II SA/GL 1810/22

II SA/Gl 1810/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2023-04-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska /sprawozdawca/
Beata Kalaga-Gajewska /przewodniczący/
Krzysztof Nowak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 16 ust. 6, ust. 7, art. 30 ust. 1,  ust. 2, ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 61a par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi A. J. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 października 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2783/2022/14612 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Postanowieniem nr [...] z dnia 6 września 2022 r. skierowanym do A. J. (dalej: "Strona", "Skarżąca"), wydanym z upoważnienia Prezydenta Miasta B. , na podstawie art. 16 ust. 6 i 7, art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 z późn. zm., dalej: "u.ś.r."), art. 61, art. 61a, art. 123 oraz art. 124 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm., dalej: "k.p.a.") odmówiono wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu postanowienia organ I instancji podał, iż w dniu 24 sierpnia 2022 r. wpłynęło pismo Strony z prośbą o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami za okres od 1 lipca 2018 r. do 30 czerwca 2022 r. W treści wniosku poinformowano, że Strona jest osobą niepełnosprawną i niezaradną życiowo, środki, które były pobierane były wydatkowane na bieżące potrzeby. Pełna kwota emerytury wynosi 1.590,01 zł, a od miesiąca lipca 2022 r. są realizowane potrącenia, po których pozostaje niewiele na bieżące wydatki.
Po analizie dokumentacji organ ustalił, iż po rozpoznaniu wniosku Strony z dnia 20 września 2007 r. (zawierającego pouczenie, iż niezwłocznie należy powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie, mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego), decyzją nr [...] z dnia 25 września 2007 r. przyznany został Stronie zasiłek pielęgnacyjny bezterminowo od 1 września 2007 r. Następnie decyzją nr [...] z dnia 12 września 2018 r. zmieniono w/w decyzję poprzez ustalenie nowej wysokości przyznanego świadczenia (od 1 listopada 2018 r. - 184,42 zł miesięcznie, od 1 listopada 2019 r. - 215,84 zł miesięcznie). Decyzje zawierały pouczenie, że korzystający ze świadczeń rodzinnych zobowiązani są niezwłocznie powiadomić o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r., a nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi (art. 30 u.ś.r.).
W odpowiedzi na wniosek o udostępnienie danych ze zbioru danych ZUS, w dniu 21 czerwca 2022 r. organ uzyskał informację, iż Strona jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 lipca 2018 r. W związku z powyższym organ pismem nr [...] z dnia 6 lipca 2022 r., wszczął postępowanie w celu uchylenia decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny, natomiast pismem nr [...] z tej samej daty wystąpił do ZUS w S. z prośbą o zwrot kwoty 9.731,92 zł będącej wysokością zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego za okres od 1 lipca 2018 do 30 czerwca 2022 r. Pismem z dnia 15 lipca 2022 r. ZUS poinformował, iż od miesiąca sierpnia 2022 r. rozpocznie realizację potrącenia.
Organ przywołał treść art. 16 ust. 6, 7 i 8 u.ś.r. oraz wskazał, iż w przypadku uzyskania prawa do dodatku pielęgnacyjnego nie przysługuje zasiłek pielęgnacyjny. W odniesieniu natomiast do treści art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewidującego możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami, zauważył, iż organ nie wydał w niniejszej sprawie decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W powołaniu na orzecznictwo sądów administracyjnych (m.in. wyrok Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 14 października 2020 r. sygn. I OSK 1095/20) wyjaśnił, że ustawodawca nie pozostawił żadnej wątpliwości co do tego, że pomniejszenie świadczenia emerytalnego (rentowego) o kwotę nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego następuje z mocy prawa, a powyższe podlega pod właściwość organów emerytalno-rentowych. Organ nie jest zatem uprawniony do procedowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Regulacja art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 tej ustawy. Dotyczy jednego z rodzajów świadczeń rodzinnych, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny i ściśle określonej sytuacji, w której świadczenie to nie jest należne beneficjentowi. Regulacja ta odmiennie od art. 30 ust. 1 u.ś.r. określa sposób zwrotu świadczenia. W rezultacie brak jest podstaw do prowadzenia rozważań co do umorzenia obowiązku jego zwrotu. Końcowo organ przywołał treść art. 61a k.p.a. oraz podał, iż uwzględniając, że organ nie wydał w niniejszej sprawie decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych należy jednoznacznie stwierdzić brak podstaw do wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Pismem złożonym w dniu 12 września 2022 r. Strona, reprezentowana przez pełnomocnika I. J. , wniosła zażalenie na opisane wyżej postanowienie podnosząc zarzut naruszenia art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 6 i 9 u.ś.r. poprzez: zamierzone i bezprawne zaniechanie wydania przez organ decyzji w sprawie nienależnie pobranych przez Skarżącą świadczeń rodzinnych oraz odmówienie Stronie z powodu ww. zaniechania organu - prawa do ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, tj. umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego łącznie z odsetkami, o co Strona wnioskowała, ze względu na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące jej trudnej sytuacji życiowej. Ponadto wskazała, że organ w sposób nieuprawniony różnicuje prawa osób do ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ze względu na wydanie decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, co z kolei determinuje naruszenie zasady równości wobec prawa, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, wyrażającej się tym, że wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.
W uzasadnieniu Strona zwróciła uwagę, iż pobieranie w okresie od 1 lipca 2018 r. do 30 czerwca 20222 r. zasiłku pielęgnacyjnego było w głównej mierze stanem zawinionym przez organ, który działa w sprawie w sposób wyjątkowo opieszały, tj. dopiero po upływie 4 lat, od dnia nabycia przez Skarżącą prawa do dodatku pielęgnacyjnego wydał decyzję nr [...] z dnia 19 lipca 2022 r. uchylającą decyzję Nr [...] z dnia 25 września 2007 r., na mocy której Skarżącej bezterminowo przyznano zasiłek pielęgnacyjny. Jednocześnie nie wydał w niniejszej sprawie decyzji w sprawie nienależnie pobranego przez Skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego, o której mowa m.in. w art. 30 ust. 6 i 9 u.ś.r. W wyniku potrącenia, z emerytury Skarżącej dotychczas wynoszącej kwotę 1.590,01 zł, comiesięcznie zabierana jest przez ZUS - kwota 549,41 zł, co doprowadziło Skarżącą do ubóstwa oraz stanu depresyjnego. Środki do życia Skarżącej zostały bowiem ograniczone do wysokości 1.040,60 zł.
W ocenie Strony organ w sposób rażący naruszył nie tylko przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale także zasady współżycia społecznego. Organ był zobowiązany do wydania decyzji w sprawie nienależnie pobranych przez Skarżącą świadczeń rodzinnych, o której mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., skoro nie poddał badaniu cechy nienależności świadczenia, zatem nie mógł też orzekać o jego zwrocie. Pokreśliła, że organ nie może tłumaczyć odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego swoją bezczynnością, polegającą na niezgodnym z przepisami zaniechaniem wydania decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W powołaniu na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2022 r. sygn. I OSK 918/21 podała, że niewydanie przez organ właściwy decyzji o uznaniu świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane, nie pozbawia organu administracji właściwości do rozstrzygania w sprawie np. umorzenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Zakwestionowała również ustalenie organu jakoby Skarżąca została prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania tego konkretnego świadczenia, w sytuacji, gdy przytoczono jedynie niezrozumiałe dla niej przepisy prawa. Ponadto w niniejszym przypadku nie można uznać pobranych przez Skarżącą świadczeń za nienależnie pobrane, gdyż Strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając w oparciu o art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 540) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 61a i art. 144 k.p.a., postanowieniem nr SKO.PSŚ.41.5/2783/2022/14612 z dnia 24 października 2022 r., utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie.
Na wstępie uzasadnienia organ odwoławczy przedstawił dotychczas podjęte w sprawie czynności, następnie przywołał art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. i stwierdził, iż w ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo odmówił wszczęcia postępowania w sprawie. Organ odwoławczy podzielił tezy uzasadnienia organu I instancji. Wyjaśnił, iż wprowadzenie art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. miało na celu uproszczenie dochodzenia zwrotu należności wynikających z równoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego, spełniających podobny cel. Wyjęcie tego rodzaju sytuacji z reżimu ustalania i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji i ulg w tym zakresie, było świadomym zabiegiem ustawodawczym, znajdującym racjonalne umotywowanie. Oczywisty jest bowiem brak uprawnień do równoczesnego pobierania obu tych świadczeń. Za stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wyrażonym w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 lutego 2019 r. sygn. IV SA/Gl 476/18 wskazał, iż uznanie braku możliwości stosowania przepisów o nienależnie pobranych świadczeniach rodzinnych powinno skutkować odmową wszczęcia postępowania, a gdy postępowanie takie już się toczyło - decyzją o jego umorzeniu z mocy art. 105 § 1 k.p.a.
Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zaskarżyła opisane wyżej postanowienie organu odwoławczego podnosząc zarzuty naruszenia:
1) art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na: niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego oraz niepodjęciu wszelkich kroków, niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a także nienależyte uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, z uwagi na zawarcie w nim ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonego postanowienia, w szczególności niewyjaśnienie przez organ: dlaczego określony w przepisach art. 16 ust. 7 - 8 u.ś.r. mechanizm zwrotu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego, przesądza o braku kompetencji organu administracji, określonej w art. 30 ust. 9 u.ś.r., do rozpoznania wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego; czy wyłączenie kompetencji organu administracji określonej w art. 30 ust. 9 u.ś.r., ze względu na zastosowanie trybu określonego w art. 16 ust. 7 tej ustawy, pozbawia Skarżącą uprawnienia do ubiegania się o rozpatrzenie jej wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego - a jeżeli nie, to czy ewentualne rozstrzyganie o odstąpieniu od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego przez Skarżącą świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego, leży w kompetencji organu rentowego określonej w art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji także sądu powszechnego,
2) art. 61 § 1 k.p.a. w zw. z art. 16 ust. 6 i 7 oraz art. 30 ust. 6 i 9 u.ś.r. polegające na nieprawidłowym przyjęciu przez organ, że w sytuacji dochodzenia w trybie określonym w przepisach art. 16 ust. 7-8 u.ś.r. - zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, wypłaconego Skarżącej w okresie pobierania dodatku pielęgnacyjnego, dopuszczalna jest odmowa Stronie wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego, w związku z brakiem kompetencji organu administracji określonej w art. 30 ust. 9 u.ś.r. do rozpoznania wniosku Skarżącej o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu skargi podtrzymała argumentację zawartą w odwołaniu. Dodała, że nie zdawała sobie sprawy, iż świadczenie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego jej nie przysługuje. Organ odwoławczy natomiast utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie nie wskazał przy tym innej drogi do ubiegania się o stosowanie ulg w tym zakresie.
Zwróciła uwagę, iż w sprawie organ nie wydał decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane uznając, że skoro został zastosowany art. 16 ust. 7 u.ś.r., to sprawa podlega właściwości sądu powszechnego. Tymczasem zgodnie z art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ może odstąpić od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych, zmniejszyć wysokość potrąceń ustaloną zgodnie z art. 140 ust. 4 pkt 1 lub zawiesić dokonywanie potrąceń na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Kompetencja organu rentowego nie obejmuje zatem nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, skoro nie stanowi on świadczenia emerytalno-rentowego. W sprawie ani świadczenie emerytalne ani dodatek pielęgnacyjny nie są świadczeniami nienależnie pobranymi, z tego względu do potrącanej kwoty nie znajduje zastosowania w/w art. 138 ust. 6. Właściwym trybem rozpoznania wniosku Skarżącej był zatem tryb z art. 30 ust. 9 u.ś.r., ponieważ organem wyłącznie właściwym do rozstrzygania kwestii związanej z zasiłkiem pielęgnacyjnym jako nienależnie pobranym był organ I instancji orzekający w niniejszej sprawie. Zakres kompetencji organu emerytalno-rentowego nie uprawnia do podejmowania jakichkolwiek rozstrzygnięć wobec zasiłku pielęgnacyjnego jako świadczenia rodzinnego. Zdaniem Skarżącej w niniejszej sprawie niewydanie decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane nie pozbawia organu administracji właściwości do rozstrzygania w sprawie np. umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Osoba nie może zostać pozbawiona uprawnienia do ubiegania się o rozpatrzenie wniosku w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Nie ma przy tym podstaw do uznania w tym zakresie właściwości sądu powszechnego, skoro sprawa dotyczy świadczenia rodzinnego. Końcowo Skarżąca podkreśliła, iż brak jest podstaw w niniejszej sprawie do rozstrzygania przez organ rentowy i sąd powszechny, o kwocie potrącenia z tytułu nienależnie pobranego przez Skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego w zakresie i warunkach określonych w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Takie samo stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 stycznia 2022 r. sygn. I OSK 918/21.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty (pkt 2).
W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło z uwagi na treść art. 119 pkt 3 p.p.s.a. stosownie do którego sprawa może zostać rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Istotą niniejszej sprawy stała się ocena zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 października 2022 r. nr SKO.PSŚ.41.5/2783/2022/14612, którym utrzymano w mocy postanowienie organu I instancji – Prezydenta Miasta B. z dnia 6 września 2022 r. nr [...] o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Podstawę prawną zaskarżonego postanowienia stanowił art. 61a § 1 k.p.a., w myśl którego, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 (wszczęcia postępowania), zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Pojęcie "innych uzasadnionych przyczyn" nie zostało ustawowo zdefiniowane, jednak odmowę wszczęcia postępowania na tej podstawie wiąże się z sytuacją, w której zachodzą przyczyny uniemożliwiające uruchomienie i prowadzenie postępowania administracyjnego (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 października 2020 r. sygn. II OSK 1622/20, z dnia 22 maja 2015 r., sygn. II OSK 2671/13).
Stosownie do regulacji art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Z kolei zgodnie z ust. 7 osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych (ust. 8).
Nie budzi zatem żadnych wątpliwości brak możliwości prawnych pobierania jednocześnie zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. Należy odnotować, że powyższe rozwiązanie wynika z faktu, że każde z tych świadczeń spełnia podobny cel. Zasiłek pielęgnacyjny przyznawany jest w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.ś.r.), natomiast dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia (art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).
Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż decyzją Prezydenta Miasta B. z dnia 25 września 2007 r. nr [...]w oparciu o art. 16 u.ś.r. przyznano Stronie zasiłek pielęgnacyjny od 1 września 2007 r. - bezterminowo w wysokości 153,00 zł miesięcznie (karta nr 7 akt administracyjnych). Decyzja została zmieniona decyzją z dnia 12 września 2018 r. nr [...] poprzez ustalenie nowej wysokości przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego (karta nr 12 akt administracyjnych). W odpowiedzi na wniosek organu z dnia 2 maja 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. pismem z dnia 21 czerwca 2022 r. poinformował, iż Strona jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 lipca 2018 r. (karta nr 22 akt administracyjnych). W związku z otrzymaną informacją, organ pismem z dnia 6 lipca 2022 r., w powołaniu na treść art. 16 ust. 7 u.ś.r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z prośbą o zwrot kwoty 9.731,92 zł będącej wysokością zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego za okres od 1 lipca 2018 r. do 30 czerwca 2022 r. (karta nr 26 akt administracyjnych). Zakład Ubezpieczeń Społecznych pismem z dnia 15 lipca 2022 r. poinformował Stronę, że od sierpnia 2022 r. rozpocznie realizację potrącenia ze świadczenia tytułem nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za w/w okres (karta nr 27 akt administracyjnych).
Decyzją z dnia 19 lipca 2022 r. nr [...] organ uchylił decyzję z dnia 25 września 2007 r. przyznającą zasiłek pielęgnacyjny (karta nr 30 akt administracyjnych).
Wnioskiem z dnia 24 sierpnia 2022 r. Strona zwróciła się o umorzenie wraz z odsetkami nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca 2018 r. do 30 czerwca 2022 r., podkreślając, że nie była świadoma tego, że przyjmuje świadczenie, które jej się nie należy (karta nr 54 akt administracyjnych). Jednoczesne pobieranie przez Skarżącą w okresie od 1 lipca 2018 do 30 czerwca 2022 r. zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego pozostawało w sprawie bezsporne.
Należy w tym miejscu podkreślić, że do momentu wejścia w życie art. 3 pkt 2 ustawy z 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1302) (wejście w życie dnia 4 marca 2016 r.), która znowelizowała art. 16 u.ś.r. poprzez dodanie ust. 7 i 8, w przypadku zbiegu obu świadczeń zastosowanie miał przepis art. 30 u.ś.r. regulujący kwestie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.
Z uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej wynika, że taki sposób postępowania w przedmiocie kwoty nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego uznano za nieefektywny. Stąd propozycja rozwiązania, w której pominięto konieczność prowadzenia egzekucji administracyjnej. Rozwiązanie przyjęte w art. 16 ust. 7 u.ś.r. wzorowano na regulacji zawartej w treści art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osobie, której przyznano emeryturę i rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, ZUS oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę i rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej.
Obecnie brzmienie art. 16 ust. 7 u.ś.r. wskazuje na równie uproszczoną formę zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego w przypadku tego rodzaju zbiegu uprawnień. Trzeba zatem przyjąć, że art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r., co oznacza, że uregulowane w nim postępowanie dotyczy tylko zasiłku pielęgnacyjnego i nie znajduje zastosowania do innych świadczeń rodzinnych
W świetle powyższych uwag należy również stwierdzić, że kwota nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego nie może być aktualnie postrzegana jako świadczenie nienależnie pobrane. Po pierwsze, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny, przyznanie przez organ emerytalno-rentowy dodatku pielęgnacyjnego za ten sam okres, za który wypłacany był wcześniej przyznany zasiłek pielęgnacyjny nie jest zależne od jakiejkolwiek aktywności czy bierności beneficjenta zasiłku (od jego wiedzy czy woli), a zatem co do zasady nie mieści się w definicji legalnej "nienależnego świadczenia" z art. 30 ust. 2 u.ś.r. Nie wskazuje na to również treść art. 16 ust. 8 u.ś.r., w której ustawodawca stanowi, że "przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych". Regulacja ta odnosi się bowiem do czynności dokonywanej przez organ emerytalno-rentowy, a nie do kwoty, która jest potrącana (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2020 r., sygn. I OSK 1095/20 w: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).
Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela, powołany również przez organy administracji publicznej, wskazany wyżej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2020 r., sygn. I OSK 1095/20. Jak zasadnie wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu - ustawodawca nie pozostawił żadnej wątpliwości co do tego, że pomniejszenie świadczenia emerytalnego (rentowego) o kwotę nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego następuje z mocy prawa i oddał tę kwestie do właściwości organów emerytalno-rentowych. Nie pozostawił tu żadnych uprawnień organowi właściwemu dla świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji dla sądów administracyjnych (podobnie m.in.: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 20 lipca 2022 r. sygn. II SA/Ke 275/22, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 marca 2023 r. sygn. II SA/Rz 1854/21).
Od decyzji ZUS dokonujących pomniejszenia świadczeń emerytalno-rentowych na skutek nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, przysługuje odwołanie do sądu powszechnego (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lutego 2019 r. sygn. IV SA/Gl 476/18). Skarżąca może zaskarżyć, we właściwym postępowaniu przed sądem powszechnym, czynność potrącenia. Jest to o tyle istotne, że dopiero działanie ZUS wpłynęło na sytuację prawną skarżącej. ZUS również ponosi odpowiedzialność za czynność potrącenia i to on jest obowiązany przeprowadzić wpierw postępowanie wyjaśniające, co do zasadności i wysokości kwoty potrącenia (art. 139 ust. 1 pkt 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 września 2021 r. sygn. I OSK 282/21).
Rozważania, czy można zastosować w takim przypadku procedurę umorzenia obowiązku zwrotu wobec osoby, która nie jest zobowiązana do zwrotu świadczenia rodzinnego, prowadzone są contra legem (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2020 r. sygn. I OSK 1095/20).
W rezultacie, organ nie był uprawniony do zastosowania w sprawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., która to regulacja dotyczy należności uznanych mocą decyzji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. W okolicznościach niniejszej sprawy brak było podstaw do wydania tego rodzaju odrębnej decyzji w przedmiocie ustalenie i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, ponieważ przewidziana przez ustawodawcę forma zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego jest formą uproszczoną, stosownie do której zgodnie z art. 16 ust. 8 u.ś.r. przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych. Regulacja ta zrównuje bowiem przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego ze zwrotem świadczeń nienależnie pobranych.
Przepis art. 16 ust. 7 u.ś.r. obliguje bowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych, do dokonania potrącenia. Jednocześnie organ I instancji nie posiadał kompetencji do zwolnienia strony zobowiązanej od obowiązku zwrotu tego świadczenia.
Prawidłowe pozostawało zatem utrzymanie w mocy przez organ odwoławczy postanowienia organu I instancji o umorzeniu postępowania z powodu braku normatywnych podstaw do merytorycznego załatwienia sprawy w drodze decyzji administracyjnej. Brak materialnoprawnej podstawy do umorzenia pobranego świadczenia (zasiłku pielęgnacyjnego), w okresie, w którym Skarżąca pobierała dodatek pielęgnacyjny, zasadnie zostało stało się podstawą odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego w oparciu o przepis art. 61a § 1 k.p.a.
Uwzględniając poczynione wyżej uwagi, Sąd nie podzielił przywołanego przez stronę skarżącą wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2022 r. sygn. I OSK 918/21, którym uznano, iż właściwym trybem postępowania w kwestii umorzenia przedmiotowej należności jest tryb określony w art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Za chybiony należało zatem uznać zarzut skargi naruszenia art. 61 § 1 k.p.a. w zw. z art. 16 ust. 6 i 7 oraz art. 30 ust. 6 i 9 u.ś.r. polegające na nieprawidłowym przyjęciu przez organ, że w okolicznościach niniejszej sprawy odmowa Stronie wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego, w związku z brakiem kompetencji organu administracji określonej w art. 30 ust. 9 u.ś.r. do rozpoznania wniosku Skarżącej o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego (zarzut nr 2 petitum skargi), z przyczyn szczegółowo wskazanych powyżej. Sąd nie podzielił również zarzutu naruszenia przepisów postępowania określonych art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. polegającego na: niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego (zarzut nr 1 petitum skargi). Postępowanie przeprowadzone prawidłowo. Zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie zaskarżonego postanowienia oraz nie wymagał w ocenie Sądu uzupełnienia. Uzasadnienia wydanych rozstrzygnięć spełniają wymogi, o których mowa w art. 107 § 3 k.p.a.
W odniesieniu do argumentacji skargi, należy wskazać, iż oczywisty jest brak uprawnień do równoczesnego pobierania w/w świadczeń, a potrącenie nadpłaty z bieżących świadczeń emerytalno-rentowych następuje z zachowaniem kwot wolnych od potrąceń zgodnie z art. 140 i 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co jak zauważa się w orzecznictwie sądów administracyjnych wystarczająco chroni interesy osób pobierających te świadczenia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lutego 2019 r. sygn. IV SA/Gl 476/18). Z tego względu omawianej regulacji nie można kwestionować w świetle zasad konstytucyjnych przywoływanych w skardze. Podobnie kwestia ewentualnej winy Skarżącej lub jej brak w jednoczesnym pobieraniu wskazanych świadczeń, czy też podnoszone nieprawidłowe pouczenie Skarżącej, pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Dokonując kontroli zaskarżonego postanowienia, Sąd nie dopatrzył się przy jego wydaniu naruszeń prawa skutkujących koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego. Skarga nie mogła zatem odnieść skutku i jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.