II SA/Gl 1685/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w GliwicachGliwice2024-02-23
NSAinneWysokawsa
fundusz alimentacyjnynienależnie pobrane świadczeniazwrot świadczeńalimentyegzekucja komorniczakolejność zaspokojeniaprawo administracyjnepostępowanie administracyjneprawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

WSA w Gliwicach uchylił decyzje dotyczące nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wskazując na błędy proceduralne i brak zbadania świadomości strony.

Sprawa dotyczyła decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżąca kwestionowała zasadność uznania świadczeń za nienależnie pobrane, argumentując, że otrzymane kwoty od dłużnika powinny być zaliczane na poczet zaległych alimentów, a nie przyszłych świadczeń z funduszu. WSA w Gliwicach uchylił decyzje obu instancji, stwierdzając naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, w szczególności brak zbadania świadomości strony co do nienależności pobieranych świadczeń oraz nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił decyzje organów administracji dotyczące nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sprawa dotyczyła K. R., która została zobowiązana do zwrotu świadczeń wypłaconych w październiku i grudniu 2022 r. Organy uznały świadczenia za nienależnie pobrane, ponieważ skarżąca otrzymała w tym samym okresie kwoty od dłużnika alimentacyjnego, które przekroczyły wysokość otrzymanych świadczeń z funduszu. Skarżąca argumentowała, że otrzymane kwoty od komornika powinny być zaliczane na poczet zaległych alimentów, a nie na poczet przyszłych świadczeń z funduszu. Sąd administracyjny uznał, że organy obu instancji dopuściły się naruszeń prawa. Kluczową kwestią było ustalenie, czy skarżąca pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego ze świadomością, że jej się nie należą. Sąd podkreślił, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane konieczne jest nie tylko stwierdzenie wypłacenia świadczenia niezgodnie z kolejnością, ale także udowodnienie świadomości strony co do nienależności pobierania tych środków. W aktach sprawy brakowało informacji o prawidłowym pouczeniu skarżącej oraz analizy jej stanu świadomości. Sąd wskazał również na nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego w zakresie kolejności zaspokojenia należności. W związku z tym, WSA uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, nakazując ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem wskazań sądu.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie zawsze. Samo otrzymanie od dłużnika alimentacyjnego kwot przekraczających wysokość świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przesądza o nienależności pobrania świadczenia. Kluczowe jest ustalenie, czy osoba pobierająca świadczenie działała świadomie, wiedząc, że świadczenie jej się nie należy, oraz czy nie doszło do naruszenia kolejności zaspokojenia należności określonej w art. 28 ustawy.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że organy administracji nie zbadały wystarczająco stanu faktycznego i prawnego. Brak było ustaleń co do świadomości skarżącej co do nienależności pobieranych świadczeń oraz prawidłowego pouczenia jej o skutkach prawnych. Ponadto, nie zbadano, czy faktycznie doszło do naruszenia kolejności zaspokojenia należności z egzekucji komorniczej. W związku z tym, uznanie świadczeń za nienależnie pobrane było przedwczesne.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (12)

Główne

u.p.o.u.a. art. 23 § 1

Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

u.p.o.u.a. art. 2 § 7

Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

Definicja nienależnie pobranego świadczenia, w tym świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej, która w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

u.p.o.u.a. art. 28 § 1

Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

Określa kolejność zaspokajania należności z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego, wskazując na pierwszeństwo należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

p.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do uchylenia decyzji administracyjnej w przypadku naruszenia prawa materialnego lub procesowego.

Pomocnicze

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

Zasada prawdy obiektywnej - obowiązek podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

k.p.a. art. 77 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego.

k.p.a. art. 80

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek oceny materiału dowodowego.

k.p.a. art. 9

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

Zasada informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych mających wpływ na ich prawa i obowiązki.

p.p.s.a. art. 134 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zakres kontroli sądu administracyjnego - uwzględnianie wszelkich naruszeń prawa.

p.p.s.a. art. 153

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Związanie sądu administracyjnego wykładnią prawa wyrażoną w orzeczeniu sądu.

k.p.c. art. 1025 § 1

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego

u.s.k.o.

Ustawa z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych

Argumenty

Skuteczne argumenty

Organy nie zbadały świadomości strony co do nienależności pobieranych świadczeń. Organy nie ustaliły prawidłowo stanu faktycznego w zakresie kolejności zaspokojenia należności. Brak prawidłowego pouczenia strony o skutkach prawnych pobierania świadczeń.

Godne uwagi sformułowania

dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. nie można zatem uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego została w niniejszej sprawie dokonana co najmniej przedwcześnie.

Skład orzekający

Aneta Majowska

sprawozdawca

Grzegorz Dobrowolski

przewodniczący

Wojciech Gapiński

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Wykładnia pojęcia 'nienależnie pobrane świadczenie' z funduszu alimentacyjnego, znaczenie świadomości strony i prawidłowego pouczenia, zasady postępowania administracyjnego w sprawach świadczeń."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji związanej z funduszem alimentacyjnym i kolejnością zaspokajania należności. Interpretacja świadomości strony może być różnie stosowana w zależności od okoliczności.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa pokazuje, jak ważne jest prawidłowe prowadzenie postępowania administracyjnego i badanie świadomości strony, nawet w sprawach dotyczących świadczeń socjalnych. Uchylenie decyzji przez sąd podkreśla znaczenie ochrony praw obywateli.

Czy wiedziałeś, że otrzymanie pieniędzy od dłużnika alimentacyjnego może nie oznaczać zwrotu świadczeń z funduszu? Sąd wyjaśnia!

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Gl 1685/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-02-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska /sprawozdawca/
Grzegorz Dobrowolski /przewodniczący/
Wojciech Gapiński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 581
art. 23 ust. 1, art. 2 pkt 7 lit. d, art. 28 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 9
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2024 r. sprawy ze skargi K. R. (R.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 21 sierpnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2233/2023/16446 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 26 czerwca 2023 r. nr [...].
Uzasadnienie
Decyzją nr [...] z dnia 26 czerwca 2023 r., wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta S. , na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d oraz art. 23, art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 581, dalej: "u.p.o.u.a.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), uznano, że kwoty wypłacone za okres 1 października 2022 r. do 31 października 2022 r. oraz od 10 grudnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. w wysokości: 1.000,00 zł K. R. (dalej: "Strona", "Skarżąca") były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązano Stronę do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następnego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty.
W uzasadnieniu organ podał, iż decyzją z dnia 9 września 2022 r. nr [...] przyznano Stronie prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko M. R. w okresie od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r. w kwocie 500,00 zł miesięcznie.
W dniu 13 kwietnia 2023 r. do organu wpłynęło zaświadczenie od komornika sądowego informujące, iż Strona otrzymała od dłużnika za pośrednictwem komornika następujące kwoty: w dniu 10 października 2022 r. 1.528,43 zł, w dniu 10 listopada 2022 r. 434,89 zł, w dniu 9 grudnia 2022 r. 777,76 zł oraz w dniu 27 grudnia 2022 r. 147,62 zł. Wobec tego organ uznał świadczenie wypłacone w miesiącu październiku 2022 r. w wysokości 500,00 zł oraz grudniu 2022 r. w wysokości 500,00 zł za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Decyzja została doręczona w dniu 3 lipca 2023 r.
Pismem złożonym w dniu 14 lipca 2023 r. Skarżąca wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji podnosząc zarzuty naruszenia: art. 7 k.p.a. przez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy; art. 77 § 1 i 4 k.p.a. przez niezebranie materiału w sposób wyczerpujący i jego nierozpatrzenie, a także błędną ocenę zebranego materiału dowodowego; art. 28 ust. 1 pkt 1-4 i ust. 2 pkt 1-5 u.p.o.u.a. w zw. z art. 1025 § 1 pkt 1 i art. 1025 § 1 pkt 2-10 Kodeksu postępowania cywilnego przez błędne przyjęcie kolejności zaspokojenia poszczególnych należności z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego; a także art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. przez błędne przyjęcie, że wypłacone kwoty stanowią nienależne pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Strona wniosła o dopuszczenie dowodów z dokumentów: zaświadczeń komornika z dnia 21 czerwca 2023 r. oraz z dnia 5 lipca 2023 r, sygn. akt [...], na okoliczność, że kwoty: 1.528,77 zł i 777,76 zł zostały wypłacone tytułem zaległych alimentów, a nie alimentów za okres wskazany w decyzji.
W uzasadnieniu odwołania wskazała, że według stanu na chwilę dokonania wypłaty ww. kwot nie istniały żadne niezaspokojone należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w związku z czym, według przyjętej kolejności zaspokojenia, wszelkie nadwyżki wyegzekwowanych kwot powinny zostać zaliczone na poczet należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, w tym także na poczet zaległych alimentów. Organ natomiast bezzasadnie przyjął, że nadwyżka wyegzekwowanych kwot powinna zostać zaliczona i zatrzymana przez komornika na poczet przyszłych należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/2233/2023/16446 z dnia 21 sierpnia 2023 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Na wstępnie uzasadnienia organ odwoławczy przedstawił aktualny stan sprawy. Następnie przywołał podstawę normatywną rozstrzygnięcia, w tym art. 23 ust. 1 oraz art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. W ocenie Kolegium Strona pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za wskazane wyżej miesiące w łącznej kwocie 1.000,00 zł, ponieważ otrzymała od dłużnika za pośrednictwem komornika kwoty alimentów przekraczające wysokość otrzymanych w tych miesiącach świadczeń z funduszu alimentacyjnego i w związku z tym jest zobowiązana do ich zwrotu. W powołaniu na orzecznictwo wyjaśnił, że dla uznania za nienależnie pobrane świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego bez znaczenia pozostaje okres, za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje również alimenty. Nie ma natomiast znaczenia, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie.
Decyzja została doręczona w dniu 24 sierpnia 2023 r.
Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (nadanej w dniu 22 września 2023 r.), sformułowała względem opisanej wyżej decyzji organu odwoławczego zarzuty naruszenia: art. 77 § 1 w zw. z art. 7 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, a tym samym wydanie decyzji w oparciu o wybiórczy materiał dowodowy, oceniony przez organ w sposób dowolny; art. 8 w zw. z art. 107 § 1 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób budzący zaufanie do organów administracji uzasadnienia faktycznego swojej decyzji; art. 9 k.p.a. poprzez nienależyte informowanie Skarżącej o okolicznościach faktycznych sprawy, mających znaczenie dla właściwego jej załatwienia oraz art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. poprzez błędną interpretację, że wypłacone kwoty stanowią nienależnie pobrane świadczenia oraz art. 28 tej ustawy poprzez jego niewłaściwą wykładnię.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a także dopuszczenie dowodów z dokumentów wskazanych w skardze, a znajdujących się już w aktach administracyjnych sprawy.
W uzasadnieniu wyjaśniła, iż w październiku 2022 r. po odebraniu decyzji o przyznaniu alimentów dostarczyła pismo do komornika. Komornik w pierwszej kolejności spłacił dług ojca dziecka w kwocie 500 zł względem organu, a pozostałą kwotę przekazał na rzecz syna Skarżącej na poczet zaległych alimentów. Ta sama sytuacja powtórzyła się w listopadzie i grudniu 2022 r. Od stycznia 2023 r. ojciec dziecka jest niewypłacalny. Wskazała również, iż po odebraniu zawiadomienia o wszczęciu postępowania podejmowała próby wyjaśnienia sytuacji. Zgodnie z uzyskaną informacją, przyczyną postępowania były "odsetki w długu ojca" w wysokości 0,53 zł. Wyraziła niezrozumienie dla żądania w takiej sytuacji zwrotu kwoty 1.000,00 zł. Zwróciła również uwagę na trudności z interpretacją przepisów oraz sytuację finansową.
Skarżąca podkreśliła, że wypłacane świadczenia mogłoby być uznane za nienależnie pobrane, gdyby otrzymywała od dłużnika alimenty w pełnej wysokości z tytułu zaległych i bieżących alimentów. Podała, że nigdy nie zdarzyła się sytuacja, kiedy ojciec dziecka pokrył całość zaległości, co skutkować mogło otrzymywaniem równolegle świadczenia z funduszu alimentacyjnego i alimentów bieżących. W tej sytuacji stwierdzenie organu nie znajduje w ocenie Skarżącej oparcia w zebranym materiale dowodowym.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, ponawiając stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.
Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 21 sierpnia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji – Prezydenta Miasta S. z dnia 26 czerwca 2023 r. w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo uznały, że kwoty opisane w sentencji zaskarżonej decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a.
Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stosownie do treści art. 23 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.
Przez nienależnie pobrane świadczenie rozumie się natomiast m.in. świadczenia z funduszu alimentacyjnego: wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów (art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a.). Z kolei zgodnie z art. 28 ust. 1 w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności:
1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,
2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,
3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,
4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia
- po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych na tle wykładni powyższych przepisów prezentowany jest pogląd, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Nie można zatem uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Przyjmuje się zatem, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Zatem dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Analiza art. 2 pkt 7 ustawy prowadzi do wniosku, że w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1163/20). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie dostrzega, lecz nie podziela odmiennej linii orzeczniczej w zakresie wykładni pojęcia nienależnie pobranego świadczenia.
W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za osobę, która pobrała nienależne świadczenia, jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy.
Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.
Wobec powyższego kwestia, czy Skarżąca pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w miesiącach październik i grudzień 2022 r. w łącznej kwocie 1.000 zł wiedziała, że świadczenia te jej się nie należą, miała kluczowe znaczenie dla wyniku kontrolowanej sprawy.
Z uzasadnień decyzji organów administracji publicznej nie wynika natomiast, że organy w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. badały okoliczność dotyczącą stanu świadomości Skarżącej. Brak bowiem jakichkolwiek rozważań, czy pobranie w ww. okresie świadczenia nastąpiło z "winy" Skarżącej, w wyniku jej świadomego działania lub zaniechania i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego.
Ocena świadomego działania Strony wymaga ustalenia, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy była skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. W tym kontekście badaniu powinny podlegać również zastosowane w sprawie pouczenia, które powinny odpowiadać wymaganiom z art. 8 i art. 9 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18). Ustalenia takie nie zostały jednak poczynione, choć miały szczególne znaczenie dla oceny przesłanki subiektywnej świadomości Strony.
Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż zarówno w pouczeniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego z dnia 9 września 2022 r. znak [...], jak i w formularzu wniosku o przyznanie tego świadczenia złożonego dnia 10 sierpnia 2022 r. (akta sądowe) brak jest informacji, że w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika.
Obowiązkiem organu było również niebudzące wątpliwości ustalenie, oparte o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, że sporne świadczenie zostało wypłacone, pomimo, że należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej nie zostały zaspokojone. Nie mają bowiem charakteru "świadczeń nienależnych", świadczenia wypłacone zgodnie z kolejnością, o której mowa w art. 28 omawianej ustawy, tj. jeśli brak było niezaspokojonych należności, o których mowa w pkt 1 i 2 art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Nienależnie pobranymi świadczeniami stosownie do art. 2 pkt 7 lit. d są bowiem te wypłacone "niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28. Spełnienie tego warunku daje podstawy do dokonywania dalszej analizy stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie w kontekście złej wiary.
Jak podnosiła natomiast Skarżąca nie istniały żadne niezaspokojone należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w związku z czym nie naruszono przyjętej w ustawie kolejności zaspokojenia. Jak natomiast wynika z akt sprawy na koncie dłużnika pojawiają się również salda zerowe, w tym początkowe saldo zerowe na dzień 17 października 2022 r. w sytuacji, gdy wypłata nastąpiła 10 października 2022 r. (karta nr 28 i 41 akt administracyjnych).
Należy pamiętać, że dopiero kumulatywne spełnienie powyższych warunków, tj. ustalenie wypłacenia świadczeń niezgodnie z kolejnością oraz ustalenia, że Skarżąca pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego miała świadomość, że nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika, skutkuje uznaniem, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały pobrane nienależnie i obliguje organ do zobowiązania do ich zwrotu na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.
Opisanej wyżej wadliwości nie dostrzegł organ odwoławczy utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Zdaniem Sądu organy nie ustaliły w sposób prawidłowy stanu faktycznego sprawy warunkującego zastosowanie art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Organy orzekające w sprawie nie zbadały czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącej stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia przez organ o skutkach pobrania przedmiotowych środków, a tych ustaleń nie poprzedziły analizą naruszenia kolejności zaspokojenia należności w rozumieniu omawianej regulacji.
Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a także zasadą informowania stron określoną w art. 9 k.p.a.
Z powyższych względów, kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego została w niniejszej sprawie dokonana co najmniej przedwcześnie, co przemawiało za koniecznością uchylenia kwestionowanych decyzji.
Kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 2 pkt 7 lit. d u.ś.r., a także naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 9 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy. W tym zakresie zasadne pozostawały zarzuty skargi.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a., ustali czy pobrane świadczenie w spornym okresie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI