nie można mówić o posiadaniu (B. Sitek, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, LEX/el. 2024, art. 336, https://sip.lex.pl/#/commentary/587858090/772552.
Przedmiotem posiadania w świetle art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1061, dalej w skrócie: "k.c.") nie jest zatem rzecz podrzucona, np. odpady, bo w żadnym momencie nie występowałby element animus, czyli wola posiadania odpadów.
W nauce prawa cywilnego przyjmuje się, iż posiadanie to stan, w którym posiadacz dzierży daną rzecz (corpus) w celu zachowania rzeczy dla siebie (animus) (por. E. Gniewek, Prawo rzeczowe, Warszawa 2016, s. 313). Musi zatem jednocześnie wystąpić stan, w którym te dwa aspekty są zrealizowane. Jak stanowi art. 336 k.c., posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). W przypadku posiadacza samoistnego, jak i zależnego, istnieje podstawa do tego, aby posiadanie opierało się na woli dysponowania rzeczą dla siebie. Zatem w obu przypadkach zostaje spełniony wymóg corpus-animus (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 10 sierpnia 2023 r. sygn. akt II SA/Po 920/22). Jak wskazał NSA w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 września 2024 r. sygn. akt III OSK 4877/21, w definicji posiadacza odpadu, zawartej w art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o., ustawodawca zawarł obowiązek posiadania odpadów, a więc faktycznego dysponowania tymi odpadami.
Dodatkowo, ustawodawca wprowadził domniemanie, że posiadaczem odpadów jest ten podmiot, który włada nieruchomością, na której znajdują się odpady. Na gruncie u.o. ustawodawca wymaga jedynie faktycznego posiadania odpadów - dzierżenia, co potwierdza się w przywołanym powyżej orzecznictwie. W stanach faktycznych, w których doszło do wykazania, że za zeskładowanie odpadów w miejscu do tego nieprzeznaczonym ponoszą odpowiedzialność inne osoby niż właściciele nieruchomości, w posiadaniu odpadów przez te inne osoby nie będzie występował element "animus", czyli wola posiadania odpadów dla siebie, skoro zostały one podrzucone (por. prawomocny wyrok WSA w Lublinie z dnia 31 października 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 659/24).
Przenosząc powyższe teoretyczne uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający stwierdza, że niezasadne są zarzuty skargi dotyczące braku wyjaśnienia stanu faktycznego. Oba organy, a w szczególności organ I instancji, bardzo szczegółowo opisały przebieg postępowania na etapie ustalania, jakie odpady zostały zgromadzone na przedmiotowych działkach (por. art. 3 ust. 1 pkt 6 u.o.), co znajduje potwierdzenie w świetle ujawnionych w aktach administracyjnych dowodów, w tym opinii z miesiąca czerwca 2021 r. (por. str. 9-10), uzupełnionej wyjaśnieniami pisemnymi z dnia 14 września 2021 r., oraz sprawozdań z badań mikrobiologicznych i fizykochemicznych. Korzystały przy tym w większości przypadków z ustaleń poczynionych podczas oględzin i opisanych w protokołach z dnia: 18 maja 2021 r., 11 sierpnia 2021 r. i 27 sierpnia 2021 r., co było prawidłowe i zgodne z art. 75 § 1 k.p.a.
W ocenie Sądu niezasadne są też zarzuty dotyczące nieprawidłowego postępowania organów w zakresie oceny zgromadzonych w sprawie dowodów. Oba organy precyzyjnie bowiem omówiły zebrany materiał dowodowy oraz wskazały, którym dowodom dały wiarę oraz które okoliczności na ich podstawie zostały udowodnione.
Wbrew zarzutom skargi, organy prawidłowo zebrały i oceniły materiał dowodowy. Należy zauważyć, że polskiej procedurze administracyjnej obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów, polegająca na pozostawieniu organom prowadzącym postępowanie swobody w ocenie materiału dowodowego i samodzielności w ocenie wagi oraz mocy poszczególnych dowodów. Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Z kolei, na podstawie art. 80 k.p.a., organ ocenia na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 81 k.p.a. okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów.
Należy zwrócić uwagę, że konstrukcja prawna zasady swobodnej oceny dowodów pozwala jedynie na twierdzenie, że organ przy ustalaniu prawdy materialnej nie jest związany jakimikolwiek przepisami prawa, które określałyby wartość poszczególnych rodzajów dowodów. Analizując materiał dowodowy, organ może wyciągać swobodne wnioski i swobodnie decydować o tym, jakie przepisy materialnego prawa zastosuje, uwzględniając przyjęte przez siebie w sprawie ustalenia faktyczne. Ocena dowodów przez organ staje się jednak dowolną, gdy w danej sprawie przekroczone zostaną granice swobodnej oceny dowodów. Te granice nie są jednak w żaden sposób bezpośrednio określone przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Dlatego przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów rozpatrywane być musi w każdej konkretnej sprawie, przy uwzględnieniu reguł logicznej interpretacji faktów i zdarzeń. Sama treść art. 75 k.p.a., który wprowadza otwarty katalog dowodów i żadnemu z nich nie nadaje pierwszeństwa. Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 k.p.a. wymaga wykazania, że organy uchybiły zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, jedynie to, bowiem może być przeciwstawione uprawnieniu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie o innej niż przyjęta doniosłości poszczególnych dowodów i ich ocenie odmiennej niż przeprowadzona przez organy. Dokonana przez organy ocena materiału dowodowego może być, bowiem skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie organu wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w okolicznościach badanej sprawy.
Zauważenia wymaga, że czym innym jest wskazanie objętości odpadów w uzasadnieniu decyzji, a czym innym zawarcie tej informacji w jej sentencji. Jak trafnie bowiem wskazano w wyroku NSA z dnia 16 grudnia 2020 r. sygn. akt II OSK 1769/18, w decyzji wydanej na podstawie art. 26 ust. 2 u.o., organ administracji nie ma obowiązku umieszczania informacji o ilości odpadów. Powyższe powoduje, że organy nie miały obowiązku dopuszczania dowodu z opinii biegłego na okoliczność szczegółowego wyliczenia objętości tych odpadów.
W ocenie Sądu niezasadny jest też zarzut braku wskazania i omówienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Oba organy przywołały bowiem przepisy u.o. i dokonały ich interpretacji, a postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone zgodnie z wymogami prawa i wbrew zarzutom skargi w jego toku nie doszło do naruszenia art. 7, ani art. 77 k.p.a.,w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Sąd również z urzędu nie dostrzegł takich naruszeń przepisów prawa procesowego lub materialnego, które mogłyby mieć wpływ na jej wynik.
W tym stanie sprawy, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.