II SA/GL 1416/23

II SA/Gl 1416/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-01-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna
Grzegorz Dobrowolski /przewodniczący/
Stanisław Nitecki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 810
art. 4 ust. 1, art, 4 ust. 2 pkt 1, art. 8 ust. 1 pkt 2, art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 6
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120, art. 132, art. 134 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), art. 153, art. 239 § 1 pkt 1 lit. a)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 21 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1387/2023/11106/AKD w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 18 kwietnia 2023 r. nr [...].
Uzasadnienie
.
Pismem nr [...] z 10 lutego 2021 r. Prezydent Miasta S. poinformował M.K. (dalej jako strona lub skarżąca) o przyznaniu świadczenia wychowawczego na synów: K. - na okres od 1 czerwca 2021 r. do 15 kwietnia 2022 r. oraz I. - na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r., w kwocie po 500 zł miesięcznie na każde z tych dzieci.
Postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z [...] r. sygn. akt [...] udzielono zabezpieczenia do czasu prawomocnego zakończenia postępowania regulując sposób roztoczenia pieczy nad małoletnimi, w ten sposób, że zarządzono natychmiastowe umieszczenie: K. - w trybie rodziny zastępczej spokrewnionej - u J. i A.G., a I. - w trybie rodziny zastępczej spokrewnionej - u D.T.
Decyzją nr [...] wydaną 7 kwietnia 2022 r., wspomniany organ uznał, że kwoty wypłacone z powyższego tytułu w okresie od 1 lutego do 31 marca 2022 r. w wysokości 2.000 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi i zobowiązał stronę do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu tego aktu stwierdzono, że zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (aktualnie Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm.), świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeśli dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej, a zatem wobec powołanego wyżej postanowienia Sądu Rejonowego, świadczenia wypłacone za wskazany w sentencji okres - stanowią świadczenia nienależenie pobrane, gdyż zostały wypłacone mimo braku prawa do tych świadczeń.
Powyższa decyzja została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/1622/2022/8277 wydaną 23 czerwca 2022 r., w uzasadnieniu której podniesiono, że orzeczenia sądów powszechnych wiążą organy administracji nawet w przypadku, gdy nie są one wykonywane, zaś strona była pouczona o konieczności informowania organu pierwszej instancji o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia.
Skarżąca złożyła na tą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, przyznając, że mocą stosownego postanowienia Sądu jej synów umieszczono w rodzinach zastępczych, jednak podkreślając, że przez cały sporny okres przebywały one i nadal przebywają pod jej opieką zaś wszystkie środki, które otrzymała w ramach świadczenia wychowawczego przeznaczyła na zaspokojenie ich potrzeb. Nadto zaakcentowała, że nigdy nie działała w złej wierze i nie była świadoma, że jej działanie może naruszać prawo.
Wyrokiem wydanym 23 listopada 2022 r.; sygn. akt II SA/Gl 1116/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił wspomnianą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 23 czerwca 2022 r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z 7 kwietnia 2021 r. W uzasadnieniu tego wyroku podkreślono, że oba powołane akty naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy albowiem wbrew art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego organy obu instancji w ich uzasadnieniach nie dokonały wykładni treści przepisów stanowiących podstawę materialnoprawną swoich orzeczeń i nie odniosły jej do stanu faktycznego sprawy, który w ocenie Sądu nie został wyczerpująco i jednoznacznie zbadany i ustalony. Sąd wskazał na bezsporność faktu, że postanowieniem Sądu Rejonowego w S. zarządzono natychmiastowe umieszczenie dzieci skarżącej w rodzinach zastępczych, jak również tego, że zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeśli dziecko umieszczone zostało w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej. Zaznaczył jednak, że orzekające w sprawie organy całkowicie pominęły cel świadczenia wychowawczego i nie dokonały żadnych ustaleń faktycznych w tym kierunku. Sąd zaakcentował, że w świetle art. 4 ust. 1 powołanej ustawy, rzeczonym celem spornego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, zaś regulacja zawarta w punkcie 2 powołanego przepisu dodaje, że świadczenie to przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca. W tym miejscu powołując się na szereg orzeczeń sądów administracyjnych zwrócono uwagę, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie służy dziecku a w konsekwencji okoliczność na co świadczenie wypłacone zostało przeznaczone (wykorzystane) ma istotny wpływ na ocenę, czy było ono nienależne. W świetle powyższego Sąd wywiódł, że intencją ustawodawcy było, aby określając przesłanki uprawniające do przyznania spornego świadczenia, powiązać je z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem w celu częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem i utrzymaniem. Tymczasem z zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych nie wynika w jednoznaczny sposób, jaki istniał w sprawie stan faktyczny, a w szczególności, czy i od kiedy synowie skarżącej przestali razem z nią zamieszkiwać, a tym samym pozostawać na jej utrzymaniu w rozumieniu art. 4 ust. 2 pkt 1 cytowanej regulacji. Nie ustalono też przeznaczenia pobranych przez skarżącą środków, ani tego, czy podobne świadczenia pobierane były przez rodziny zastępcze i w ogóle nie odniesiono się do oświadczeń złożonych przez wyżej wymienioną w tej kwestii w kontekście treści art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Dodatkowo Sąd zwrócił uwagę, że wbrew twierdzeniom organów z informacji przyznającej stronie świadczenie nie wynika pouczenie jej co do konieczności zgłaszania organowi zmian mających wpływ na prawo do tego świadczenia. Konkludując Sąd podniósł, że jeśli pobrane przez skarżącą świadczenia wychowawcze zostałyby, tak jak twierdzi sama zainteresowana spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb synów, oznaczałoby to, że świadczenia te nie mogą być zakwalifikowane jako pobrane nienależnie. Równocześnie podniósł, że wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań zawartych w niniejszym wyroku.
W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Prezydent Miasta S. 18 kwietnia 2023 r. wydał decyzję nr [...], mocą której ustalił, że kwoty wypłacone stronie w okresie od 1 lutego do 31 marca 2022 r. w wysokości 1.000 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi oraz zobowiązano ją do zwrotu wspomnianej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami w terminie 14 dni od dnia, w którym niniejsza decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu tego aktu podniesiono, że po przeprowadzeniu dodatkowego postępowania wyjaśniającego ustalono, że młodszy syn skarżącej – I., mimo postanowienia Sądu Rejonowego w S. z [...]r. nadal przebywał wraz z matką pozostając na jej utrzymaniu, a jedynie pod nadzorem rodziny zastępczej (D.T.), z kolei starszy syn – K. przebywał faktycznie w rodzinie zastępczej począwszy od 31 stycznia 2022 r. aż do uzyskania pełnoletności ([...]r.) i dlatego świadczenia wychowawcze wypłacone na to drugie dziecko w okresie od 1 lutego do 31 marca 2022 r. stanowią świadczenie nienależnie pobrane, gdyż wypłacono je pomimo braku zachowania przesłanki określonej w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Odwołanie od przywołanej decyzji z 18 kwietnia 2023 r. strona wniosła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach oświadczając, że nie zgadza się z tym rozstrzygnięciem. Podniosła bowiem, że w okresie od 1 lutego do 31 marca 2022 r. obaj synowie przebywali z nią oraz jej mężem pod ich adresem zamieszkania, przebywają tam do dziś i nigdy nie przebywały w żadnych rodzinach zastępczych, co może potwierdzić kurator. Nadto dodała, że wszystkie środki otrzymane w ramach spornych świadczeń przeznaczyła na potrzeby tych dzieci, a w szczególności na zakup podręczników, ubrań i leków.
Decyzją z 21 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1387/2023/11106/AKD wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 Kodeksu postępowania administracyjnego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania oraz zaprezentowało mający zastosowanie w sprawie stan prawny, w tym wymogi warunkujące przyznanie prawa do spornego świadczenia, a w tych ramach przywołało treść art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W tym kontekście organ odwoławczy wywiódł, że prawidłowo ustalono, iż syn K. faktycznie przebywał w rodzinie zastępczej, w której został umieszczony postanowieniem sądu powszechnego. Podkreślił bowiem, że z oświadczeń złożonych przez stronę w toku postępowania wynika, że w okresie od 1 lutego do 31 marca 2022 r. wraz z nią i mężem przebywał jedynie syn I., a równocześnie oświadczenia te nie potwierdzają, aby świadczenie wychowawcze wypłacone w tym czasie na syna K. było przeznaczone i wydatkowane na zaspokojenie jego potrzeb i dlatego nie dano wiary wywodom, które podniosła w odwołaniu, gdyż są one sprzeczne z jej wcześniejszymi oświadczeniami.
Skargę na powyższą decyzję z 21 czerwca 2023 r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona domagając się uchylenia tego aktu oraz poprzedzającej go decyzji organu pierwszej instancji, a także zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Skarżąca zakwestionowała prawidłowość ustaleń o tym, jakoby jej starszy syn w okresie od 31 stycznia do 16 kwietnia 2022 r. miał przebywać w rodzinie zastępczej. Ponownie stanowczo oświadczyła, że przez cały ten czas zamieszkiwał on wraz z nią i jej mężem, pozostawał na jej utrzymaniu a sporne świadczenie przeznaczała na jego potrzeby, z kolei dziadków, którzy zostali ustanowieni tą rodziną zastępczą jedynie odwiedzał. Zaznaczyła też, że nie składała oświadczeń, w których twierdziłaby inaczej, a fakt wspólnego zamieszkiwania z nią starszego syna mogą potwierdzić jej sąsiedzi oraz wychowawca jego klasy, jednak organy nie podjęły żadnych czynności zmierzających do wyjaśnienia tej okoliczności. Nadto ponownie podniosła, że wprawdzie nie ma wiedzy prawniczej, jednak działała w dobrej wierze a otrzymane świadczenia przeznaczała w całości na utrzymanie synów, którymi cały czas opiekuje się wraz z małżonkiem, zaś w takiej sytuacji uznanie wspomnianych świadczeń za nienależnie pobrane było bezpodstawne.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie i powtarzając argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji podniosło, iż nie znajduje podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska.
. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 powyższej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd - co warto podkreślić - nie może natomiast kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie podlega uwzględnieniu. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) wykazała bowiem, że zarówno zaskarżony akt jak i poprzedzająca go decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy i dlatego nie mogą się ostać w obrocie prawnym.
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z uwagi na złożony przez organ administracyjny wniosek w tym zakresie przy równoczesnym braku zgłoszenia przez skarżącą żądania przeprowadzenia rozprawy.
Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji należy w pierwszej kolejności raz jeszcze podkreślić, że została ona wydana po uprzednim uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 23 listopada 2022 r.; sygn. akt II SA/Gl 1116/22 decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 23 czerwca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1622/2022/8277 oraz poprzedzającej ją decyzji pierwszoinstancyjnej rozstrzygającej o uznaniu spornych świadczeń za nienależnie pobrane. Rozpoznając sprawę po uchyleniu powyższym wyrokiem orzekające w niej organy związane były zarówno oceną prawną jak i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w tym orzeczeniu, co wynika jednoznacznie z treści art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten określa, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże także skład orzekający Sądu rozpoznający sprawę ponownie. Moc wiążącą ma tu przede wszystkim uzasadnienie wydanego orzeczenia, bowiem użyte w powyższym unormowaniu pojęcie "ocena prawna" wiąże się w pierwszym rzędzie z wykładnią prawa, a ta może mieścić się jedynie w uzasadnieniu wyroku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 stycznia 1998 r.; sygn. akt II SA 1560/97; publ. Lex nr 41916). Ocena prawna, o której mowa wyżej może dotyczyć zarówno stanu faktycznego, jak i wykładni przepisów prawa materialnego oraz procesowego, przy czym trzeba zaznaczyć, że obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciążący na organie i na sądzie może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (por. wyrok NSA z 26 czerwca 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 2408/98; publ. Lex nr 44392). Natomiast naruszenie przez organy administracyjne postanowień art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uzasadnia możliwość powtórnego zaskarżenia aktu lub czynności na takiej podstawie i spowoduje uchylenie ich przez sąd administracyjny. Stanowi to gwarancję przestrzegania przez wspomniane organy związania orzeczeniem tego sądu.
Mając na uwadze powyższe skład orzekający uznał, że organy obydwu instancji naruszyły powołany przepis albowiem nie uwzględniły w całości oceny wyrażonej w wyroku tutejszego Sądu z 23 listopada 2022 r., lecz uczyniły to zaledwie połowicznie. Mianowicie, podjęły czynności, w wyniku których skutecznie i rzetelnie ustaliły, że młodszy syn skarżącej – I. w okresie objętym decyzją o nienależnie pobranym świadczeniu zamieszkiwał wraz z nią oraz pozostawał na jej utrzymaniu i dlatego, czyniąc zadość wskazaniom zawartym w powołanym orzeczeniu, trafnie uznały, że świadczenie wychowawcze wypłacone w rzeczonym okresie na to dziecko nie wyczerpuje znamion świadczenia nienależnie pobranego. Równocześnie jednak nie podjęły takich czynności w odniesieniu do jej drugiego syna – K., przy czym powtórnie uznały świadczenie wypłacone stronie na to dziecko za nienależnie pobrane, chociaż zarówno uzasadnienia obu wydanych w sprawie decyzji jak i dokumenty zalegające w aktach sprawy wcale nie wskazują, aby rozstrzygnięcie to zostało poparte dostatecznie wyczerpującymi ustaleniami.
Organ pierwszej instancji poprzestał w swojej decyzji na lakonicznym stwierdzeniu, że starszy syn skarżącej – K. faktycznie przebywał w rodzinie zastępczej od 31 stycznia 2022 r. aż do uzyskania pełnoletności ([...]r.) i nie skonkretyzował, na jakiej podstawie tak przyjął. Z kolei Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wywiodło, że wynika to z oświadczeń strony, jak również z tego, że strona nie podnosiła, aby pobrane świadczenie wychowawcze przeznaczała na potrzeby tego dziecka.
Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że ustalenia w powyższym zakresie są chybione. Po pierwsze bowiem - skarżąca od samego początku konsekwentnie podkreślała, że sporne świadczenia pobrane na obu synów wydatkowała na zaspokojenie ich potrzeb oraz, że obaj pomimo sądownego umieszczenia w rodzinach zastępczych zamieszkiwali cały czas wraz z nią. Oświadczenia tej treści składała już w zakresie sprawy zakończonej wyrokiem tutejszego Sądu z 23 listopada 2022 r., co zresztą odnotowano w uzasadnieniu tego orzeczenia. Z akt administracyjnych nie wynika również, aby miała złożyć odmienne wyjaśnienia w postępowaniu ponownym prowadzonym w następstwie powyższego wyroku. W tym zakresie, pismem datowanym na 9 marca 2023 r. zwrócono się do niej o oświadczenie, "z kim mieszkał i na czyim utrzymaniu pozostawał syn I. w okresie od 31 stycznia 2022 do 31 marca 2022", a także "na co przeznaczyła pobrane w w/w okresie świadczenie wychowawcze". Sposób sformułowania tego pisma wskazuje jednoznacznie, że stronę wezwano tu o złożenie wyjaśnień dotyczących tylko tego dziecka. Odpowiadając więc na rzeczone pismo skarżąca złożyła oświadczenie o tym, że syn I. zamieszkiwał z nią a świadczenie przeznaczała na jego potrzeby. Równocześnie nie wspomniała nic o drugim dziecku – K., jednak wbrew twierdzeniom organu fakt ten nie może być utożsamiany z oświadczeniem, jakoby w jego przypadku miało być inaczej. Skoro bowiem z niewiadomych przyczyn skierowano do niej zapytanie wyłącznie o młodszego syna (z podobnym wezwaniem zwrócono się zresztą też do rodziny zastępczej I.), to nie sposób wywodzić, że w takiej sytuacji brak udzielenia przez nią wyjaśnień w odniesieniu do drugiego dziecka wskazuje, że świadczenie, które na nie pobrała przeznaczyła na cele inne niż jego utrzymanie, czy tym bardziej wnioskować, aby świadczyło to o jej złej woli lub o chęci przemilczenia bądź ukrycia faktów mogących niekorzystnie wpłynąć na rozstrzygnięcie co do jej uprawnień.
W tym stanie rzeczy nie sposób zaaprobować stanowiska, jakoby oświadczenia skarżącej miały w sposób bezpośredni czy nawet pośredni potwierdzać faktyczny pobyt starszego syna w rodzinie zastępczej. Równocześnie nie podjęto innych czynności mogących doprowadzić do poczynienia w tych ramach dostatecznie miarodajnych ustaleń. Jedynym dokumentem mogącym na to wskazywać jest pismo Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z 24 lutego 2023 r., gdzie zawarto lakoniczną wzmiankę o tym, że syn K. w okresie od 31 stycznia do 15 kwietnia 2022 r. przebywał w rodzinie zastępczej. Informacja ta nie może być jednak uznana za wystarczającą. Po pierwsze bowiem - w rzeczonym piśmie równocześnie zaznaczono, że rodzina zastępcza nie pobierała na tego małoletniego dodatku wychowawczego dla rodzin zastępczych, co stanowi pewną poszlakę mogącą poddawać w wątpliwość, czy faktycznie tam przebywał. Po drugie - nie podjęto żadnych czynności zmierzających do jednoznacznego ustalenia tej kwestii, a w szczególności nie zwrócono się do strony o złożenie stosownych oświadczeń w niniejszym zakresie (choć uczyniono to w odniesieniu do jej młodszego syna), nie wezwano o takie wyjaśnienia rodziny zastępczej, w której miał przebywać, ani też nie zwrócono się w tej sprawie do kuratora sądowego, mimo że skarżąca wnosiła o to w odwołaniu wywodząc, że może on potwierdzić jej oświadczenia. Nie przeprowadzono także rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony jak również w miejscu zamieszkania wspomnianej rodziny zastępczej i nie podjęto w tych ramach próby uzyskania stosownych oświadczeń sąsiadów.
Zdaniem Sądu opisane wyżej uchybienia stanowią naruszenie zasady prawdy obiektywnej sformułowanej w art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego a zarazem powodują, że wskazania zawarte w wyroku tutejszego Sądu z 23 listopada 2022 r. nie zostały wykonane w sposób dostateczny, co z kolei koliduje z art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji uwzględni więc zarówno wskazania wynikające z powyższego orzeczenia jak również wytyczne sformułowane w niniejszym wyroku i ustali w sposób jednoznaczny, czy pobrane przez stronę w spornym okresie świadczenie wychowawcze na syna K. zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem jego potrzeb oraz, czy w zamieszkiwał on wówczas wraz z nią, czy też w rodzinie zastępczej, w której go umieszczono, a następnie da wyraz tym ustaleniom w uzasadnieniu swojej decyzji. Dopiero bowiem udzielenie wyczerpującej i jasnej odpowiedzi na powyższe pytania umożliwi prawidłową ocenę, czy przedmiotowe świadczenie ma charakter świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Niezależnie od powyższego konieczne będzie odniesienie się przez organ do prawidłowości i zupełności pouczenia skarżącej o konieczności zgłaszania zmian mających wpływ na prawo do spornego świadczenia. Problem ten również został dostrzeżony przez tutejszy Sąd w powołanym wyroku z 23 listopada 2022 r., jednak orzekające w sprawie organy nie skomentowały w żaden sposób tego zagadnienia i nie wypowiedziały się co do prawidłowości informacji, która powinna zostać w tym zakresie przekazana stronie. W rezultacie, organ pierwszej instancji odniesie się do wskazanej kwestii mając przy tym na względzie, że skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nieodnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot świadczenia, uznać należy, że jego brak wyklucza nałożenie na świadczeniobiorcę obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł powziął wiadomość o tych okolicznościach (por. wyroki NSA: z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12, publ. LEX nr 1336320 i z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11, publ. LEX nr 1069676).
Mając na uwadze wszystkie zaprezentowane wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 132 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania nie orzeczono albowiem skarżąca nie korzystała w sprawie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, a równocześnie podlegała zwolnieniu od kosztów sądowych z mocy samego prawa na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.