II SA/Bk 645/23

II SA/Bk 645/23 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2023-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Barbara Romanczuk
Elżbieta Lemańska /przewodniczący sprawozdawca/
Małgorzata Roleder
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Roleder, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 listopada 2023 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 27 czerwca 2023 r. nr 406.419/E-1/26/23 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy Dubicze Cerkiewne z dnia 14 marca 2023 roku numer GOPS.5223.2.7.2018; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku na rzecz skarżącego E. P. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
I. Zaskarżoną decyzją z 27 czerwca 2023 r. nr 406.419/E-1/26/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy D.z 14 marca 2023 r. nr GOPS.5223.2.7.2018 w przedmiocie uznania, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez E.P. (dalej: wnioskodawca, skarżący) w związku ze sprawowaniem opieki nad synem P. wypłacone w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 145 837,70 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami.
Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
II. E.P. otrzymywał świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem P. na podstawie następujących wniosków i decyzji: (-) wniosku z 2 maja 2011 r. i decyzji przyznającej z 5 maja 2011 r. na okres od 1 lutego 2011 r. do 31 grudnia 2013 r.; (-) wniosku z 5 czerwca 2013 r. i decyzji z 14 czerwca 2013 r. na okres od 1 lipca 2013 r. do 31 stycznia 2014 r.; (-) wniosku z 11 lutego 2014 r. i decyzji z 20 lutego 2014 r. na okres od 1 lutego 2014 r. do 31 stycznia 2018 r.
Decyzjami z 25 lutego 2014 r. i 8 kwietnia 2014 r. przyznano skarżącemu pomoc finansową dla osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 kwietnia 2014 r. do 13 grudnia 2014 r., a decyzjami z 7 maja 2014 r., 4 stycznia 2017 r., 2 stycznia 2018 r. podwyższano wysokość przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Wnioskiem z 23 marca 2018 r. E.P. ponownie wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z upływem okresu, na który orzeczono niepełnosprawność jego syna. Decyzją Wójta z 26 marca 2018 r. przyznano świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 marca 2018 r. do odwołania, a kolejnymi decyzjami (z 4 grudnia 2018 r., 10 grudnia 2019 r. i 16 grudnia 2020 r.) podwyższano wysokość świadczenia pielęgnacyjnego.
W dniu 6 października 2021 r. przeprowadzono u wnioskodawcy wywiad środowiskowy. Ustalono wówczas, że jest on właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,316 ha fizycznych, czyli 2,2129 ha przeliczeniowego i opłaca składki na ubezpieczenie społeczne rolników. Żona skarżącego utrzymuje się z renty, nie pracuje. Syn skarżącego P. jest niepełnosprawny w stopniu znacznym na stałe, choruje z powodu mukowiscydozy i chorób układu oddechowego. Utrzymuje się z renty socjalnej. Wnioskodawca oświadczył, że zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym, gdyż opiekuje się niepełnosprawnym synem. Pracownik socjalny sformułował w formularzu wywiadu pozytywny wniosek o sprawowaniu opieki przez ww. nad synem.
Decyzją Wójta z 15 grudnia 2021 r. zmieniono decyzję z 26 marca 2018 r. i od 1 stycznia 2022 r. do odwołania przyznano stronie świadczenie pielęgnacyjne w podwyższonej wysokości. Organ wskazał, że skarżący zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 2014 r.
Następnie w okresie marzec – maj 2022 r. doszło do wymiany korespondencji między organem pierwszej instancji i KRUS odnośnie kwestii zgłoszenia wnioskodawcy do ubezpieczenia. Wówczas Wójt poinformował KRUS, że E.P. 23 marca 2018 r. oświadczył, że jest rolnikiem/małżonkiem/domownikiem rolnika i zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 14 stycznia 2014 r. W reakcji Kierownik placówki terenowej KRUS poinformował Wójta (pismo z 5 maja 2022 r.), że w aktach ubezpieczeniowych płatnika znajdują się liczne dowody potwierdzające prowadzenie przez niego działalności rolniczej, są to m.in. polisy ubezpieczeniowe upraw rolnych na okresy od 23 października 2017 r. do 22 października 2018 r., od 23 maja 2018 r. do 15 listopada 2018 r. oraz od 19 października 2018 r. do 18 października 2019 r., decyzja z 10 października 2018 r. o przyznaniu pomocy publicznej, protokół z wizytacji KRUS 19 września 2018 r. czy oświadczenie z 3 kwietnia 2019 r. o dochodach uzyskiwanych z działalności rolniczej oraz innych tytułów. Powyższe potwierdza, zdaniem KRUS, że skarżący od 14 stycznia 2014 r. prowadził i nadal prowadzi działalność rolniczą we własnym gospodarstwie rolnym.
III. W tych okolicznościach zawiadomieniem z 9 maja 2022 r. Wójt Gminy D. poinformował wnioskodawcę o wszczęciu postępowania administracyjnego w celu ustalenia zasadności pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z 26 marca 2018 r. w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (wskazał na art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych, dalej: u.ś.r.). W postępowaniu tym 23 maja 2022 r. E.P. oświadczył, że zaprzestał wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 14 stycznia 2014 r.; gospodarstwo nie prowadzi towarowej produkcji zwierzęcej a jedynie uprawy polowe, które wymagają poświęcenia kilku do kilkunastu dni w roku, a uprawą zajmuje się syn T.; on sam sprawował jedynie nadzór właścicielski ze względu na młody wiek syna i jego brak doświadczenia w sprawach urzędowych oraz naukę, która czasami kolidowała z terminami załatwienia formalności urzędowych; oświadczenie, że nie pracuje w gospodarstwie rolnym napisał w uzgodnieniu z kierownikiem GOPS, natomiast nie negował faktu posiadania gospodarstwa rolnego i sprawowania nadzoru właścicielskiego; według stanowiska kierownika GOPS było to dopuszczalne, gdyż miał on prawa "nabyte na starych zasadach". Do akt administracyjnych sprawy dołączono zaświadczenie z 27 maja 2022 r. o wielkości użytków rolnych, z którego wynika, że ww. jest podatnikiem podatku rolnego z gospodarstwa rolnego położonego na terenie gminy D. o powierzchni fizycznej gruntów rolnych 10,3165 ha i powierzchni przeliczeniowej użytków rolnych 2,2129 ha.
Efektem postępowania wszczętego zawiadomieniem z 9 maja 2022 r. było wydanie 31 maja 2022 r. decyzji uchylającej decyzję własną Wójta z 26 marca 2018r. przyznającą E.P. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Uzasadniając tę decyzję organ wskazał, że strona nie złożyła oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego a jedynie oświadczenie o zaprzestaniu wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 14 stycznia 2014 r. Tymczasem świadczenie pielęgnacyjne nie może być dodatkowym źródłem dochodu opiekuna. W przypadku niezaprzestania prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.
IV. 1. Zawiadomieniem z 19 sierpnia 2022 r. Wójt poinformował o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia czy świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. było świadczeniem nienależnie pobranym.
Wśród dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy w tym postępowaniu znajduje się: (-) oświadczenie strony z 22 czerwca 2022 r., zgodnie z którym zaprzestała ona prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 czerwca 2022 r. i nie posiada innego źródła dochodu, nie pracuje zawodowo; (-) zaświadczenia Wójta z 20 czerwca 2022 r., zgodnie z którym E.P. w latach od 2014 r. do końca czerwca 2022 r. był podatnikiem podatku rolnego z gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,3165 ha fizycznych użytków rolnych, natomiast od lipca 2022 r. po wydzierżawieniu na okres 10 lat gruntów o powierzchni 9,8164 ha fizycznych użytków rolnych, pozostało mu w użytkowaniu 0,5001 ha fizycznych; corocznie w ww. okresie ubiegał się o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej; (-) pismo kierownika KRUS z 5 września 2022 r., zgodnie z którym w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. ww. podlegał ubezpieczeniu społecznemu z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik, nadmieniono także, że w ww. okresie skarżący prowadził gospodarstwo rolne.
2. Decyzją z 21 września 2022 r. Wójt orzekł, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone na podstawie decyzji z 20 lutego 2014 r. oraz z 26 marca 2018 r., w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 146 199 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i zobowiązał stronę do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Organ wskazał, że 15 maja 2014 r. wszedł w życie przepis art. 17b u.ś.r. wykluczający możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez rolników, którzy nie zaprzestali prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Od powyższej decyzji odwołał się E.P.
W dniu 27 października 2022 r. ponownie przeprowadzono u ww. wywiad środowiskowy. Ustalono, że strona z żoną i dwójką dzieci mieszkają w domu w bardzo złym stanie technicznym. Odwołujący zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego 1 czerwca 2022 r., nie pracuje zawodowo i nie posiada dodatkowego źródła utrzymania. Jego żona jest na rencie chorobowej i nie może sprawować opieki nad niepełnosprawnym synem, który choruje na mukowiscydozę, zapalenie jelita grubego i niewydolność trzustki. Rodzina utrzymuje się ze świadczenia pielęgnacyjnego oraz renty. Dochód rodziny jest bardzo niski i nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich niezbędnych potrzeb. Wydatki rodziny wynoszą 1991 zł, z czego 1500 zł to wydatki na leki. W rodzinie nikt nie nadużywa alkoholu, nie marnotrawi środków, opieka nad niepełnosprawnym jest sprawowana sumiennie. Odwołujący opiekuje się synem całodobowo, wykonuje przy nim wszystkie niezbędne czynności łącznie z pielęgnacją, higieną, przygotowywaniem leków i posiłków.
Przy piśmie z 8 listopada 2022 r. Wójt przekazał odwołanie do SKO. Organ wskazał, że podczas zmiany przepisów od 15 maja 2014 r. nie zobowiązał strony do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz nie zgłosił do ubezpieczenia. Dopiero we wniosku z 23 marca 2018 r. wnioskodawca został pouczony o brzmieniu art. 17b u.ś.r. i złożył oświadczenia za lata od 14 stycznia 2014 r. Sprawy ubezpieczeniowe nie zostały wtedy uporządkowane. W oświadczeniu o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego odwołujący wskazał datę 1 czerwca 2022 r., gdy został wyrejestrowany z KRUS i Wójt opłaca składkę emerytalno-rentową do ZUS. Rodzina nie jest w stanie zwrócić wcześniej pobranych świadczeń.
3. Decyzją z 30 grudnia 2022 r. SKO uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji wskazując, że w sposób niebudzący wątpliwości należy ustalić czy odwołujący do czerwca 2022 r. prowadził gospodarstwo rolne.
V. 1. Ponownie prowadząc postępowanie Wójt podjął czynności wyjaśniające, tj.: (-) uzyskał od Dyrektora Podlaskiego Oddziału Regionalnego ARiMR informację, iż E.P. w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. składał wnioski o przyznanie płatności do gruntów rolnych i płatności otrzymał, Agencja natomiast nie weryfikuje tytułów władania nieruchomościami, a płatności przysługują faktycznemu użytkownikowi; (-) włączył do akt oświadczenie syna strony T.P., zgodnie z którym zawsze wykonywał on pracę w gospodarstwie typu orka, żniwa i inne związane z produkcją roślinną, a jego ojciec w tym czasie nie wykonywał żadnych prac rolniczych; (-) włączył do akt umowę dzierżawy z 1 czerwca 2022 r., zgodnie z którą E.P. wydzierżawił swojemu synowi T. na okres 10 lat nieruchomość rolną o powierzchni 10,3165 ha, z wyłączeniem działki siedliskowej o powierzchni 1,6093 ha, a także włączył potwierdzenie z ARiMR wpisu do ewidencji producentów rolnych T.P.
2. W tych okolicznościach decyzją z 14 marca 2023 r. Wójt uznał, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone stronie na podstawie decyzji z 20 lutego 2014r. i z 26 marca 2018 r. w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 145 837,70 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i sformułował obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami. W podstawie prawnej decyzji wskazał art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zdaniem organu pierwszej instancji, w trakcie pobierania przez stronę świadczenia pielęgnacyjnego od 1 lutego 2011 r. – w dniu 15 maja 2014 r. wszedł w życie przepis art. 17b u.ś.r., a mimo to nie pouczono świadczeniobiorcy o zmianie przepisów ani nie odebrano stosownego oświadczenia. Takie oświadczenie strona złożyła dopiero we wniosku z 23 marca 2018 r. informując o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od 14 stycznia 2014 r. We wniosku zawarte było pouczenie dotyczące art. 17b u.ś.r. W aktach sprawy nie ma pouczenia o konsekwencjach złożonego oświadczenia ani o konieczności zgłoszenia się w KRUS w związku z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. KRUS pismem z 5 maja 2022 r. stwierdził, że strona w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego prowadziła gospodarstwo rolne. Z kolei strona utrzymywała, że nie wykonuje pracy i sprawowała jedynie nadzór właścicielski. Organ zauważył, że w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest definicji prowadzenia gospodarstwa rolnego. Dodał, że według twierdzeń strony pobierała ona świadczenia w dobrej wierze - wierząc że jej przysługują, nie wprowadzała świadomie w błąd. Wójt przedstawił również sposób wyliczenia kwoty ustalonej do zwrotu za poszczególne lata.
3. Odwołanie wniósł E.P. W jego ocenie nie ponosi on winy za zaistniałą sytuację oraz nie został spełniony element subiektywny świadczenia nienależnie pobranego, tj. nie wprowadził w błąd organu. Działał w dobrej wierze, oświadczenia i wnioski składał zgodnie ze swoją najlepszą wiedzą. Gmina miała pełny wgląd w jego sytuację życiową i majątkową, bowiem rodzina była beneficjentem również innych świadczeń przez nią przyznawanych. W załączonych dokumentach nie było informacji o tym, że nie można pozostawać właścicielem gospodarstwa rolnego, a on zawsze zgodnie z prawdą wskazywał, że nie prowadzi działalności rolniczej. Odwołujący podkreślił, że nie został poinformowany o innej interpretacji przepisów czy ich zmianie, a formularze, które wypełniał, odnosiły się wyłącznie do kwestii wykonywania pracy w gospodarstwie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przyznał, że nie stosował właściwych pouczeń. Zdaniem strony obowiązek zwrotu świadczeń wywieść można wyłącznie z prawidłowych pouczeń, których zabrakło w tej sprawie. W ocenie odwołującego się poza subiektywnym brakiem świadomości tego, że świadczenie może mu nie przysługiwać, brak jest również obiektywnej przesłanki, tj. prawidłowego zastosowania przez gminę procedury prowadzącej do możliwości zastosowania zwrotu świadczeń. Organ sam wskazał, że nie zastosował właściwych pouczeń, tj. najpierw w ogóle brakowało informacji o zmianie stanu prawnego, kolejno - brak było pouczenia o skutkach tej zmiany, a ostatecznie gdy pouczenia się pojawiły, nie spełniały wskazanego powyżej wymogu skuteczności i prawidłowości pouczenia.
VI. Zaskarżoną decyzją z 27 czerwca 2023 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji wydaną na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 pkt 2 u.ś.r. uznając, że wypłacone świadczenie pielęgnacyjne było świadczeniem nienależnie pobranym uzyskanym mimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do niego, o czym strona została uprzednio pouczona. Organ wskazał, że w szczególności z pisma KRUS z 5 maja 2022 r. wynika, że odwołujący podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników jako płatnik we wskazanych w piśmie okresach oraz poinformowano, że w aktach płatnika znajdują się liczne dowody potwierdzające prowadzenie działalności rolniczej. Z kolei z pisma ARiMR z 31 stycznia 2023 r. wynika, że w okresie od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. odwołujący składał wnioski o przyznanie płatności do gruntów rolnych i płatności te otrzymał.
Zdaniem SKO w przedstawionym stanie faktycznym sprawy bezsporne jest, że odwołujący został pouczony prawidłowo, w oparciu o art. 25 ust. 1 u.ś.r., o braku prawnych możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku jednoczesnego pobierania tego świadczenia i prowadzenia gospodarstwa rolnego, co wypełniło dyspozycję art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku, jak i w decyzji przyznającej świadczenie, zostały sformułowane w sposób zwięzły, zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa. Pouczenie zostało stronie doręczone, znajdowało się także w samej decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Odwołujący nie był pozbawiony możliwości przeanalizowania treści pouczenia w każdym czasie, bowiem nie udzielono mu go jedynie we wniosku, który pozostał w aktach sprawy. Zobowiązał się również do informowania organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do otrzymywania świadczeń rodzinnych. W aktach sprawy brak jest jakiejkolwiek wzmianki o dokonaniu choćby próby powiadomienia organu o nowej okoliczności, jaką było prowadzenie gospodarstwa rolnego. Końcowo SKO poinformowało skarżącego, że może się ubiegać o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń po wydaniu ostatecznej decyzji zobowiązującej do ich zwrotu.
VII. Skargę do sądu administracyjnego wywiódł E.P. Zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przez nieprawidłowe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie zaistniała zmiana okoliczności powodujących ustanie prawa do pobierania świadczenia oraz przyjęcie, że o okolicznościach tych skarżący został przez organ prawidłowo pouczony, w sytuacji gdy organ przyznający świadczenie przez cały czas znał sytuację skarżącego, w której to sytuacji nic się nie zmieniło, a organ nie stosował prawidłowych pouczeń, stosował natomiast wzór wniosku wprowadzający w błąd. Zdaniem strony, wbrew twierdzeniom SKO w sprawie nie były stosowane właściwe pouczenia, tzn. takie, po zapoznaniu się z którymi strona ma świadomość stanu prawnego obejmującego sytuację, w której się znajduje. Konsekwentnie i zgodnie z prawdą twierdził, że nie wykonuje pracy w gospodarstwie rolnym. Taka też opcja została przez niego zaznaczona we wniosku o przyznanie świadczenia. Formularz ten nie zawiera wystarczająco czytelnej informacji o tym, że okoliczność niewykonywania pracy w gospodarstwie w ogóle skarżącego nie dotyczy, bowiem w jego sytuacji rozstrzygające znaczenie ma prowadzenie gospodarstwa rolnego, a kwestia wykonywania pracy w gospodarstwie badana jest w sytuacji małżonka lub domownika. Brak rozdzielenia tych kwestii spowodował błąd, który organ zauważył wiele lat później. Błąd ten był spowodowany nie fałszywym oświadczeniem skarżącego, ale nieprawidłowo sformułowaną treścią wniosku. Organ miał wiedzę o tym, że skarżący pozostaje właścicielem gospodarstwa rolnego. Wydawał decyzje podatkowe na skarżącego, jak również obliczał dochód z tego faktu wynikający przy korzystaniu przez jego rodzinę z innych świadczeń - zasiłku rodzinnego czy dofinansowania obiadów w szkole. Sprawą zasiłków i innych form pomocy zawsze zajmowała się w gminie ta sama osoba, która przyznaje świadczenie pielęgnacyjne (wcześniej kierownik, od kilku lat osobiście wójt). Ponadto sam organ pierwszej instancji przyznał, że nie poinformował go we właściwy sposób o obowiązującym stanie prawnym. Zdaniem skarżącego analiza akt dokonana przez Kolegium jest niepełna. Analizując prawidłowość pouczeń SKO podkreśla treść opartą na art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. dotyczącą zmiany okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia. Jednak w jego sytuacji życiowej i majątkowej przez cały okres pobierania świadczenia nie doszło do żadnej zmiany. Skarżący nie miał możliwości ani obowiązku poinformowania organu przyznającego świadczenie, bowiem nie wypełniły się przesłanki tego przepisu. Natomiast chwilą, z którą uzyskał wiedzę o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczenia, było dopiero postępowanie w przedmiocie ustalenia, że świadczenia są nienależnie pobrane. Po wszczęciu postępowania, próbując dowiedzieć się w gminie, co jest jego przyczyną, uzyskał wiedzę o tym, że nie jest w jego przypadku rozstrzygająca kwestia wykonywania pracy w gospodarstwie a jego prowadzenie rozumiane jako pozostawanie posiadaczem gospodarstwa rolnego. Wtedy też dowiedział się, że dla oceny jego sytuacji nie ma znaczenia to, że prace w gospodarstwie wykonuje jego syn. Odzwierciedleniem tego stanu jest zawarcie umowy dzierżawy gospodarstwa z synem T. 1 czerwca 2022 r.
Zdaniem skarżącego dla oceny niniejszej sprawy nie mają więc znaczenia kwestie ubezpieczenia w KRUS czy pobierania dopłat do gospodarstwa z ARiMR, ponieważ o okolicznościach tych przez cały okres przyznania świadczenia gmina wiedziała. Skarżący nie miał powodu, by dodatkowo o tym informować, bo nic w tym zakresie przez cały okres się nie zmieniło. Zmieniła się natomiast w 2022 r. świadomość gminy co do stanu prawnego. Wtedy i skarżący został o tym fakcie poinformowany. Ustawodawca wprowadzając do art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy warunek pouczenia strony zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie nie przysługuje. W niniejszej sprawie, mimo znajomości stanu faktycznego i pełnego wglądu w sytuację rodziny, nawet organ nie zdawał sobie z tego sprawy. W szczególności zaś nie można przypisać skarżącemu jakiejkolwiek złej woli w zaistniałej sytuacji.
Skarżący zwrócił uwagę na inne niekorzystne dla niego konsekwencje wynikające z zaistniałej sytuacji. Był bowiem przez 40 lat ubezpieczony w KRUS. Gdyby uzyskał właściwą informację w 2014 r. mógłby do 2015 r. złożyć oświadczenie o chęci kontynuowania tego ubezpieczenia. Obecnie w związku z przyznaniem świadczenia od czerwca 2022 r. jest ubezpieczony w ZUS i ten rok tego ubezpieczenia nie jest dla niego korzystną sytuacją, bowiem utracił ciągłość ubezpieczenia. Również KRUS wiedział o pobieraniu przez niego świadczenia, syn był ubezpieczony razem z ojcem, KRUS posiada orzeczenie o niepełnosprawności syna, ponieważ korzystali z refundacji składek zdrowotnych z powodu opieki nad niepełnosprawnym synem do 18 roku życia. Wszystkie te świadczenia i wnioski były zawsze składane zgodnie z informacjami uzyskanymi od pracowników organu. Skarżący nie ma takiej biegłości w przepisach, szczególnie na zbiegu systemów ubezpieczeń, by samodzielnie ocenić zależności i kwestie przysługiwania świadczeń. Wszelkie działania odbywały się w pełnej transparentności przed pracownikami wszystkich organów. Organ drugiej instancji czyni w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zarzut pominięcia tego świadczenia w oświadczeniu skarżącego z 3 kwietnia 2019 r. Skarżący wyjaśnił jednak, że informacja ta została podana pracownikowi organu, który zdecydował, że należy pominąć ją w oświadczeniu, bowiem świadczenie pielęgnacyjne nie wlicza się do dochodu.
VIII. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wskazał, że w aktach sprawy znajdują się liczne dowody potwierdzające prowadzenie przez skarżącego działalności rolniczej. Bez znaczenia pozostaje czy skarżący zrozumiał podane do wiadomości liczne pouczenia w decyzji przyznającej świadczenie, bądź przedstawione we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku oraz czy spełniony został element subiektywny wynikający z definicji pobranego nienależnie świadczenia, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Ustawodawca w ww. przepisie uzależnia jego zastosowanie od momentu, w którym świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności w myśl art. 25 ustawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
IX. Skarga podlega uwzględnieniu, bowiem organy nie wykazały w sposób niebudzący wątpliwości, że w całym okresie przypisania skarżącemu pobierania świadczenia pielęgnacyjnego jako nienależnie pobranego, tj. w okresie 15 maja 2014r. – 31 maja 2022 r. miał on świadomość, że świadczenie mu się nie należy, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.), dalej: u.ś.r., obowiązana do zwrotu świadczeń rodzinnych jest osoba, która nienależnie pobrała świadczenie. Ustawodawca w ustępie 2 ww. przepisu wskazał enumeratywnie sytuacje, w których świadczenie rodzinne należy uznać za nienależnie pobrane. Jest to m.in. świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1). Na tej podstawie orzeczono w sprawie niniejszej.
Bez wątpienia trafnie organy wyłożyły pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" akcentując, że chodzi o sytuacje, w których strona była prawidłowo (zrozumiale) pouczona o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia i konieczności niezwłocznego poinformowania o nich organu, a więc miała świadomość pobierania świadczenia w warunkach braku prawa do niego, a mimo to świadczenie pobierała i zaniechała przekazania informacji o ustaniu prawa do świadczenia. Jak wskazuje w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny, istotny jest element pouczenia o okolicznościach wymienionych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W sprawie I OSK 1525/12 sąd ten wskazał, że "Pouczenie o którym mowa w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego" (orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak zaakcentował NSA w sprawie I OSK 1365/22 decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenie o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania. Osobie, od której żąda się zwrotu świadczenia nienależnie pobranego należy więc wykazać, że pobierała je w sposób w pełni świadomy co do tego, że nie miała do niego prawa.
W sprawie niniejszej organy obydwu instancji przypisały skarżącemu świadomość braku prawa do świadczenia za ponad 8 lat. W międzyczasie zmieniły się przepisy dotyczące okoliczności, która zaważyła na uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane (dotyczące łączenia prowadzenia gospodarstwa rolnego/pracy w gospodarstwie rolnym z pobieraniem świadczenia pielęgnacyjnego). Z akt też wynika, że organ pierwszej instancji przyznał się do niewyczerpującego charakteru informacji przekazywanej stronie skarżącej po zmianie ww. przepisów. W tych okolicznościach przypisanie stronie świadomości braku prawa do świadczenia za cały okres jego pobierania po zmianie przepisów powinno być dokonane ze szczególną ostrożnością i starannością. Tych wymagań w sprawie nie spełniono. W konsekwencji doszło do niewszechstronnego rozważenia okoliczności sprawy i uznania za udowodnione faktów, które w świetle materiałów aktowych takimi w sposób oczywisty się nie ujawniają. Naruszenia te, dotyczące norm wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a w konsekwencji również art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., mają istotny wpływ na wynik sprawy.
X. Spór dotyczy tego, czy skarżący wiedział o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji prowadzenia gospodarstwa rolnego/pracy w gospodarstwie rolnym oraz czy pobierał to świadczenie prowadząc faktycznie gospodarstwo rolne.
1. Zdaniem sądu, błędna i nieznajdująca odzwierciedlenia w materiale dowodowym sprawy jest ocena organów przypisująca mu tę wiedzę w okresie od 15 maja 2014 r. do 23 marca 2018 r.
Nie ulega wątpliwości, że z dniem 15 maja 2014 r. weszła w życie nowelizacja u.ś.r. i zaczął obowiązywać przepis art. 17b. Uregulowano w nim pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego przez rolnika, małżonka rolnika bądź domownika pod warunkiem: ust. 1 pkt 1 i 2 - zaprzestania prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego; zaprzestania przez małżonka rolnika lub domownika prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. W art. 17b ust. 2 u.ś.r. wskazano, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
W momencie wejścia w życie art. 17b u.ś.r. skarżący pobierał już od kilku lat świadczenie pielęgnacyjne na syna na podstawie decyzji z 5 maja 2011 r. – orzekającej to prawo do 13 stycznia 2014 r., a następnie decyzji z 14 czerwca 2013 r. – ustalającej to prawo do 31 stycznia 2014 r. Z akt sprawy wynika, że od początku pobierania spornego świadczenia do każdego wniosku dołączał oświadczenie, że "praca na gospodarstwie nie koliduje z opieką nad synem" (oświadczenia z 4 maja 2011 r. i z 5 czerwca 2013 r.). Dołączał również zaświadczenia KRUS o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu w tej instytucji (nieprzerwanie co najmniej od 1 lipca 2002 r.). Trzeci z kolei wniosek o świadczenie pielęgnacyjne skarżący złożył 11 lutego 2014 r. w związku z upływem okresu, na jaki po raz kolejny orzeczono niepełnosprawność syna. Ponownie dołączył oświadczenie o niekolidowaniu pracy w gospodarstwie rolnym z opieką nad synem i kolejne zaświadczenie KRUS (obydwa z 10 lutego 2014 r.). Decyzja przyznająca została wydana 20 lutego 2014 r. na okres do 31 stycznia 2018 r. (k. 50 akt adm.), kiedy to po raz kolejny skarżący złożył wniosek – 23 marca 2018 r. i świadczenie otrzymał na podstawie decyzji z 26 marca 2018 r.
Nie sposób też nie zauważyć, że w międzyczasie, tj. między decyzją z 20 lutego 2014 r. a decyzją z 26 marca 2018 r. organ pierwszej instancji kilkukrotnie przyznawał skarżącemu tzw. dodatkową pomoc pieniężną przysługującą osobom pobierającym świadczenie pielęgnacyjne oraz kilkukrotnie (w maju 2014 r., w styczniu 2017 r. i w styczniu 2018 r.) zmieniał własną decyzję z 20 lutego 2014 r. o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego przez jego podwyższenie.
Dla pełnego obrazu sytuacji mającej miejsce między rokiem 2014 a 2018 dodać trzeba, że do 23 marca 2018 r. (data złożenia przez skarżącego czwartego wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego) w żadnym dokumencie znajdującym się w aktach sprawy a pochodzącym od organu pierwszej instancji – nie znajduje się jakakolwiek informacja bądź pouczenie o zmianie przepisów mającej miejsce z dniem 15 maja 2014 r. i polegającej na dodaniu art. 17b u.ś.r., w tym o znaczeniu tej regulacji dla skarżącego. Wydawane w tym czasie decyzje zawierają co prawda pouczenia, ale mają one charakter ogólny, nieodnoszący się wprost do kwestii spornej w sprawie niniejszej czyli zakazu łączenia prowadzenia gospodarstwa rolnego z pobieraniem świadczenia pielęgnacyjnego. W ww. pouczeniach cytowana jest treść art. 25 ust. 1 u.ś.r. o konieczności poinformowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (k. 61, 63, 65 akt adm.), natomiast w żadnej z nich (ani w żadnym odrębnym piśmie procesowym) nie znalazło się pouczenie o sytuacji rolników, ich małżonków lub domowników uregulowanej wprost od 15 maja 2014 r. w art. 17b u.ś.r. Nie ulega zaś wątpliwości, co trafnie podkreśla skarżący, że organ pierwszej instancji wiedział o jego sytuacji, tj. o posiadanym o gospodarstwie rolnym (pomijając inne źródła tej wiedzy – chociażby z oświadczeń do wniosków o świadczenie pielęgnacyjne składanych w latach poprzednich, które znajdują się w aktach sprawy).
Dodatkowo odnośnie sytuacji za lata 2014-2018 uwzględnić należy znamienny fakt, że organ pierwszej instancji w piśmie z 8 listopada 2022 r. przekazującym odwołanie strony do SKO w Białymstoku (k. 158 akt adm.) wprost wskazał: "podczas zmiany przepisów od 15.05.2014 r. nie zobowiązał strony do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz nie zgłosił do ubezpieczenia [...]. Dopiero we wniosku z dnia 23.03.2018 roku Strona została pisemnie pouczona o brzmieniu art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych i złożyła oświadczenie za lata od 14.01.2014 r.". Podobną treść organ pierwszej instancji zamieścił w decyzji wydanej na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. – k. 158 akt adm., podkreślając że pouczenia i oświadczenia (w zakresie odnoszącym się do gospodarstwa rolnego jak i zgłoszenia do KRUS) po raz pierwszy sformułowano dopiero przy okazji składania przez skarżącego wniosku z 23 marca 2018 r. (k. 169 akt adm.). Co więcej, we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonym 11 lutego 2014 r. żadnej informacji o zależności pobierania tego świadczenia od zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (lub pracy w nim) nie było, bowiem być nie mogło z uwagi na wejście w życie art. 17b u.ś.r. dopiero 15 maja 2014 r. i uregulowania tej sytuacji expressis verbis dopiero od tej daty.
W tych okolicznościach nieuprawnione jest przypisanie skarżącemu pobrania świadczenia pielęgnacyjnego w warunkach świadomości braku prawa do niego w okresie 15 maja 2014 r. – 23 marca 2018 r. wyłącznie na podstawie ogólnych stwierdzeń o "licznych pouczeniach podanych stronie do wiadomości", o pouczeniu o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonym 11 lutego 2014 r. – w sytuacji, gdy żadne z nich do 23 marca 2018 r. nie odnosiło się precyzyjnie do treści art. 17b u.ś.r. oraz w inny jasny i zrozumiały sposób nie informowało skarżącego, że rolnikowi prowadzącemu gospodarstwo rolne świadczenie pielęgnacyjne się nie należy. Nie mogą świadczyć o prawidłowej konkluzji organu, w kontekście wszystkich przeanalizowanych wyżej przez sąd okoliczności aż do roku 2018, ogólne stwierdzenia Kolegium, iż pouczenia zawarte we wniosku jak i w decyzji przyznającej świadczenie były "zwięzłe, zrozumiałe i nie wymagały znajomości przepisów prawa". Jest to wniosek nieadekwatny i nieprzystający do sytuacji skarżącego w okresie 2014-2018, kiedy to nastąpiła zmiana przepisów o której konsekwencjach nie został pouczony - przy jednoczesnej wiedzy organu pierwszej instancji o jego sytuacji związanej z własnością gospodarstwa rolnego wynikającej ze składanych od 2011 r. oświadczeń dołączanych do każdego wniosku o przyznanie świadczenia. W świetle powyższego decyzje organów obydwu instancji obejmujące okres 15 maja 2014 r. – 23 marca 2018 r. uznać należy za naruszające przepis prawa materialnego art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i przepis prawa procesowego art. 80 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Zostały wydane w tym zakresie bez dogłębnej analizy materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, z którego wynikają wnioski przeciwne do tych sformułowanych przez organ. Innymi słowy, w ocenie sądu przesłanka nienależnie pobranego świadczenia za okres przypadający miedzy 15 maja 2014 r. a 23 marca 2018 r. nie uległa spełnieniu, a decyzje w tym zakresie oparto na błędnym zastosowaniu przepisu art. 30 ust. 2 pkt1 u.ś.r.
Nie podważa powyższej konkluzji kontynuowanie przez skarżącego ubezpieczenia w KRUS od 2002 r. do 2018 r. czy inne czynności mogące świadczyć o prowadzeniu gospodarstwa rolnego (występowanie w tym okresie z wnioskami o płatności i ich otrzymywanie). Skoro bowiem skarżący nie został prawidłowo pouczony o treści art. 17b u.ś.r. w momencie jego wejścia w życie i pobierał świadczenie pielęgnacyjne nieprzerwanie od 2011 r. i nadal po dacie 15 maja 2014 r. aż do 23 marca 2018 r. nie ukrywając okoliczności związanych z własnością gospodarstwa rolnego – nie ma znaczenia czy prowadził w tym czasie gospodarstwo czy też pracował w nim, skoro nie można mu przypisać świadomości przesłanek wykluczających prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wynikających z art. 17b u.ś.r.
Sąd ma też w polu widzenia tezę uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. o sygnaturze I OPS 5/12: "Prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.)". Uchwała ta, zgodnie z art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.), wiązała jednak formalnie wyłącznie sądy administracyjne a nie organy orzekające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie przed 15 maja 2014 r. W sprawie niniejszej to świadczenie było skarżącemu konsekwentnie przyznawane od 2011 r., a w aktach sprawy nie ma śladu na temat wiedzy organu pierwszej instancji bądź skarżącego o tezie uchwały przed 15 maja 2014 r. Ten fakt jak i brak pouczenia skarżącego o treści art. 17b u.ś.r. w okresie 15 maja 2014 r. do 23 marca 2018 r. powodują, że przypisanie mu świadczenia pielęgnacyjnego nienależnie pobranego w tym czasie jest nieuzasadnione.
2. Inaczej sprawa się przedstawia odnośnie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego do 31 maja 2022 r. na skutek wniosku z 23 marca 2018 r.
Materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy wskazuje na złożoność sytuacji skarżącego w tym okresie. Z jednej bowiem strony formularz ww. wniosku zawierał już pouczenie uwzględniające treść art. 17b u.ś.r. (k. 69 akt adm.), a skarżący złożył na tym formularzu i podpisał "Oświadczenie wnioskodawcy o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym przez rolnika, małżonka rolnika lub domownika", w którym zaznaczył 2x TAK przy następującej treści oświadczeniach: 1) jestem rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika; 2) zaprzestałem/zaprzestałam prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 14 stycznia 2014 r." i uczynił to pod rygorem odpowiedzialności karnej (k. 67 akt adm.). Nie zostało jednak wskazane, które konkretnie oświadczenie go dotyczy (czy o zaprzestaniu prowadzenia czy o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym). Do ww. wniosku skarżący dołączył zaświadczenie KRUS z 22 marca 2018 r. o okresach podlegania ubezpieczeniu społecznemu w KRUS (wskazujące na ciągłość tego ubezpieczenia od 1 lipca 2002 r.). Wójt przyznał skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne decyzją z 26 marca 2018 r. na stałe (zgodnie z przedłożonym orzeczeniem o niepełnosprawności syna), ale jednocześnie nie zgłosił skarżącego do ubezpieczenia społecznego ZUS za okres po 2018 r., co sam przyznaje w piśmie z 8 listopada 2022 r. ("Sprawy ubezpieczeniowe nie zostały wtedy uporządkowane", k. 158 akt adm.). W latach 2018-2021 ten sam organ (Wójt) wydawał decyzje zmieniające (podwyższające) wysokość świadczenia pielęgnacyjnego (ostatnia z nich nosi datę 15 grudnia 2021 r.), co uczynił po przeprowadzeniu weryfikacji okoliczności pobierania świadczenia w wywiadzie środowiskowym z 6 października 2021 r., w trakcie którego skarżący oświadczył o posiadaniu tytułu własności do gospodarstwa rolnego o powierzchni 2, 2129 ha przeliczeniowych i "zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym" (k. 86-91 akt adm.). Nota bene w wypowiedzi z 23 maja 2022 r. wskazał, że oświadczał o niepracowaniu w gospodarstwie rolnym "po uzgodnieniu z kierownikiem GOPS", bowiem choć sprawował nadzór właścicielski nad gospodarstwem to pobierał świadczenie , gdyż "miał prawa nabyte na starych zasadach" (k. 101 akt adm.). Z powyższego nie sposób jednoznacznie wywnioskować jakich okoliczności skarżący był świadomy składając oświadczenia we wniosku z 23 marca 2018 r. i kolejne. Z jednej strony wymagane oświadczenia podpisywał, a z drugiej jego wypowiedzi świadczą o tym, że pozostawał w przekonaniu iż wykonywanie tzw. nadzoru właścicielskiego nie było przeszkodą do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie wiadomo zatem, jaka była jego świadomość i co do jakich okoliczności był przez kierownika GOPS bądź organ pierwszej instancji utwierdzany w przekonaniu, skoro – jak twierdzi – pouczano go, że "nabył prawa na starych zasadach". Dowodzenie przez organ w uzasadnieniu decyzji odwoławczej spełnienia przesłanki nienależnie pobranego świadczenia opiera się na fakcie składania wniosków o płatności, zawieraniu umów ubezpieczenia, uczestniczeniu w szacowaniu szkód i oświadczeniu z 2019 r. o uzyskiwanych dochodach (bez wskazania dochodu ze świadczenia pielęgnacyjnego). Nie ulega wątpliwości, że są to okoliczności istotne z punktu widzenia art. 17b u.ś.r. Jednak podkreślenia wymaga, że o przypisaniu pobrania świadczenia rodzinnego w warunkach art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r. (przez rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne) nie przesądza wyłącznie to, jakie czynności rolnik wykonuje ale przede wszystkim to w jakim stanie świadomości i wiedzy to czyni odnośnie przesłanek prawa do świadczenia rodzinnego. Inaczej rzecz ujmując należy w sposób niebudzący wątpliwości udowodnić, że rolnik prowadzi gospodarstwo rolne i pobiera świadczenie pielęgnacyjne wiedząc i będąc w pełni świadomym o niedopuszczalności łączenia tych aktywności. Na tym bowiem polega wyodrębnienie świadczenia nienależnie pobranego (z akcentem na element subiektywny) od świadczenie nienależnego (wyłącznie obiektywnie), że musi istnieć element wolitywny, nastawienia, pełnej świadomości o braku prawa do świadczenia wynikający z prawidłowego pouczenia, a mimo to pobieranie świadczenia.
W powyższym zakresie decyzje organów obydwu instancji nie zostały należycie uzasadnione. Skoncentrowały się na wykazaniu aktywności skarżącego w okresie 2018 – 2022 jako właściciela gospodarstwa rolnego, natomiast nie przeanalizowały wszystkich okoliczności towarzyszących tym aktywnościom z punktu widzenia zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Sąd jeszcze raz podkreśla, że skarżący złożył co prawda oświadczenie z 23 marca 2018 r., ale nie ukrywał faktu własności gospodarstwa rolnego, jak twierdzi był utwierdzany w przekonaniu o prawie do świadczenia "na starych zasadach", o prawie do wykonywania nadzoru właścicielskiego. Nie ustosunkowały się też organy do oświadczenia z 15 lutego 2023 r. (k. 165 akt adm.) złożonego przez drugiego syna skarżącego (T.) dotyczącego jego aktywności ukierunkowanych na gospodarstwo rolne. Sąd zwraca uwagę, że wskazany syn skarżącego w roku 2018 r. był w wieku ponad 20 lat - vide PESEL na podstawie umowy dzierżawy z 1 czerwca 2022 r., zatem mógł wykonywać czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Uwadze Kolegium umknęła również treść decyzji organu pierwszej instancji z 14 marca 2023 r., która nie jest jednoznaczna w uzasadnieniu. Wprost z niej wynika, że co prawda Wójt stwierdził nienależność pobrania świadczenia pielęgnacyjnego w latach 2014 - 2022, ale przyznał się do braku pouczeń już w 2014 r., a następnie o braku pouczeń o konsekwencjach złożenia oświadczenia, a także do uchybień w zakresie zgłoszenia tej sytuacji w KRUS. Wójt również wskazał, że choć skarżący składał wnioski do ARiMR, to jednak podtrzymuje konsekwentnie twierdzenia o swojej dobrej wierze, o niewprowadzaniu w błąd organu w sposób świadomy. Nie są w tych okolicznościach zupełnie pozbawione podstaw twierdzenia skarżącego ze skargi, że dopiero w 2022 r. zmieniła się świadomość Gminy co do stanu prawnego i dopiero wówczas skarżący został o tym fakcie powiadomiony. Nie można przejść do porządku bez dodatkowych wyjaśnień nad oświadczeniem skarżącego, iż nie ma on biegłości w przepisach, nie znał zależności między różnymi regulacjami i wszystkie działania wykonywał transparentnie. Nie brzmi niewiarygodnie również i to twierdzenie, że wszystkie oświadczenia były składane zgodnie z informacjami uzyskiwanymi od pracowników organu, a niepodanie informacji o dochodzie ze świadczenia pielęgnacyjnego wynikało z tego, że świadczenie to nie jest dochodem. Ta ostatnio wskazana okoliczność nie została zweryfikowana przez żaden z organów, w tym nie sprawdzono do jakiej sprawy składane było oświadczenie z 3 kwietnia 2019 r., a więc i jakie przepisy regulują uznanie określonych źródeł wpływów za dochód bądź z katalogu dochodu wykluczają – co uwiarygodniłoby bądź nie stanowisko skarżącego.
W tym miejscu ponownie powołać się należy na stanowisko NSA w sprawie I OSK 1365/22, w którym sformułowano wymagania co do pouczenia skutkującego zastosowaniem art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Sąd kasacyjny wskazał, że "wspomniane pouczenie: (-) winno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń;
(-) nie może ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia; konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku; (-) winno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia; (-) nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia - np. tylko na druku wniosku o przyznanie świadczenia, który jest następnie składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia. W konsekwencji, sam podpis świadczeniobiorcy na druku wniosku o przyznanie świadczenia nie daje podstaw do przyjęcia domniemania, że został on pouczony. Pouczenie powinno przybierać taką formę, aby świadczeniobiorca miał bezpośredni dostęp do jego treści w każdej chwili (np. w decyzji ustalającej wysokość świadczenia lub w osobnym piśmie, prawidłowo doręczonym)".
Analiza akt sprawy w kontekście powyższego wskazuje, że kwestie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (pracą w gospodarstwie rolnym) zostały expressis verbis wyeksponowane w formularzu wniosku o świadczenie pielęgnacyjne złożonym 23 marca 2018 r. i w dołączonym oświadczeniu skarżącego. Zarówno formularz wniosku jak i oświadczenie strony pozostały w aktach sprawy. Nie zawierają one wykreślenia okoliczności niedotyczących skarżącego. Natomiast żadna z kolejnych decyzji pozytywnych o przyznaniu bądź podwyższeniu kwoty tego świadczenia (z 26 marca 2018 r., z 4 grudnia 2018 r., z 10 grudnia 2019 r., z 16 grudnia 2020 r. – doręczanych skarżącemu) nie zawiera jakiegokolwiek nawiązania do kwestii prowadzenia lub pracy w gospodarstwie rolnym. Podobnie zawarte w nich pouczenia nie wskazują na art. 17b u.ś.r. Następnie wywiad środowiskowy z 6 października 2021 r. zawiera oświadczenie skarżącego, że "zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym". Z kolei w decyzji z 15 grudnia 2021 r. Wójt wskazał, że skarżący "zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego", ale również i ta decyzja nie zawiera wskazania na art. 17b u.ś.r., wyjaśnienia jego treści bądź wskazania w pouczeniu na zakaz łączenia aktywności polegającej na pobieraniu świadczenia pielęgnacyjnego i prowadzenia/pracy w gospodarstwie rolnym. Pierwsze pełne pouczenie, po złożeniu wniosku 23 marca 2018 r., doręczono skarżącemu dopiero w piśmie z 9 maja 2022 r. (k. 100 akt adm.).
Zdaniem sądu, istnieją więc poważne wątpliwości odnośnie pełnej i niebudzącej wątpliwości świadomości skarżącego co do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie 23 marca 2018 r. – 10 maja 2022 r. (data doręczenia pisma z 9 maja 2022 r.). Usunięcie tychże wymaga przeprowadzenia dodatkowych dowodów przewidzianych w takich okolicznościach przez k.p.a., tj. dowodu z przesłuchania w charakterze strony samego skarżącego na okoliczności wskazane w niniejszym uzasadnieniu jako budzące wątpliwości i niewyjaśnione w ww. okresie pobierania świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 86 k.p.a. jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Do przesłuchania stron stosuje się przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu. Przesłuchanie to powinno nawiązywać do dokumentów i okoliczności ujawnionych w aktach za okres po 23 marca 2018 r. jak i treści wniosku i oświadczenia z tej daty. Organ powinien też rozważyć, w zależności od wyniku przesłuchania skarżącego, przesłuchanie syna skarżącego T. Brak jest również w aktach sprawy ustalenia w jakiej sprawie skarżący miał nie ujawnić dochodu ze świadczenia pielęgnacyjnego (oświadczenie z 3 kwietnia 2019 r.). Podobnie jak i z akt sprawy niniejszej nie wynikają okoliczności, na które powołuje się KRUS w piśmie z 5 maja 2022 r. (k. 97 akt adm.). Należałoby rozważyć sięgnięcie do tych dokumentów i ich samodzielną ocenę oraz uzyskanie stanowiska skarżącego w tym zakresie.
XI. Ponownie dokonując analizy okoliczności pobierania świadczenia, w szczególności w okresie następującym po 23 marca 2018 r., na podstawie dowodów już znajdujących się w aktach oraz dodatkowo zebranych, przesądzą organy o ziszczeniu się bądź nie przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a swej ocenie dadzą wyraz w uzasadnieniach rozstrzygnięć sporządzonych zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Będą miały organy na uwadze treść art. 81a § 1 k.p.a. i obowiązek rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego na korzyść strony. Rozstrzygnięcia te będą również uwzględniały, że sąd nie podziela dotychczasowego stanowiska organów odnośnie okresu pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przypadającego na 15 maja 2014 r. – 22 marca 2018 r. Z uwagi zaś na to, że postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego expressis verbis zostało wszczęte za okres od 15 maja 2014 r. do 31 maja 2022 r. (k. 108 akt adm.) – w zakresie przedziału czasowego obejmującego 15 maja 2014 r. – 22 marca 2018 r. z uwagi na odmienną ocenę sądu powinno się ono zakończyć decyzją procesową częściową z art. 105 § 1 k.p.a. wobec braku podstaw do przypisania nienależnie pobranego świadczenia. Natomiast rozstrzygnięcie decyzji odnośnie pozostałego okresu będzie wynikiem dokonanych ustaleń i oceny uwzględniającej wytyczne sądu.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.) orzeczono jak w sentencji.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935 z późn. zm.).