II SA/GL 1539/24

II SA/Gl 1539/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-04-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Artur Żurawik
Grzegorz Dobrowolski
Stanisław Nitecki /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1576
art. 25 ust. 2
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 134 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 16 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 września 2024 r. nr 010070/680/474376/2023 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 12 lutego 2024 r. w zakresie obejmującym nałożenie na skarżącą obowiązku zapłaty odsetek od nienależnie pobranego świadczenia i w tych ramach umarza postępowanie administracyjne, 2. oddala skargę w pozostałym zakresie, 3. uchyla decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 stycznia 2024 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 19 września 2023 r. w zakresie, w jakim zmieniają wysokość świadczenia wychowawczego w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. 4. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń społecznych na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wnioskiem z 1 lutego 2023 r. E. J. (dalej jako strona lub skarżąca) zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie świadczenia wychowawczego w okresie świadczeniowym od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na dzieci: L. H. i B. H..
Informacją z 6 lutego 2023 r. nr [...] wskazany Zakład powiadomił skarżącą o przyznaniu świadczenia wychowawczego na L. H., w kwocie 500 zł miesięcznie, na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., po czym decyzją z 19 września 2023 r. nr [...] zmienił wysokość świadczenia przyznanego w powyższej informacji, na kwotę 250 zł miesięcznie powołując się na art. 5 ust. 2a ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (aktualnie Dz. U. z 2024 r., poz. 1576). Wskazał, że mocą wyroku Sądu Okręgowego w K. z [...] r., sygn. akt [...] o rozwiązaniu związku małżeńskiego strony z O. H. orzeczono o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej nad wskazanymi dziećmi obojgu rodzicom z równoczesnym określeniem, że będą one przebywały pod pieczą naprzemienną każdego z nich.
Decyzją nr [...] wydaną 12 lutego 2024 r., wspomniany organ uznał, że kwoty wypłacone z powyższego tytułu w okresie od 1 czerwca do 30 września 2023 r. w łącznej wysokości 1.000 zł stanowią nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze w rozumieniu art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i zobowiązał stronę do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za okres od 1 lipca 2023 r. do 12 lutego 2024 r. w kwocie 56,61 zł.
Niezadowolona z tej decyzji strona złożyła odwołanie do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych domagając się jej uchylenia i orzeczenia, że kwota w niej wymieniona nie stanowi nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Strona podniosła zarzut naruszenia art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie przedmiotowej kwoty za nienależnie pobrane świadczenie, podczas gdy zarówno w dacie składania wniosku o przyznanie tego świadczenia jak i przez cały okres jego pobierania pozostawała w uzasadnionym przekonaniu, że przysługuje jej ono w pełnej wysokości - co zostało spowodowane faktem, że w informacji o jego przyznaniu nie zawarto pouczenia o treści art. 5 ust. 2a powołanej ustawy. Zaznaczyła przy tym, że w dniu składania przez nią wniosku organ przyznający świadczenie dysponował wiedzą o wyroku Sądu Okręgowego w K. z [...] r. (sygn. akt [...]), o czym świadczy fakt, iż przyznał jej uprzednio świadczenie "Dobry start" w kwocie 150 zł, a zatem w połowie jego wysokości, co potwierdza stosowne polecenie przelewu z 9 listopada 2021 r. Równocześnie skarżąca zarzuciła naruszenie art. 8, art. 11 i art. 107 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 28 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, polegające na braku szczegółowego uzasadnienia kwestionowanej decyzji, co wyklucza merytoryczną polemikę z jej treścią. W uzasadnieniu strona przedstawiła argumentację przemawiającą za zasadnością odwołania.
Decyzją z 18 września 2024 r. nr 010070/680/474376/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy rozstrzygnięcie wydane w pierwszej instancji. W motywach tego aktu wskazał, że w świetle art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w przypadku, gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości 250 zł, to jest połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Niezadowolona z tej decyzji strona reprezentowana przez adwokata wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach domagając się jej uchylenia, przyznania od organu zwrotu kosztów postępowania niezbędnych dla celowego dochodzenia jej praw, a także dopuszczenia przywołanych dowodów z dokumentów. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 25 w związku z art. 28 ust. 3 powołanej ustawy oraz w związku z art. 128 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji stwierdzającej nienależne pobranie świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca do 30 września 2023 r., podczas gdy zarówno w dacie składania wniosku o to świadczenie jak i przez cały okres jego pobierania pozostawała w uzasadnionym przekonaniu, że przysługuje jej ono w pełnej wysokości. W dacie składania wniosku o przedmiotowe świadczenie i w dniu jego przyznania organ dysponował wiedzą o wyroku rozwodowym z [...] r., a mimo to przyznał je i wypłacał w pełnej wysokości. Równocześnie zarzuciła naruszenie tychże samych przepisów, polegające na ich niewłaściwym zastosowaniu i utrzymaniu w mocy decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami, podczas gdy przyznanie tego świadczenia w pełnej wysokości nastąpiło w wyniku błędu organu, który uczynił to mimo posiadania wiedzy o treści powyższego wyroku.
W uzasadnieniu skarżąca przedstawiła argumentację przemawiającą za zasadnością wniesionej skargi.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na częściowe uwzględnienie.
Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżona decyzja może zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie może natomiast kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
Skarga w niniejszej sprawie podlega częściowemu uwzględnieniu. Sądowa kontrola legalności wykazała bowiem, że zawarte w zaskarżonym akcie oraz w poprzedzającej go decyzji pierwszoinstancyjnej rozstrzygnięcie zobowiązujące stronę do zapłaty odsetek od nienależnie pobranego świadczenia narusza prawo materialne w sposób mający wynik sprawy, z kolei w pozostałym zakresie akty te nie naruszają obowiązującego prawa w stopniu uzasadniającym ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja, mocą której świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej na córkę za okres od 1 czerwca do 30 września 2023 r. uznano, w zakresie obejmującym 1.000 zł za świadczenie nienależnie pobrane. Materialnoprawną podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W świetle art. 4 ust. 1 tej regulacji, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W procesie wykładni norm prawnych konieczne jest dokonanie analizy okoliczności danej sprawy w kontekście tak sformułowanego ratio legis wskazanego świadczenia.
Mocą wyroku Sądu Okręgowego w K. z [...] r., sygn. akt [...] piecza nad dzieckiem, na które stronie przyznano sporne świadczenie, sprawowana jest naprzemiennie przez oboje rodziców. W aktach administracyjnych zalega "Porozumienie z pieczą naprzemienną" zawarte w związku z powództwem rozwodowym w powyższej sprawie. Zgodnie z punktem 14 tego porozumienia "świadczenie 500+ oraz świadczenie na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków rządowego programu Dobry Start - świadczenie 300+ oraz rodzinne, które zostaną ustalone ojcu dzieci, zobowiązuje się on przekazać matce dzieci".
Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, pod pojęciem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego należy rozumieć świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Zarówno z decyzji pierwszoinstancyjnej, jak i z decyzji organu odwoławczego nie wynika, na jakiej podstawie uznano świadczenie pobrane przez skarżącą za nienależnie pobrane, gdyż nie wskazano tam jednostki redakcyjnej przepisu, powołując ogólnikowo art. 25 cytowanej ustawy. Z kontekstu uzasadnienia można wnioskować, że świadczenie pobrane przez stronę za sporny okres w pełnej kwocie 500 zł zostało uznane za wypłacone, mimo braku prawa do tego świadczenia w jego pełnej wysokości, w związku ze sprawowaniem opieki naprzemiennej z ojcem dziecka.
Przepis ten zawiera normę prawną, która przyznaje możliwość ustalenia przez organ rodzicom sprawującym opiekę naprzemienną prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, jeżeli oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Jeśli jednak rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać świadczenie w pełnej kwocie, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji, mając na względzie ratio legis ustawy i samego świadczenia wychowawczego. Sąd aprobuje stanowisko wyrażone w tym zakresie w orzecznictwie.
W niniejszej sprawie z porozumienia zawartego pomiędzy skarżącą a jej byłym małżonkiem wynika, że "świadczenie 500+ oraz świadczenie na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków rządowego programu Dobry Start - świadczenie 300+ oraz rodzinne, które zostaną ustalone ojcu dzieci, zobowiązuje się on przekazać matce dzieci". Tak sformułowana treść ugody mediacyjnej wskazuje więc jasno, że skarżąca i jej były mąż wcale nie ustalili, że świadczenie wychowawcze w pełnej wysokości będzie pobierać tylko ona ani też nie określili, by ten ostatni zrzekał się prawa do ubiegania się o to świadczenie. Przeciwnie - przewidzieli, że ojciec dziecka może wystąpić o jego przyznanie, zaś po otrzymaniu przekaże pobrane środki stronie. Rodzice dziecka w żadnym razie nie wykluczyli możliwości równoczesnego ubiegania się o świadczenie wychowawcze przez każde z nich, a skoro tak, organy obydwu instancji trafnie przyjęły, że reguła określona w art. 5 ust. 2a ustawy z 11 lutego 2016 r. nie podlega wyłączeniu i powinna mieć w sprawie zastosowanie, co oznacza, że skarżącej powinno przysługiwać świadczenie wychowawcze jedynie w połowie jego wysokości, czyli w kwocie 250 zł miesięcznie. W konsekwencji, środki uzyskane przez nią z niniejszego tytułu, przekraczające w skali miesiąca wskazaną kwotę, stanowią nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze.
Nie mogły odnieść skutku zarzuty skargi oparte w głównej mierze na argumentacji o bezzasadnym stwierdzeniu nienależnego pobrania spornych świadczeń z uwagi na fakt, że strona uzyskała je w dobrej wierze. Sąd dostrzega, że w dotychczasowym orzecznictwie ukształtowanym na tle przepisów ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.) położono nacisk na rozróżnienie pomiędzy zwrotem "świadczenie nienależne", które jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).
Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w rozumieniu wskazanego przepisu składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Z kolei element subiektywny pozostaje bez znaczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Zaprezentowane wyżej stanowisko, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, znalazło odzwierciedlenie w orzecznictwie (patrz wyroki: 18 lipca 2024 r., sygn. akt I OSK 1664/23, publ. Lex nr 3770330 oraz z 30 października 2024 r., sygn. akt I OSK 2616/23, publ. Lex nr 3821386).
Okoliczności niniejszej sprawy nie wskazują, zdaniem Sądu, aby skarżąca pobierając sporne świadczenie wychowawcze działała całkowicie w dobrej wierze, nie mając świadomości o braku prawa do jego pełnej wysokości. Treści art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci została wyraźnie i jasno przytoczona w pkt 6 pouczenia stanowiącego integralną część wniosku o jego przyznanie. Pod wnioskiem tym strona złożyła podpis. W rezultacie nie może skutecznie powoływać się na brak wiedzy, że świadczenie wychowawcze w pełnej wysokości jej się nie należało, ponadto wskazuje na to treść pktu 14 "Porozumienia z pieczą naprzemienną".
Sąd dostrzega szereg nieprawidłowości, jakimi dotknięte są kontrolowane w sprawie decyzje. Rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, nie zawiera zasadniczo uzasadnienia, a tym samym pozostaje w sprzeczności z art.107 § 3 Kodeksu pozstępowania administracyjnego. Dopuszczono się także naruszenia innych przepisów tego aktu: na braku zawiadomienia skarżącej o wszczęciu z urzędu postępowania, czy braku zagwarantowania jej prawa do wypowiedzenia się co do zebranych w sprawie dowodów. Przyjdzie jednak stwierdzić, że powyższe wady procesowe, jakkolwiek poważne i zasługujące na stanowczą dezaprobatę, to jednak ostatecznie nie wywarły wpływu na wynik sprawy, gdyż samo rozstrzygnięcie o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego jest prawidłowe.
W kontrolowanych decyzjach, poza zobligowaniem skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nałożono na nią także obowiązek uiszczenia odsetek od tych należności, co jednak w ocenie Sądu nie zasługuje na akceptację. Trafnie bowiem zauważyła strona, że w sprawie powinien mieć zastosowanie art. 25 ust. 3 in fine ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Stosownie do treści tego przepisu od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 5 i 6, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W warunkach rozpoznanej sprawy przyznanie stronie świadczenia wychowawczego w kwocie większej niż należna było niewątpliwie błędem tego organu. Tym samym Zakład Ubezpieczeń Społecznych miał wiedzę o przedmiotowym orzeczeniu już w dacie informacji, mocą której przyznał jej to świadczenie.
Niezależnie od powyższego Sąd uznał za niezbędne także częściowe uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 października 2023 r., nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 19 września 2023 r., nr [...] (postępowanie [...]). Jakkolwiek akty te nie stanowią w rozpoznanej sprawie przedmiotu zaskarżenia, to jednak mieszczą się w granicach tej sprawy w rozumieniu art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż dotyczą tego samego świadczenia co zaskarżona decyzja, a równocześnie pozostają z tą decyzją w ścisłym związku. Na mocy przedmiotowych rozstrzygnięć zmieniono mianowicie wysokość przysługującego skarżącej świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na kwotę 250 zł (w miejsce dotychczasowych 500 zł) z tej samej przyczyny, która legła u podstaw uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane. Obie te decyzje są częściowo wadliwe, jako że rozstrzygają o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego ex tunc, czyli z mocą wsteczną, co nie jest dopuszczalne w świetle przepisów wskazanej ustawy. W tych ramach skład orzekający w pełni aprobuje utrwalony w judykaturze pogląd, zgodnie z którym uchylenie lub zmiana prawa do świadczenia wychowawczego może wprawdzie nastąpić w trybie art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jednakowoż ma ona charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc czyli jedynie z mocą na przyszłość od daty jej wydania. Nie podlega zatem uchyleniu lub zmianie na tej podstawie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało wcześniej skonsumowane, czyli już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi na zasadzie art. 25 ustawy. (vide:. wyroki NSA z 24 maja 2018 r. sygn. akt I OSK 2842/17 i z 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1465/21, wyrok WSA w Rzeszowie z 23 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/z 748/23 oraz wyrok tutejszego Sądu z 11 października 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 623/24 - orzeczenia dostępne w CBOSA). W każdym wypadku, a więc zarówno gdy chodzi o ostateczną decyzję przyznającą świadczenie, jak i o informację o której mowa w art. 13a ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci organ nie może wydać decyzji uchylającej lub zmieniającej prawo do świadczenia wychowawczego, jeśli upłynął już okres, na który świadczenie to zostało przyznane i wypłacone. Sytuacja taka ma miejsce w rozpoznanej sprawie, jako że stronie zmieniono wysokość przysługującego świadczenia wychowawczego także w odniesieniu do okresu od czerwca do września 2023 r., za który zostało ono już wypłacone przed wydaniem pierwszej z powołanych decyzji.
Zważywszy wszystkie zaprezentowane wyżej okoliczności Sąd orzekł o jak w sentencji uchylając wskazane tam decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i oddalając skargę w pozostałym zakresie na podstawie art. 151 tej ustawy
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
O kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej ustawy, zaliczając do nich wynagrodzenie pełnomocnika strony będącego adwokatem w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Mając na względzie całokształt okoliczności sprawy, w tym charakter uchybień procesowych, do jakich doszło w jej zakresie Sąd nie stwierdził przy tym podstaw do zastosowania art. 206 wskazanej ustawy.
.