II SA/GL 1481/24

II SA/Gl 1481/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna
Rafał Wolnik /przewodniczący sprawozdawca/
Wojciech Gapiński
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 104 ust. 1, ust. 3, ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 marca 2025 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 11 września 2024 r. nr SKO.4106.583.2024 w przedmiocie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 7 marca 2024 r. Wójt Gminy K. ustalił obecnie skarżącej J. M. wysokość zwrotu wydatków za udzielone świadczenia z pomocy społecznej w formie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi - dla syna K. M., wykonanych w okresie od 1 lipca do 31 grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 5.800,00 zł.
Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie decyzją z dnia 16 maja 2024 r. uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez ten organ.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia 17 czerwca 2024 r., organ I instancji orzekł o zwrocie wydatków poniesionych za udzielone świadczenia z pomocy społecznej w formie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi - dla syna K., wykonanych w okresie od 1 lipca do 31 grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 5.800,00zł oraz odmówił odstąpienia od żądania zwrotu wydatków za udzielone świadczenia. Jako materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia organ I instancji powołał przepis art. 96 ust. 1 pkt 1 i 3 w zw. z art. 104 ust. 1 i 4, w zw. z art. 18 ust. 1 pkt 3, art. 36 pkt 2 lit. m), art. 50 ust. 4 i 7 oraz art. 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (obecnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1283), zwanej dalej u.p.s.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał m.in., że wcześniejszymi decyzjami została przyznana pomoc dla syna skarżącej w formie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi za odpłatnością. W okresie od 1 lipca do 31 grudnia 2022 r. zrealizowano usługi o wartości: za miesiące od lipca do października 2022 r. po 1.100,00 zł, a za miesiąc listopad i grudzień 2022 r. – po 700,00 zł. Skarżąca w okresie tym nie wniosła ustalonych opłat za świadczone usługi i powstała zaległość w wysokości 5.800,00 zł. Dalej organ wskazał, że rodzina w większości utrzymuje się z dochodów pochodzących ze środków publicznych. Przyznane na rzecz rodziny świadczenia, m.in. zasiłek pielęgnacyjny oraz dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji, przewidziane są na pokrycie zwiększonych wydatków związanych z rehabilitacja syna. W ocenie organu, skoro w 2022 r. dla dziecka przyznane były usługi opiekuńcze w ilości 96 godzin tygodniowo, to ubieganie się o kolejną pomoc nie znajduje uzasadnienia. Ponadto rodzina w pierwszej kolejności powinna wykorzystać własne uprawnienia i możliwości przezwyciężenia trudnej sytuacji poprzez podjęcie przez męża skarżącej zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy.
Na skutek odwołania skarżącej od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania. Za bezsporne uznał to, że syn skarżącej w przedmiotowym okresie korzystał z pomocy społecznej w formie specjalistycznych usług opiekuńczych za odpłatnością 11% za godzinę usługi i że odwołująca pomimo ciążącego na niej obowiązku nie uiściła za ten okres żadnej opłaty.
Z kolei za sporne organ odwoławczy uznał orzeczenie w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu orzeczonej należności. Organ przywołał treść art. 104 ust. 4 u.p.s. i podkreślił, że decyzje wydawane na podstawie tego przepisu podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Wyjaśnił przy tym, na czym takie uznanie polega.
Przechodząc do oceny wystąpienia przesłanek ewentualnego odstąpienia od żądania zwrotu spornych należności, organ odwoławczy odwołał się do sytuacji materialnej skarżącej. Wskazał, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, synem i małoletnią siostrzenicą przebywającą w rodzinie zastępczej. Miesięczny dochód rodziny wynosi 6.514,33 zł, a w przeliczeniu na osobę 1.628,58 zł. Ponadto rodzina pobiera świadczenie wychowawcze w wysokości 1.600,00 zł, które nie jest wliczane do dochodu. W kwietniu 2024 r. rodzina poniosła wydatki w łącznej kwocie 6.098,95 zł plus koszty pogrzebu zmarłej siostry. Brak jest dokumentów dotyczących wydatków na leczenie i terapię syna, poza przyznanymi przez organ. Dochód rodziny pochodzi w większości ze świadczeń udzielanych ze środków publicznych. Oznacza to, że rodzina skarżącej otrzymuje wsparcie w wychowaniu chorego dziecka, czego wyrazem jest także przyznanie specjalistycznych usług opiekuńczych i obciążenie odpłatnością za nie w bardzo ograniczonym zakresie.
W ocenie organu odwoławczego sytuacja skarżącej w kontekście przedmiotowego zwolnienia nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku. Poziom dochodów deklarowanych przez skarżącą podczas wywiadu przeprowadzonego w czerwcu 2024 r. jest względnie stabilny i zbilansowany. W okresie, którego dotyczył wniosek, nie stwierdzono konieczności poniesienia ponadprzeciętnego wydatku, znaczącego z punktu widzenia wysokości dochodu. Rodzina ma także możliwość polepszenia swojej sytuacji dochodowej poprzez podjęcie przez męża skarżącej zatrudnienia w większym wymiarze czasu pracy. Okoliczności te pozwalają na przyjęcie, że w kontekście stanów faktycznych, w jakich dochodzi do udzielania pomocy społecznej, sytuacja skarżącej nie jest przypadkiem odbiegającym na niekorzyść, nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku, a skarżąca nie była pozbawiona możliwości poniesienia wydatku za przyznane usługi.
Organ odniósł się także do pozostałych zarzutów odwołania, szczegółowo wyjaśniając powody ich nieuwzględnienia. W zakresie wniosku skarżącej o rozłożenie spłaty należności na raty organ odwoławczy wskazał, że wniosek ten rozpoznany zostanie w odrębnym postępowaniu a wydanie zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji nie stoi na przeszkodzie do udzielenia w odrębnym postępowaniu ulgi w postaci rozłożenia spłaty na dogodne raty.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 7 w zw. z art. 77, art. 15, art. 105, art. 136 i art. 138 k.p.a. oraz art 104 w zw. art. 96 u.p.s. Zarzuciła ponadto ponownie rozpatrzenie jej odwołania z dnia 21 marca 2024 r, pozostawiając odwołanie z dnia 30 czerwca 2024 r. bez rozpatrzenia.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz umorzenie postępowania administracyjnego z uwagi na bezprzedmiotowość. Ewentualnie wniosła o zwrot do ponownego rozpatrzenia organowi II instancji - zasięgnięcie opinii właściwego specjalisty odnośnie zasad zwrotu wydatków za świadczenie z pomocy społecznej (będącymi zadaniami zleconymi). Wniosła też o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przypisanych.
W uzasadnieniu skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków. Odwołała się przy tym do wybranych orzeczeń sądów administracyjnych. Wskazała m.in., że organ I instancji, wbrew zaleceniom w uprzednio wydanej decyzji kasacyjnej, nie ustalił, czy organ rzeczywiście poniósł zastępczą opłatę za zrealizowane na rzecz syna usługi. Stwierdziła też, że "obie Decyzje Kolegium Odwoławczego w Częstochowie orzekają w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu za (art 104 pkt.4 UPS). Decyzje Organu I instancji były w tym przedmiocie ostateczne ponieważ Są zgodne z wnioskiem strony o rozłożenie na raty zadłużenia (bez umorzenia części czy całości)".
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko.
Dodatkowo organ wskazał, że kwoty należności wymagalnych z tytułu odpłatności za specjalistyczne usługi opiekuńcze wynikają z decyzji organu I instancji z dnia 22 grudnia 2021 r. (ze zmianami), przyznającej te usługi dla syna skarżącej. Zarzut braku dokumentu potwierdzającego wysokość należności do zwrotu jest niezasadny, gdyż zaskarżoną decyzją orzeczono zwrot należności obciążającej stronę z tytułu świadczonej dla syna pomocy społecznej, a wysokość tej należności wynika z załączonych dowodów. Z kolei wniosek skarżącej o rozłożenie spornej należności na raty został rozpoznany przez organ I instancji w odrębnym postępowaniu i został uwzględniony decyzją z dnia 11 października 2024 r. poprzez rozłożenia należności do spłaty na raty po 300 zł miesięcznie, przy czym skarżąca wniosła odwołanie od tej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
Przypomnieć na wstępie przyjdzie, że materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowił przepis art. 104 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 u.p.s. Stosownie do jego treści, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 104 ust. 1 u.p.s.). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.).
W sprawie niewątpliwie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania orzeczenia we wskazanym trybie. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem ostateczna i prawomocna decyzja orzekająca o przyznaniu skarżącej przedmiotowych usług opiekuńczych dla jej syna. Jest to decyzja Wójta Gminy K. z dnia 22 grudnia 2021 r. Z decyzji tej wynika m.in., że przyznane usługi są odpłatne w wysokości 11% kosztu ich realizacji. W decyzji tej wskazano wysokość tych kosztów oraz określono, że należną kwotę należy wpłacić na podane konto do 15-go każdego następnego miesiąca. Późniejsze zmiany tej decyzji dotyczyły zakresu i kosztów świadczonych usług, co zostało uwzględnione przy ustalaniu należnej do zwrotu kwoty. Zresztą wysokości tej kwoty skarżąca nie kwestionuje.
Zatem skoro w obrocie prawnym funkcjonuje ostateczna i prawomocna decyzja ustalająca skarżącej odpłatność za przyznane z pomocy społecznej usługi opiekuńcze, a skarżąca tych opłat nie uiściła, to oznacza, że w sprawie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania decyzji w trybie art. 104 ust. 3 u.p.s. Decyzja organu I instancji o zwrocie należności z tytułu opłaty za usługi opiekuńcze zawiera wszelkie wymagane ustawowe elementy.
Organ I instancji uczynił również zadość obowiązkowi przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie ustalenia, czy nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek wskazujący na zasadność odstąpienia od żądania zwrotu dochodzonych należności. Jak stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
W tym miejscu należy podkreślić, że decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Organ może odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, co oznacza że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Inaczej rzecz ujmując, nawet po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania wskazanej instytucji ulgi, organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. Wystąpienie przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. Istota decyzji uznaniowej polega bowiem na tym, że organ administracyjny ma prawo i zarazem obowiązek znaleźć rozwiązanie najlepsze ze skali rozwiązań możliwych do przyjęcia w świetle prawa, z tym że może (i powinien) to uczynić dopiero wtedy, gdy rozważy wszystkie okoliczności sprawy i da temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Jeśli jednak decyzja jest przekonująco uargumentowana, a postępowanie wyjaśniające przeprowadzono prawidłowo, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji.
W tego rodzaju postępowaniach organ zobowiązany jest zatem ustalić, czy zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., żądanie zwrotu należności stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. W tym celu, organ powinien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu należności oraz przy braku wniosku pracownika socjalnego, pouczyć ją o prawie złożenia wniosku o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu nienależnego świadczenia. Przy ocenie takich wniosków należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego. Z obowiązku zwrotu zwalniają go niskie dochody, nieprzekraczające kryteriów ustawowych. Zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. można także uzasadnić sytuacją rodzinną lub życiową. Obowiązek zwrotu należności trzeba również oceniać w świetle skutków przyznanej pomocy. Z uprawnienia określonego w ust. 4 organ może skorzystać również w innych szczególnych przypadkach. Przy czym, może to mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Dodatkowo wskazać też trzeba, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie może być automatycznie traktowana jako podstawa do zwolnienia z obowiązku zwrotu świadczenia. Prawidłowe rozważenie przesłanki "przypadku szczególnie uzasadnionego" obliguje organ właściwy do rozpatrzenia wniosku do dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. aktualnej sytuacji zainteresowanego. W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy sprostały obowiązkowi dokładnego ustalenia aktualnej sytuacji skarżącej, co do możliwości zastosowania regulacji art. 104 ust. 4 u.p.s., a także prawidłowo ją oceniły. Dokonując tej oceny zasadnie też organy doszły do wniosku, że sytuacja skarżącej nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku. Sąd w pełni podziela konstatację organu odwoławczego, iż ustalony w toku postępowania poziom dochodów jej rodziny jest względnie stabilny i zbilansowany. W okresie, którego dotyczył wniosek, nie stwierdzono konieczności poniesienia ponadprzeciętnego wydatku, znaczącego z punktu widzenia wysokości dochodu. Rodzina ma także możliwość polepszenia swojej sytuacji dochodowej poprzez podjęcie przez męża skarżącej zatrudnienia w większym wymiarze czasu pracy. Okoliczności te pozwalają na przyjęcie, że w kontekście stanów faktycznych, w jakich dochodzi do udzielania pomocy społecznej, sytuacja skarżącej nie jest przypadkiem odbiegającym na niekorzyść, nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku, a skarżąca nie była pozbawiona możliwości poniesienia wydatku za przyznane usługi.
Na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut pominięcia przez organ odwoławczy kwestii związanej z ustaleniem, czy gmina poniosła zastępczo wydatki na przedmiotowe usługi. Podkreślić należy, że żądaniem zwrotu w niniejszej sprawie objęte były kwoty należne na podstawie wspomnianej na wstępie rozważań decyzji ustalającej wysokość odpłatności za przyznane usługi opiekuńcze. Żaden przepis prawa nie wymaga, aby żądanie zwrotu tych należności było uzależnione od ich uprzedniego poniesienia przez inny podmiot. Wskazane przez organ odwoławczy w decyzji kasacyjnej z dnia 16 maja 2024 r. uchybienie w tym zakresie i zalecenie co do dalszego postępowania, nie jest wiążące dla Sądu rozpoznającego obecnie skargę. Brak ustalenia w toku postępowania administracyjnego, czy gmina poniosła te wydatki, pozostaje w okolicznościach niniejszej sprawy bez wpływu na jej wynik. Zauważyć jedynie można, że kwestia poniesienia przez gminę "opłaty zastępczej" znajduje oparcie w przepisach prawa, jednak wyłącznie w odniesieniu do opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej (art. 61 ust. 3 u.p.s.). Wówczas rzeczywiście należałoby ustalić i udokumentować te wydatki. Obowiązek ten nie dotyczy jednak innych opłat, w tym opłat za specjalistyczne usługi opiekuńcze dla osób z zaburzeniami psychicznymi.
Niezasadne, a wręcz niezrozumiałe są te zarzuty skargi, które opierają się na twierdzeniach, że "decyzje organu I instancji były ostateczne" oraz że "odwołanie wniesione 30.06.2024 nie zostało przez Kolegium rozpatrzone".
Otóż decyzja organu I instancji z dnia 7 marca 2024 r. nigdy nie stała się ostateczna. Od tej decyzji skarżąca wniosła bowiem odwołanie, a następnie została ona uchylona w całości przez organ odwoławczy decyzją z dnia 16 maja 2024 r. Z kolei rozstrzygnięcie zawarte w ponownej decyzji organu I instancji, tj. decyzji z dnia 17 czerwca 2024 r. stało się ostateczne z chwilą wydania zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji.
Natomiast twierdzenie, że "odwołanie wniesione 30.06.2024 nie zostało przez Kolegium rozpatrzone", nie odpowiada prawdzie. To właśnie odwołanie skarżącej z 30 czerwca 2024 r. spowodowało, że organ odwoławczy wydał zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję. W przeciwnym wypadku nie doszłoby do przeprowadzenia postępowania odwoławczego, zaś decyzja organu I instancji z 17 czerwca 2024 r. stałaby się ostateczna po upływie terminu do wniesienia odwołania. Być może skarżąca uważa, że to odwołanie nie zostało rozpatrzone, gdyż organ odwoławczy nie ustosunkował się do wszystkich zawartych w nim zarzutów i twierdzeń. Taka sytuacji nie oznacza jednak, że odwołanie nie zostało rozpatrzone. Brak odniesienia się do wszystkich podniesionych w nim argumentów skarżącej pozostawał bez wpływu na końcowy wynik sprawy, co wynika z wywiedzionych wyżej motywów.
Mając wszystko powyższe na uwadze Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi i orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935).
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. – na wniosek organu przy braku żądania skarżącej co do przeprowadzenia rozprawy.