II SA/Gl 1513/19

II SA/Gl 1513/19 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2020-01-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-11-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Andrzej Matan /przewodniczący sprawozdawca/
Artur Żurawik
Edyta Kędzierska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 581/21 - Wyrok NSA z 2022-10-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2220
art. 30 ust. 2 pkt. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska,, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant starszy referent Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi E. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. , po rozpatrzeniu odwołania K. F. (pełnomocnik skarżącego E. F.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta U. z dnia [...] r., nr [...], którą ustalono, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2018 r. w łącznej kwocie 16.524,00 zł został nienależnie pobrany. Decyzją tą zobowiązano także E.F. (dalej: skarżącego), do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 16.524,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami i ustalono sposób spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Zaskarżona decyzja zapadła w wyniku uchylenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej: Kolegium) decyzją z dnia [...] r., nr [...], decyzji organu I instancji, wydanej przez Burmistrza Miasta U. (dalej: Burmistrz) z dnia [...] r., nr [...], w sprawie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Uchylając decyzję organu I instancji, Kolegium wskazało na konieczność uzupełnienia materiału dowodowego, poprzez ustalenie czy pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego przez skarżącego nastąpiło z jego "winy", czy skarżący jest osobą zdolną do dokonywania we własnym imieniu czynności prawnych, a także czy skarżący wiedział w momencie pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, że dalsze jego pobieranie narusza prawo.
Kolejną decyzją z dnia [...] r. Burmistrz ustalił, że przedmiotowy zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 9 grudnia 2019 r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220) o świadczeniach rodzinnych (dalej: u. ś. r.) i zobowiązał skarżącego do jego zwrotu. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu, decyzją z dnia [...] r. nr [...], Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w U. przyznał E. F. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego bezterminowo w wysokości 153 zł miesięcznie, począwszy od 1 października 2006r. Decyzja ta stała się ostateczna. W następstwie zmiany wysokości świadczenia, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018r., (Dz.U. z 2018 r. poz. 1497), organ I instancji wszczął postępowanie i w jego wyniku zmienił wysokość przyznanego zasiłku decyzją z dnia [...] r., nr [...] w ten sposób, że w okresie od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. zasiłek pielęgnacyjny wynosi 184,42 zł miesięcznie, a w okresie od 1 listopada 2019 r. opiewa na kwotę 215,84 zł miesięcznie.
Decyzję tą odebrała małżonka skarżącego – K. F., która pismem z dnia [...]r. zwróciła się do organu I instancji o wstrzymanie wypłaty świadczenia. Mąż, jak pisze we wniosku, nie jest osobą ubezwłasnowolnioną, jednak jego stan zdrowia nie pozwał na zrozumienie i właściwą ocenę danej sytuacji, gdyż od kilku lat zmaga się z demencją. W trakcie prowadzonego postępowania organ I instancji uzyskał od ZUS informację, że skarżący jest uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 listopada 2009 r. Wobec tego, decyzją z dnia [...]r. uchylił ze skutkiem na dzień 1 listopada 2018 r. decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny.
Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia [...] r. Prezydent orzekł, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2018 r. w łącznej kwocie 16.524 zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane, podlegające obowiązkowi zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
Od tej decyzji złożono odwołanie, w którym zarzucono organowi, że nie przeprowadził postępowania w sposób należyty, zgodny ze wskazaniami Kolegium. Przede wszystkim wskazano że organ I instancji nie zbadał czy pouczenie które otrzymał odwołujący było sformułowane jasno i przejrzyście, ponadto przywołano okoliczność, że organ I instancji całkowicie zaniedbał zbadania czy osoba pobierająca zasiłek miała świadomość tego, że ten zasiłek jej nie przysługiwał.
Organ II instancji, rozpatrując powyższe odwołanie utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, wskazując że zgodnie z treścią art. 16 ust. 6 u. ś. r., zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium, z materiału dowodowego nie wynikało, aby skarżący był osobą ubezwłasnowolnioną (ani częściowo, ani całkowicie), mimo twierdzeń zawartych w odwołaniu. Brak w tym zakresie stosownego postanowienia sądu, a samo złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie całkowite o tym nie przesądza. Ponadto, Kolegium wskazało, że skarżący jest nadal osobą zdolną do czynności prawnych. Nie uznało zatem, aby pouczenie dotyczące obowiązków świadczeniobiorcy oraz informacja o zasadach przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego - w tym zakaz jednoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego zawarte na wniosku z dnia 22 września 2006 r. były bezskuteczne. W związku z powyższym, organ uznał, że w chwili podpisywania wniosku skarżący miał wiedzę, że w przypadku uzyskania prawa do dodatku pielęgnacyjnego był obowiązany niezwłocznie poinformować o tym fakcie organ przyznający zasiłek pielęgnacyjny, a także, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego.
Z tym rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący, który pismem z dnia [...]r. złożył skargę na decyzję Kolegium z dnia [...] r., nr [...]. Powyższej decyzji zarzucono naruszenie zasad ogólnych k.p.a., a także oparcie rozstrzygnięcia na ustaleniach niezgodnych ze stanem faktycznym. Nie wzięto bowiem pod uwagę, że skarżący, wskutek choroby psychicznej wywołanej przebytym wypadkiem, już w 2006 r. nie był w stanie pokierować swoim postępowaniem. Zarzucono organowi błędne przyjęcie, że skarżący pozostawał osobą zdolną do czynności prawnych, gdyż nie został ubezwłasnowolniony. Przepis art. 13 k.c. stwarza możliwość ubezwłasnowolnienia, a nie obowiązek.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w decyzji.
Wojewódzki Sąd administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem wniesionej skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta U. z dnia [...] r., mocą której uznano zasiłek pielęgnacyjny wypłacany skarżącemu za okres 1 listopada 2009 r. do 31 października 2018 r. w łącznej kwocie 16.524,00 zł, za świadczenie nienależnie pobrane.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm. – dalej w skrócie: "u.ś.r."). W pierwszym rzędzie należy zauważyć, że zgodnie z art. 16 ust. 6 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego.
W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżący w roku 2006 uzyskał prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a w okresie 1 listopada 2009 r. do 31 października 2018 r. pobierał równocześnie inne świadczenie, wypłacane przez ZUS, tzw. dodatek pielęgnacyjny. Potwierdza to informacja zawarta w piśmie ZUS z dnia 29 listopada 2018 r., w którym wskazano, że skarżący jest osobą uprawnioną do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 listopada 2009 r. Co więcej, również sam skarżący nie kwestionuje faktu równoczesnego pobierania dwóch świadczeń.
Stosownie do treści art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. (w brzmieniu na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia) za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się w szczególności świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Za nienależnie pobrane uznaje się także, w myśl art. 30 ust. 2 pkt. 2 u.ś.r. świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.
Analiza pokrótce przedstawionego stanu faktycznego sprawy oraz postanowień art. 30 ust. 2 pkt. 1 i 2 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że możemy mieć w tym przypadku ze świadczeniem nienależnie pobranym, o ile oczywiście stan ten odpowiada hipotezie norm rekonstruowanych na podstawie wskazanych przepisów. W przypadku pierwszego z nich (art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r.) należałoby wykazać, że uzyskanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego powodowało ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a skarżący pobierający zasiłek był pouczony o braku prawa do jego pobierania w takiej sytuacji. Zważając na treść art. 16 ust. 6 u.ś.r., można uznać, iż w momencie uzyskania prawa do dodatku pielęgnacyjnego skarżący utracił prawo do dalszego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego (prawo to ustało).
W przypadku drugiego (art. 30 ust. 2 pkt. 2 uś.r.), trzeba byłoby wykazać, że wypłacanie dalej (po uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego) miało miejsce na podstawie fałszywych zeznań albo fałszywych dokumentów, bądź też w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd przez skarżącego (osobę pobierającą świadczenie). W rozpatrywanej sprawie, jak wynika z akt sprawy i z uzasadnień orzeczeń podejmowanych przez organ I i II instancji, kwestia fałszywych zeznań bądź fałszywych dokumentów nie była w ogóle podnoszona. Natomiast świadome wprowadzanie w błąd mogło mieć miejsce, ale nie w sprawie kontynuacji zasiłku pielęgnacyjnego, lecz na etapie postępowania prowadzonego przez ZUS, zmierzającego do przyznania dodatku pielęgnacyjnego.
Tak Burmistrz Miasta U. , podejmując decyzję z [...] re., jak i Kolegium, utrzymując tą decyzję w mocy rozstrzygnięciem z 9 września 2019 r., zasadnie wskazali na art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. jako podstawę prawną uznania świadczeń pobieranych w okresie od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2018 r. za nienależnie pobrane.
Pozostaje jedynie pytanie (wątpliwość) czy skarżący był pouczony o braku prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego w sytuacji, w której uzyskał prawo do dodatku pielęgnacyjnego
Dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Otóż wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (wyrok NSA z dnia 10 września 2019 r., I OSK 1139/19, CBOSA).
Skarżący podpisał się pod oświadczeniem zawartym w "Części II" formularza wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, iż "osoba, której wniosek dotyczy, nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego", a także pod pouczeniem, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje "osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszy Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, z późn. zm.) oraz na podstawie innych ustaw" (k. 4 akt administracyjnych). Złożenie podpisu pod tak sformułowanym pouczeniem i oświadczeniem, w sytuacji, w której skarżący był w pełni władz umysłowych, stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Oświadczenie oraz pouczenie zawarte w formularzu wniosku i podpisane przez skarżącego zostało sformułowane opisowo i na tyle zwięźle, iż powinno być czytelnie i zrozumiałe dla przeciętnego adresata tego świadczenia. Brak jest dowodów potwierdzających twierdzenie żony skarżącego, iż stan zdrowia jej męża już w 2006 r. powodował niemożność pokierowania przez niego swoim postępowaniem. Nie potwierdza tego treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności – umiarkowany, w którym stwierdzono, iż wymaga on jedynie czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Tym samym nie może skutecznie zasłaniać się brakiem wiedzy, iż posiadanie uprawniania do dodatku pielęgnacyjnego wyklucza możliwość uzyskania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.
Stan zdrowia skarżącego prawdopodobnie uległ pogorszeniu po wypadku komunikacyjnym w 2018 r, w którym doznał urazu czaszkowo-mózgowego ( karta 61 a.a. – opinia lekarska lekarza orzecznika ZUS) i dopiero od tego momentu można by ewentualnie rozważać problem świadomości jego działań. Niezależnie od tego, skarżący nie został ubezwłasnowolniony częściowo ani całkowicie, co może świadczyć on tym, że potrzeba takla nie zachodziła.
Brak jest także podstaw do przyjęcia, iż momencie uzyskania drugiego świadczenia w roku 2009, zwłaszcza w związku z pogorszeniem stanu zdrowia skarżącego i uzyskaniem przez niego orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, stan jego na tyle się pogorszył, że nie zdawał sobie sprawy ze skutków skumulowania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z prawem do dodatku pielęgnacyjnego.
Niewątpliwie skarżący należy do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym, która to niepełnosprawność ma charakter trwały, jak wynika z orzeczenia z dnia [...] r. (k.: 1 akt administracyjnych), jednak jak słusznie zauważyły organy prowadzące postpowanie, ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika, aby w chwili składania wniosku o zasiłek pielęgnacyjny stan zdrowia uniemożliwiał skarżącemu zrozumienie podpisywanych oświadczeń i pouczeń. Skarżący nie należy do osób ubezwłasnowolnionych ani częściowo, ani całkowicie, bowiem brak w tym zakresie odpowiedniego orzeczenia sądu. Jedynie w toku postępowania ustalono, że dnia [...] r. dokumenty dotyczące ubezwłasnowolnienia skarżącego zostały złożone w Sądzie Okręgowym w B. Okoliczność samego złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie nie implikuje twierdzenia, że dana osoba zalicza się do grona osób ubezwłasnowolnionych, gdyż jest to dopiero zainicjowanie postępowania w tym zakresie. Poza tym, ewentualne ubezwłasnowolnienie działa jedynie na przyszłość (nie ma mocy wstecznej).
Reasumując, brak jest dowodów przemawiających za tym, aby uznać, że skarżący nie był świadomy, iż zasiłek pielęgnacyjny mu się nie należy z uwagi na przysługujące mu uprawnienie do dodatku pielęgnacyjnego.
Na marginesie wskazać należy, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, zgodnie z treścią art. 30 ust. 9 u.ś.r. Decyzja w tym przedmiocie może być jednak wydana w odrębnym postępowaniu, które może być wszczęte dopiero po ustaleniu, w drodze ostatecznej decyzji, iż świadczenia te zostały nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi.
W tych okolicznościach sprawy Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.