II SA/Gl 1553/24

II SA/Gl 1553/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-04-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska /sprawozdawca/
Edyta Kędzierska
Grzegorz Dobrowolski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 60 ust. 1, art. 60 ust. 1, ust. 2d, ust. 2e, ust. 2f, art. 64 pkt 7
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi W. Z. (Z.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 10 września 2024 r. nr SKO.4106.563.2024 w przedmiocie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 7 czerwca 2024 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie na rzecz skarżącego 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 7 czerwca 2024 r. nr [...] Prezydent Miasta C. (dalej: organ pierwszej instancji), w oparciu o art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2, ust. 2d, ust. 2f, art. 64 pkt 7, art. 110 ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., póz. 901 z późn. zm., dalej: u.p.s.):
- w pkt 1 decyzji - ustalił W. Z. (dalej: Strona, Skarżący) odpłatność za pobyt J. Z. (dalej: pensjonariusz, ojciec Strony) w Domu Pomocy Społecznej w C. od dnia 23 listopada 2023 r. do 30 listopada 2023 r. w kwocie 266,67 zł,
- w pkt 2 decyzji - ustalił Stronie odpłatność za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej od dnia 1 grudnia 2023 r. w kwocie 1.000 zł miesięcznie,
- w pkt 3 decyzji - odmówił Stronie całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ podał, że w toku postępowania o ustalenie odpłatności, w dniu 9 stycznia 2024 r. do organu wpłynął wniosek Strony o całkowite zwolnienie z odpłatności. Na podstawie wywiadu środowiskowego i zebranej dokumentacji organ ustalił, iż Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i małoletnią córką, a dochód rodziny przedstawia się następująco:
- w okresie od 1 października 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. wynosił 32.714,43 zł (działalność gospodarcza 30.942,18 zł + wynajem mieszkania 1.772,25 zł) miesięcznie,
- w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. wynosił po 24.195,55 zł (działalność gospodarcza 22.196,30 zł + wynajem mieszkania 1.999,25 zł) miesięcznie.
Organ zwrócił uwagę, że pomimo przedłożenia opinii psychologiczno-pedagogicznej z dnia 1 lica 2022 r. Strona nie przedstawiła dokumentacji potwierdzającej koszty leczenia córki P. Z. . Następnie organ ustalił, że Strona przekracza 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w ww. Domu Pomocy Społecznej do marca 2024 roku wynosił 5.658 zł, a od kwietnia 2024 r. wynosi 6.696 zł, po odliczeniu kwoty ponoszonej przez mieszkańca, w okresie od 23 do 30 listopada 2023 r. pozostawała do zapłaty kwota 1.001,21 zł, od 1 grudnia 2023 r. do 29 lutego 2024 r. kwota 3.754,16 zł miesięcznie, od 1 marca 2024 r. kwota 3.567,16 zł, od 1 kwietnia 2024 r. 4.605,16 zł miesięcznie. Ojciec Strony posiada dwie osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności, córkę I. Z. oraz syna - Stronę niniejszego postępowania. Zdaniem organu, każda z osób zobowiązanych powinna ponosić opłatę proporcjonalnie:
- od 23 do 30 listopada 2023 r. w wysokości 500,60 zł (1 001,21 :2 = 500,60 zł),
- od 1 grudnia 2023 r. do 29 lutego 2024 r. po 1.877,26 zł miesięcznie (3.754,52 :2),
- od 1 do 31 marca 2024 r. w wysokości 1.783,58 zł (3.567,16 :2),
- od 1 kwietnia 2024 r. w wysokości po 2.302,58 zł miesięcznie (4.605,16 :2).
Wobec każdej z tych osób prowadzone jest odrębne postępowanie.
Organ ustalił, że przy dochodach w przeliczeniu na osobę w rodzinie:
- w okresie od 1 października 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. wynosił 10.904,81 zł, tj. 32.714,43 zł :3 osoby = 10.904,81 zł) miesięcznie, minus 300% kryterium dochodowego tj. 10.904,81 zł - 1.800,00 zł = 9.104,81 zł miesięcznie,
- od 1 stycznia 2024 r. wynosi 8.065,18 zł tj. (24.195,55 zł :3 osoby = 8.065,18 zł), minus 300% kryterium dochodowego tj. 8.065,18 zł - 1.800,00 zł = 6.265,18 zł miesięcznie,
Strona powinna ponosić odpłatność na pobyt ojca w wysokości: od 23 do 30 listopada 2023 r. w kwocie 500,60 zł (1.877,26 zł :30 dni x 8 dni = 500.60 zł); od 1 grudnia 2023 r. do 29 lutego 2024 r. w kwocie po 1.877,26 zł miesięcznie; od 1 do 31 marca 2024 r. w kwocie 1.783,58 zł; od 1 kwietnia 2024 r. w kwocie po 2.302,58 zł miesięcznie. Następnie organ podał, iż w związku z rozpatrzeniem wniosku Strony o całkowite zwolnienie, w tym na podstawie oświadczenia J. Z. oraz kserokopii sprawozdania z wywiadu w sprawie o rozwód J. Z. przeciwko ojcu Strony, uznał, że w sprawie zachodzą przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. uzasadniające częściowe uwzględnienie wniosku. Wyjaśnił, że zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt członka rodziny w dps. Stosowanie bowiem odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocniczości pomocy społecznej. W ocenie organu przesłanka z art 64 pkt 7 u.p.s. nie może stanowić podstawy do całkowitego zwolnienia, gdyż dochód Strony pozwala na partycypowanie w kosztach utrzymania ojca w Domu Pomocy Społecznej. Przy tych ustaleniach organ wystąpił do Strony o zawarcie umowy, a wobec odmowy, ustalił odpłatność w drodze decyzji.
Decyzja została doręczona pełnomocnikowi Strony w dniu 13 czerwca 2024 r.
W odwołaniu od ww. decyzji, wniesionej w ustawowym terminie (dnia 26 czerwca 2024 r.), pełnomocnik Strony podniósł naruszenie:
- art. 64 pkt 7 u.p.s. przez odmowę zwolnienia w całości z odpłatności i dowolne przyjęcie, że zastosowanie tego przepisu zależne jest od sytuacji rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej, oraz, że brak jest podstaw do całkowitego zwolnienia, pomimo, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności z oświadczenia matki Strony wynika, że pensjonariusz w sposób uporczywy dopuszczał się wobec Strony - obiektywnie społecznie potępianych działań takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających,
- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez pominięcie interesu społecznego i interesu strony i uwzględnienie wyłącznie interesu ojca strony, przez błędne ustalenie wysokości dochodów oraz wydatków jaki czyni jego rodzina na utrzymanie rodziny w tym małoletniej córki Strony,
- art. 11 k.p.a. przez pominięcie argumentów Strony dotyczących rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych i obowiązku alimentacyjnego przez ojca Strony i odwołanie się wyłącznie do sytuacji materialnej oraz przez zaniechanie wyjaśnienia przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy,
a w konsekwencji błędne przyjęcie leżące u podstaw wydania zaskarżonej decyzji, a polegające na niezasadnym przyjęciu, że nie istnieją podstawy do całkowitego zwolnienie z odpłatności za pobyt.
W uzasadnieniu zaakcentował, że w ocenie Odwołującego się w sprawie zostały spełnione przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s., co winno skutkować zwolnieniem z ponoszenia odpłatności. Zdaniem Strony nie znajduje podstaw prawnych pogląd, że nie jest dopuszczalne zwolnienie z odpłatności w całości na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s, jeśli strona posiada środki finansowe wystarczające do poniesienia całości lub części opłaty. Sytuacja majątkowa Strony i jego rodziny nie może samodzielnie decydować o nieuwzględnieniu żądania zastosowania ulgi w całości.
Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej: organ odwoławczy), działając w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), decyzją z dnia 10 września 2024 r. znak SKO.4106.563.2024, utrzymało w całości w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Po przywołaniu stanu sprawy, podstawy prawnej znajdujących w niej zastosowanie oraz ustalonego przez organ pierwszej instancji stanu faktycznego, organ odwoławczy wskazał, że na Odwołującym się ciąży obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej, jeżeli dochód na osobę w rodzinie przekracza 300% ustawowego kryterium, co ustalił organ pierwszej instancji. Zwrócił uwagę, że analizując możliwości Odwołującego się do ponoszenia odpłatności należy uwzględnić wydatki: czynsz 279,20 zł, energia elektryczna 332,29 zł, gaz 459,73 zł, czesne córki 850 zł, podatek od nieruchomości 116 zł, 1.850 zł i 270 zł, wspólnota mieszkaniowa 71,60 zł, rata kredytu 1.130 zł i 942,97 zł, woda 384,11 zł, tj. łącznie ok. 2.500 zł (bez rat kredytów oraz podatku od nieruchomości przy ul. [...] i ul. [...]), nawet po wliczeniu rat kredytów ok. 2.100 zł, na zaspokojenie potrzeb rodziny pozostaje kwota 20.000 zł, tj. na osobę w rodzinie 6.667 zł. W tej sytuacji Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że Odwołujący się może zaspokoić wszystkie potrzeby rodziny i ponieść opłatę za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej, a wydatek ten nie będzie stanowił nadmiernego obciążenia dla budżetu rodziny, tym bardziej, że Odwołujący się powinien ponosić opłatę w wysokości 1.800 - 2.300 zł miesięcznie.
Zdaniem organu odwoławczego analiza dokumentów wskazuje, że ojciec Odwołującego się znęcał się nad rodziną i nie wywiązywał z obowiązków rodzicielskich, co wskazuje na wystąpienie przesłanki do całkowitego lub częściowego zwolnienia, jednakże podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że całkowite zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli osoba obowiązana jest w stanie ponosić odpłatność. Kolegium wyjaśniło, że samo zaistnienie przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. nie przesądza o zwolnieniu z ponoszenia odpłatności, decyzja ta zapada w ramach uznania administracyjnego. Podkreśliło też, że obowiązki członków rodziny w powyższym zakresie nie powinny w sposób nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach być przerzucane na jednostki samorządu terytorialnego. Odwołujący się i jego rodzina nie są osobami ubogimi i nie znajdują się w chwili obecnej w szczególnej sytuacji życiowej zasługującej na całkowite zwolnienie z opłaty. W ocenie Kolegium, zarzuty odwołania są niezasadne, organ pierwszej instancji uwzględnił bowiem argumenty dotyczące naruszenia obowiązków rodzinnych i obowiązku alimentacyjnego, a jednocześnie uwzględnił interes strony i interes społeczny przez częściowe zwolnienie z przedmiotowej opłaty.
Decyzja została doręczona w dniu 25 września 2024 r.
Z rozstrzygnięciem nie zgodził się Skarżący. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, nadanej w dniu 24 października 2024 r., względem zaskarżonej decyzji sformułował zarzuty naruszenia:
1) art. 64a u.p.s. poprzez jego niezastosowanie, gdy zostało bezspornie wykazane, że ojciec Skarżącego znęcał się psychicznie i fizycznie nad synem, porzucił rodzinę, nie realizował żadnego obowiązku alimentacyjnego względem syna, a w konsekwencji, bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji i uznanie, że nie zachodzą przesłanki do całkowitego zwolnienia z odpłatności,
2) art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez:
a) jego niezastosowanie i niezwolnienie Skarżącego w całości z wnoszenia opłaty, w sytuacji, gdy Skarżący na podstawie dokumentów wykazał rażące naruszenie przez ojca obowiązku alimentacyjnego i wielu innych obowiązków rodzinnych, nadto udowodnił naganne oraz bezprawne zachowania jego ojca wobec niego i całej rodziny, a to: znęcanie się psychiczne i fizyczne oraz spowodowanie bezpośredniego niebezpieczeństwa dla jego życia i zdrowia poprzez szarpanie, bicie po głowie, kopanie, ciągnięcie za włosy po podłodze, zakazywanie spania w nocy, oraz zastraszania go, że go zabije - poćwiartuje i wywiezie na pole,
b) błędne przyjęcie, że spełnienie przesłanek z powyższego przepisu, samo w sobie, nie jest wystarczającą podstawą do całkowitego zwolnienia, w sytuacji, gdy spełnienie przesłanek z tego artykułu jest ustawową przesłanką zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej,
c) błędne przyjęcie, że zwolnienie z opłaty przy spełnieniu przesłanek z powyższego przepisu "nie powinno mieć miejsca, gdy osoba zobowiązana jest w stanie płacić za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej", podczas gdy naruszony przepis wskazuje wyłącznie na rażące naruszenie obowiązków rodzinnych i nie uzależnia zwolnienia z opłaty od sytuacji finansowej osoby obowiązanej, a w konsekwencji bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji,
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez pominięcie interesu społecznego i interesu strony i uwzględnienie wyłącznie interesu pensjonariusza, przez błędne ustalenie wysokości dochodów Skarżącego,
- art. 11 k.p.a. przez pominięcie argumentów Strony dotyczących rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych i obowiązku alimentacyjnego przez ojca Strony i odwołanie się wyłącznie do sytuacji materialnej oraz przez zaniechanie wyjaśnienia przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy.
Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji pierwszej instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu ponownie przywołał zachowania pensjonariusza, akcentując, że w sprawie zaistniała przesłanka do całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności. Zdaniem Skarżącego uzależnienie zwolnienia od wysokości osiąganych dochodów narusza art. 64 pkt 7 u.p.s.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo zwrócił uwagę, że Skarżący nie przedłożył prawomocnego orzeczenia mającego uzasadniać zwolnienie z odpłatności na podstawie art. 64a u.p.s.
Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2025 r. sygn. akt II SA/Gl 1553/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje.
Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.
Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione wyżej kryteria, została objęta opisana wyżej decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 września 2024 r. w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, natomiast podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. W toku postępowania toczącego się w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt pensjonariusza - ojca Skarżącego w domu pomocy społecznej, Skarżący w oparciu o art. 64 pkt 7 u.p.s. złożył wniosek o zwolnienie w całości z tej odpłatności. Wobec tego, uwzględniając, iż zarówno ustalenie opłaty z pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, jak i wniosek o zwolnienie z jej ponoszenia, dotyczą konkretyzacji tego samego obowiązku, organ zobowiązany był do jego rozpoznania w tym postępowaniu, co uczynił.
Dokonując kontroli sądowoadministracyjnej Sąd uznał, że w sprawie doszło do naruszenia prawa w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.
Przystępując do rozważań należy zwrócić uwagę na kilka kwestii ogólnych.
Stosownie do ogólnej reguły zawartej w art. 60 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (art. 61 ust.1 ustawy o pomocy społecznej). Osoby zobligowane do ponoszenia opłat za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej, jak i zasady obciążania ich tą opłatą, określa art. 61 u.p.s.
W regulacjach art. 64-64b omawianej ustawy ustawodawca przewidział zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Wbrew zarzutom skargi, w sprawie nie zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 64a - obligatoryjnego zwolnienia z opłaty w sytuacji przedstawienia przez osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt - prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą zobowiązaną lub prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Skarżący nie przedstawił ani też nie wskazał by takie orzeczenia zapadły. Przepis art. 64b dotyczy natomiast członków Korpusu Weteranów Walk o Niepodległość RP, działaczy opozycji antykomunistycznej i osób represjonowanych z powodów politycznych. Stosownie do treści art. 64 ustawy o pomocy społecznej, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Rozważeniu na gruncie rozpoznawanej sprawy, zgodnie z argumentacją przedstawianą przez Skarżącego, podlegały przesłanki z pkt 7 cytowanego przepisu art. 64. Jednocześnie nie było kwestionowane, że w sprawie nie zaistniały okoliczności warunkujące zwolnienie z opłat, określone w art. 64 pkt 1-6.
Przypomnieć należy, że zwolnienia określone w art. 64 u.p.s. mają charakter fakultatywny i zależą głównie od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat. W odniesieniu do pkt 7 art. 64 u.p.s. zauważyć należy, że przesłanka określona w tej regulacji koresponduje z okolicznościami wskazanymi w dwóch poprzedzających go punktach, jednakże zaniedbania rodzicielskie w nim wymienione nie muszą być udokumentowane orzeczeniem sądu. Dysponowanie wyrokiem jest nie tylko dowodem, lecz także znaczącym argumentem przemawiającym za zwolnieniem z opłaty, nie zawsze jednak strona jest w stanie taki dowód przedstawić. Nie należą do odosobnionych przypadki, w których rodzice zachowywali się niegodziwie wobec swoich dzieci, a w sytuacji, gdy sami potrzebują pomocy, domagają się jej bezwarunkowo od swoich zstępnych. Dlatego ustawodawca rozszerzył katalog przesłanek z art. 64 u.p.s., dodając do nich okoliczność zaniedbywania w przeszłości zadań rodzicielskich lub rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego, bez konieczności potwierdzania tych faktów wyrokiem sądowym. W ramach przesłanek wskazanych w pkt 7 należałoby uwzględnić długotrwałe niepłacenie alimentów lub ich przekazywanie w niepełnym wymiarze, porzucenie dziecka, długotrwałe niesprawowanie nad nim opieki, zmuszanie go do pracy lub działalności przestępczej, stosowanie przemocy. Trzeba zaznaczyć, że okoliczności, na które zamierza powołać się osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty, muszą być rażące i muszą zostać udowodnione. Nie wymaga się co prawda przedłożenia orzeczenia sądu, niemniej konieczne jest przedstawienie dowodów w postaci dokumentów (np. decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na skutek bezskuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego) lub innych, w tym zeznań świadków (zob. I. Sierpowska (w:) Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2023, art. 64, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 października 2023 r. sygn. akt VIII SA/Wa 453/23). Natomiast za rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych uznaje się podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających. Jeżeli wskutek tego rodzaju zachowań pensjonariusz domu pomocy społecznej doprowadził do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty, będzie można mówić o spełnieniu warunku rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 u.p.s. (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 568/23).
Wykazanie okoliczności rażącego naruszenie przez mieszkańca domu - ojca Strony obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem Skarżącego - osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, nie musi nastąpić wyłącznie na podstawie "dokumentów dołączonych do wniosku". Tego rodzaju wymogu ustawodawca nie przewiduje. Ustawodawca nie określił również czasu, w którym strona powinna przedłożyć dokumenty stanowiące dowód podnoszonych przez nią okoliczności, o których mowa w art. 64 pkt 7 u.p.s., tj. że dokumenty te powinna załączyć do wniosku. Ustawodawca wskazał bowiem jedynie przykładowo, że okoliczności zawarte w tym przepisie mogą zostać wykazane "w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku", a nie "wyłącznie" na podstawie takich dokumentów.
Uwagi również wymaga, że decyzja wydana w oparciu o art. 64 u.p.s. zapada w ramach przyznanego organowi uznania administracyjnego. Nawet po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania wskazanej instytucji ulgi, organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. Wystąpienie przesłanki z art. 64 u.p.s. jedynie umożliwia zastosowanie wnioskowanej ulgi, a nie zobowiązuje do jej zastosowania. Jeżeli więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, wtedy sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania decyzji i oceny jej słuszności. Decyzja zapadająca w ramach uznania administracyjnego nie jest jednak decyzją dowolną. W przypadku kontroli sądowoadministracyjnej decyzji zapadłej w granicach uznania administracyjnego, rolą sądu administracyjnego jest zbadanie czy organ podejmując decyzję dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie, a także czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Ponadto wydana decyzja musi być wyczerpująco uzasadniona poprzez wskazanie, dlaczego dokonano takiego a nie innego rozstrzygnięcia. Sąd bada czy w postępowaniu podjęto wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz czy organ uwzględnił słuszny interes strony. Jak wynika z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy, Skarżący jest synem pensjonariusza domu pomocy społecznej, zatem osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ojca. W treści złożonego wniosku o zwolnienie z opłaty Skarżący podkreślił, że ojciec nie utrzymywał z synem relacji "od ponad 30 lat", "nie opłacał zasądzonych alimentów" (karta nr 49 akt administracyjnych).
Dokonując analizy przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s., organy dysponowały:
- sprawozdaniem z wywiadu w sprawie o rozwód z dnia 15 marca 1990 r. (karta nr 120-126 akt administracyjnych) "w wychowaniu dzieci nie pomagał", "wobec syna stosował rygor, nie miał dla niego nigdy serdeczności, z czasem stawało się jego postępowanie wobec dziecka wręcz sadystyczne", "po pijanemu zaczął wywoływać awantury, które z każdym rokiem coraz bardziej się nasilały", "stawał się coraz bardziej agresywny", "zaczął znęcać się nad synem, szarpał go za włosy, budził nie raz o godzinie 22 i później, kazał mu stać na baczność, rozwiązywać jakieś zadania", "używał słów wulgarnych", "przy dzieciach mówił jak zabije żonę i jak pozbędzie się jej zwłok", "pije, urządza awantury, znęca się nad żoną i dziećmi", "przychodzi do szkoły syna i tam wywołuje awantury", "na utrzymanie dzieci nic nie łoży"; z wypowiedzi W. : "bił mnie o byle co, budził w nocy", "szarpał mnie za włosy i bił po twarzy", "groził że ją (matkę) zabije, porąbie", "boję się ojca"; z wypowiedzi I. : "brata bardzo często bił i szarpał", "mamie groził że ją zabije"; "według zdania mgr O. (powyższe zachowanie) winno powodować ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej i zakaz widywania dzieci" (część sprawozdania, karta nr 120-126 akt administracyjnych),
- wywiadem środowiskowym - dotychczas udzielana pomoc: "brak pomocy, brak kontaktu" (karta nr 50 akt administracyjnych),
- oświadczeniem Strony z dnia 9 stycznia 2024 r. "nie utrzymywał żadnych relacji od ponad 30 lat", "nie opłacał zasądzonych alimentów" (karta nr 49 akt administracyjnych),
- oświadczeniem J. Z. (karta nr 127 akt administracyjnych).
Także w odwołaniu Skarżący akcentował okoliczności wynikające z ww. sprawozdania z wywiadu w sprawie o rozwód. Przy tym materiale dowodowym, organ odwoławczy podzielił stanowisko wyrażone w decyzji pierwszoinstancyjnej co do obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy osoba obowiązana jest w stanie, z uwagi na sytuację finansową i majątkową, ponosić odpłatność.
Zdaniem Sądu wskazane powyżej warunki prawidłowości aktu o charakterze uznaniowym nie zostały w niniejszej sprawie spełnione. W rozpoznawanej sprawie organ orzekł o częściowym zwolnieniu z odpłatności za pobyt ojca Skarżącego w domu pomocy społecznej, jednakże nie poprzedził wydania rozstrzygnięcia wyczerpującym zebraniem i rozpatrzeniem całego materiału dowodowego. Analiza akt sprawy oraz treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, uwidacznia pobieżnie odniesienie się do okoliczności sprawy wynikających z materiału dowodowego. Mianowicie uzasadniając zapadłe w sprawie rozstrzygnięcia, w kwestii częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, organ pierwszej instancji argumentował, że: "zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce", "organ pierwszej instancji nie widzi podstaw do całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności", podkreślił, że dochód Skarżącego "znacznie przekracza 300% kryterium dochodowego i zdaniem MOPS pozwala na zaspokojenie bieżących potrzeb Strony, oraz partycypację w kosztach utrzymania ojca w domu pomocy społecznej" (str. 7 uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji), natomiast organ odwoławczy wskazał jedynie, że: "Kolegium podziela stanowisko organu pierwszej instancji, że strona wprawdzie udokumentowała naruszenie przez ojca obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych, to jednak całkowite zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli osoba obowiązana jest w stanie płacić za pobyt członka rodziny w dps, a w przypadku odwołującego zaistniała sytuacja rodzinna uzasadnia częściowe zwolnienie strony z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w dps" (str. 5 uzasadnienia zaskarżonej decyzji), "Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji odmawiając stronie całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w dps i zwalniając go częściowo do kwoty 1.000 zł miesięcznie nie przekroczył granic uznania administracyjnego" (str. 6 uzasadnienia zaskarżonej decyzji). Powyższe niewątpliwie prowadzi do wniosku, że organy orzekające w sprawie - rozpoznając wniosek o zwolnienie - nie przywołały jakichkolwiek okoliczności mających wpływ na analizę przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s., a oparły się jedynie na kwestiach finansowych.
Z uzasadnień zaskarżonych decyzji nie wynika czy rozstrzygnięcie zostało poprzedzone oceną skali krzywd jakie Skarżący doznał od ojca, czy organy uwzględniły ogół wynikających z materiału dowodowego okoliczności, czy też jedynie ich część, czy rozważyły w jakich warunkach i z jakim trudem - przy ustalonej sytuacji rodzinnej - Skarżący doszedł do samodzielności finansowej, która aktualnie ma stanowić wyłączną przesłankę - jak twierdzą organy - do odmowy całkowitego zwolnienia z ponoszenia przedmiotowej opłaty. Z uzasadnień zapadłych w sprawie decyzji nie wynika zatem czy organy wzięły pod uwagę zachowania pensjonariusza względem Skarżącego i jego rodziny, całkowitą nieobecność ojca w życiu Skarżącego od ponad 30 lat, niełożenie na jego utrzymanie, które to okoliczności niewątpliwie stanowią rażące naruszenie obowiązku alimentacyjnego oraz innych obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 omawianej ustawy.
Ponadto organy nie przedstawiły natomiast jakiegokolwiek uzasadnienia dla przyjętego zwolnienia do poziomu 1.000 zł miesięcznie.
Uwzględniając, że zgodnie z wolą ustawodawcy przesłanka z pkt 7 uzasadnia także całkowite zwolnienie z odpłatności, organy orzekające w sprawie winny szczegółowo uzasadnić wpływ konkretnych okoliczności sprawy, w tym zakres i stopień naruszenia przez mieszkańca obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, a także wysokość przyznanego zwolnienia.
Uzasadnienia zapadłych w sprawie decyzji nie czynią zadość tym wymogom.
Powyższe stało się podstawą zastosowania kompetencji kasatoryjnych. Kontrola sądowoadministracyjna nie pozwoliła bowiem na uznanie, że postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z regułami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.
Należy także odnotować, że podstawą prawną ustalenia odpłatności w przypadku wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, stanowi ust. 2d przepisu art. 61 u.p.s., nie zaś jak wskazano w decyzji organu pierwszej jak i drugiej instancji - o ust. 2f tej regulacji. W konsekwencji, nie ma wówczas zastosowania zasada proporcjonalnego ustalania wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, w rozumieniu ust. 2f. Podobnie błędnie organ pierwszej instancji wskazał na proporcjonalność w treści pisma z dnia 6 maja 2024 r., do którego przedłożono projekt umowy o ponoszeniu odpłatności (karta nr 143 akt administracyjnych).
Pobocznie zauważyć należy, że organ nie odniósł się do kosztów podanych w oświadczeniu Skarżącego "córka ma zdiagnozowane problemy z przetwarzaniem, pobiera korepetycje z kilku przedmiotów koszt miesięczny 800 zł i zajęcia baletowe 140 zł miesięcznie", "koszt paliwa 4.000 zł miesięcznie" (oświadczenie z dnia 9 stycznia 2024 r., karta nr 72 akt administracyjnych), a w kwestii kosztów paliwa, czy zostały one rozliczone w działalności gospodarczej, czy znajdują potwierdzenie w dokumentach. Ponadto wobec treści sprawozdania z wywiadu w sprawie o rozwód istotne mogłoby okazać się ustalenie, jakie rozstrzygnięcie zapadło w zakresie władzy rodzicielskiej, kontaktów oraz alimentów, a przy tych ostatnich czy były realizowane (art. 58 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w brzmieniu od 1 marca 1976 r. do 12 czerwca 2009 r.)
Nie przesądzając o kierunku przyszłego rozstrzygnięcia trzeba zauważyć, że obowiązkiem organu pozostaje przeanalizowanie wszystkich okoliczności sprawy oraz szczegółowe uzasadnienie przyjętego rozstrzygnięcia.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę uwzględni ocenę prawną, a także wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym uzasadnieniu – rozważając wniosek o zwolnienie dokona pełnej analizy przesłanek z pkt 7 art. 64 u.p.s., a ustalając opłatę uwzględni właściwą podstawę prawną, mając jednocześnie w polu widzenia obowiązek przestrzegania pozostałych reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu, wnikliwie uzasadniając swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a. Organ winien również rozważyć prawidłowość zastosowania w postępowaniu wymogu z art. 79 § 1 k.p.a. stanowiącego konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy (powyższego – w kwestii wniosku o zwolnienie – nie spełnia bowiem wystosowanie zawiadomienia z dnia 22 maja 2024 r., karta nr 150 akt administracyjnych).
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji.
Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., orzeczono o kosztach postępowania (pkt 2 sentencji), zasądzając na rzecz Skarżącego zwrot kosztów postępowania sądowego w wysokości 480 zł - wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 z późn. zm.).
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez stronę skarżącą (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.). W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.