II SA/Gl 1392/23

II SA/Gl 1392/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-01-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /sprawozdawca/
Rafał Wolnik
Wojciech Gapiński /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17, art. 30
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi L. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 3 lipca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1817/2023/13690 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 29 maja 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącego 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 3 lipca 2023 r. numer: SKO.PSŚ/41.5/1817/2023/13690 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta R. (dalej "Prezydent" lub "Organ pierwszej instancji") z 29 maja 2023 r. numer: [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna.
Powyższa decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie sprawy.
Organ pierwszej instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenie zasiłek dla opiekuna wypłacony L. P. (dalej "Skarżący") w okresie od 26.02.2022 – 31.10.2022 w wysokości 5 026,42 zł i orzekł obowiązek jego zwrotu w całości wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 2b, ust. 6, ust. 7, ust. 8, ust. 9, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity przywołany w podstawie prawnej decyzji: Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej "u.ś.r.") w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (tekst jednolity przywołany w podstawie prawnej decyzji: Dz. U. z 2020 r. poz. 1297; dalej "u.u.w.z.o.") oraz art. 41, art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity przywołany w podstawie prawnej decyzji: Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.; dalej "k.p.a.").
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że od 25 lutego 2022 r. Skarżący nie sprawował stałej i długotrwałej opieki nad swoją matką z uwagi na jej hospitalizację. Decyzją z 22 lutego 2023 r. uchylono Skarżącemu prawo do zasiłku dla opiekuna. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z 22 maja 2023 r. W okresie od 26 lutego 2022 r. do 31 października 2022 r. Skarżącemu wypłacono zasiłek dla opiekuna w kwocie 5 026,42 zł, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego zasiłku. Wobec tego wypłacone świadczenie należy uznać za nienależnie pobrane.
W odwołaniu od decyzji Skarżący zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie i wadliwe uznanie, że Skarżący pobrał świadczenie rodzinne mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, mając świadomość braku prawa do ich pobierania na skutek zindywidualizowanego pouczenia o braku prawa do pobierania zasiłku dla opiekuna. Skarżący wytknął Organowi pierwszej instancji błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji polegający na uznaniu, że w okresie od 26 lutego 2022 r. do 31 października 2022 r. nie sprawował stałej i długotrwałej opieki nad matką w sytuacji, gdy Sąd Okręgowy w R. Wydział [...] w sprawie [...] wydał prawomocne postanowienie przesądzające o tym, że matka Skarżącego pozostaje pod opieką Skarżącego. Zaś sam Skarżący w okresie hospitalizacji matki co dwa dni odwiedzał ją w szpitalu, pomagał jej przy przebieraniu, robił zakupy, dostarczał żywność i ubrania - co za tym idzie realizował faktyczne czynności opiekuńcze, wobec czego w tym okresie był uprawniony do pobierania zasiłku dla opiekuna.
W uzasadnieniu odwołania Skarżący wyjaśnił, że nie miał świadomości, że pobierane przez niego świadczenie jest nienależne. Poza tym w dalszym ciągu uważa, że świadczenie to było należne bowiem nie nastąpiły żadne przesłanki pozwalające na uchylenie mu prawa do zasiłku dla opiekuna. Skarżący nie został pouczony, że pobierane przez niego świadczenie jest nienależne. Pouczenie zamieszczone na druku wniosku o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy nie może być uznane za należyte, w szczególności gdy ogranicza się do przywołania przepisów ustawy bez nawet jakiejkolwiek próby ich wyjaśnienia.
Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało rozstrzygnięcie Organu pierwszej instancji w mocy. Podkreśliło, że w trakcie aktualizacji wywiadu środowiskowego ustalono, że matka Skarżącego przebywa od lutego 2022 r. w Państwowym Szpitalu [...] w R. Jak oświadczył Skarżący regularnie odwiedza on matkę w szpitalu i zaopatruje ją w środki higieniczne i odzież. Z pisma Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Państwowego Szpitala [...] w R. z 19 stycznia 2023 r. wynika, że matka Skarżącego była hospitalizowana w tej placówce w okresach: od 25 lutego 2022 r. do 15 lipca 2022 r., od 18 lipca 2022 r. do 21 lipca 2022 r., od 8 sierpnia 2022 r. do 20 listopada 2022 r., od 28 listopada 2022 r. do 23 grudnia 2022 r. oraz od 9 stycznia 2023 r. do nadal, czyli aktualnie przebywa w ww. placówce. Kolegium zwróciło uwagę, że weryfikacja przez Organ pierwszej instancji okoliczności dotyczących przesłanek warunkujących korzystanie z zasiłku dla opiekuna była następstwem m. in. pisma Komendy Miejskiej Policji w R. z 21 października 2022 r. Z pisma tego wynikało, że prowadzone jest postępowanie przygotowawcze w sprawie o to, że w bliżej nieokreślonym czasie najpóźniej do dnia 22 lutego 2022 r. w R. przy ul. [...] matka Skarżącego została narażona na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przez osobą, na której ciążył obowiązek opieki nad nią, a to jej syna (Skarżącego), tj. o czyn z art. 160 § 2 w związku z art. 160 § 1 k.k.
W związku z długotrwałym pobytem w szpitalu matki Skarżącego przerywanym jedynie pojedynczymi dniami, nastąpiła istotna zmiana sytuacji rodzinnej mająca wpływ na prawo Skarżącego do zasiłku dla opiekuna. W związku z tym Prezydent decyzją z 22 lutego 2023 r. uchylił skarżącemu prawo do zasiłku dla opiekuna przyznane decyzją z 6 czerwca 2016 r.
Po analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego Kolegium uznało, że w przypadku Skarżącego zachodzi przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W związku z długotrwałym pobytem w szpitalu matki Skarżącego (od lutego 2022 r.) przerywanym jedynie pojedynczymi dniami nastąpiła w opinii Kolegium istotna zmiana sytuacji rodzinnej mająca wpływ na prawo Skarżącego do zasiłku dla opiekuna, o której strona nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie. O ile sytuacji krótkotrwałej, jedno czy parodniowej przerwy w sprawowaniu opieki nie można uznać za zmianę sytuacji rodzinnej, o tyle przedłużający się pobyt matki Skarżącego w szpitalu już taką istotną zmianę stanowi.
W opinii Kolegium Skarżący w okresach hospitalizacji matki (łącznie 282 dni) nie sprawował stałej i długotrwałej opieki w sposób uniemożliwiający mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ocenie Organu odwoławczego zakres sprawowanej przez Skarżącego opieki w stosunku do matki od lutego 2022 r. nie jest tego rodzaju, żeby wymagał rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia. W okolicznościach sprawy podstawowa przesłanka przyznania zasiłku dla opiekuna nie została w analizowanym okresie spełniona.
Z akt sprawy administracyjnej wynika, że Skarżący był wielokrotnie informowany o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. Pouczenie zawarte było we wnioskach o przyznanie świadczenia, jak i w wydanych decyzjach przyznających Skarżącemu wnioskowane świadczenie. Przede wszystkim z sentencji decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna wyraźnie i jednoznacznie wynika, że jest to świadczenie dla osoby sprawującej opiekę (dla opiekuna). Kolegium pouczyło Skarżącego o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r.
W skardze Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o uchylenie decyzji Kolegium w całości oraz o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania administracyjnego, według norm przepisanych.
Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta z 29 maja 2023 r. o ustaleniu konieczności zwrotu nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna w sytuacji, gdy z uwagi na naruszenie prawa materialnego przez Organ pierwszej instancji, a to art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Kolegium zaskarżoną decyzję Prezydenta winno było uchylić i postępowanie umorzyć. Dokonana przez Organ pierwszej instancji subsumcja ustalonego stanu faktycznego do ww. przepisu prawa materialnego nie może prowadzić do konstatacji, że Skarżący pobrał świadczenie rodzinne mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, mając świadomość braku prawa do ich pobierania i będąc należycie pouczonym o braku prawa do ich pobierania.
Skarżący sformułował również zarzuty naruszenia prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez wadliwą wykładnię tego przepisu i uznanie, że ogólne pouczenie o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. jest równoznaczne z pouczeniem strony o braku uprawnień do pobierania świadczeń rodzinnych, w sytuacji gdy pouczenie o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. musi mieć zindywidualizowany charakter dostosowany do sytuacji konkretnej osoby i odnosić się do konkretnego świadczenia pobieranego przez uprawnionego, a pouczenia takiego nie zastępuje przytoczenie treści przepisów prawa. Ponadto pouczenie winno zostać sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata świadczenia;
- art. 32 ust. 1 u.ś.r. w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) u.ś.r. poprzez ich wadliwą wykładnię i uznanie, że umieszczenie osoby niepełnosprawnej objętej opieką w szpitalu stanowi istotną zmianę sytuacji rodzinnej mającą wpływ na prawo Skarżącego do zasiłku dla opiekuna, podczas gdy w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) u.ś.r. umieszczenie osoby wymagającej opieki w podmiocie wykonującym działalność leczniczą, gdzie korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, nie skutkuje utratą prawa do przyznanego Skarżącemu świadczenia, gdyż z negatywnych przesłanek uniemożliwiających przyznanie zasiłku dla opiekuna wyłączona została okoliczność umieszczenia osoby wymagającej opieki w placówce, która prowadzi działalność leczniczą.
W uzasadnieniu skargi Skarżący podkreślił, że nie był należycie pouczony o tym, że pobiera świadczenie pomimo tego, że nie ma prawa do jego pobierania, w związku z czym nie miał świadomości o nienależnie pobranym świadczeniu. Na poparcie swoich zarzutów i argumentacji Skarżący przytoczył orzeczenia sądów administracyjnych. Pouczenie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie spełnia wymogów pouczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Skarżący zwrócił uwagę, że w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) u.ś.r. okoliczność kilkurazowego przyjęcia jego matki do szpitala nie świadczy o istotnej zmianie sytuacji rodzinnej Skarżącego uzasadniającej uchylenie zasiłku dla opiekuna. Przyjęcia matki Skarżącego do szpitala nie mają charakteru regularnego i nie sposób przewidzieć kiedy zostanie ona ze szpitala zwolniona. W okresie przywołanym przez organy w uzasadnieniu decyzji Skarżący przed ponad 46 dni musiał pełnić całodobowo opiekę nad swoją matką. Z tego względu ciężko znaleźć pracodawcę, który stworzyłby warunki pracy pozwalające Skarżącemu pogodzić konieczność sprawowania opieki nad matką z realizacją obowiązków zawodowych.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie).
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu pierwszej instancji wykazała, że akty te dotknięte są uchybieniami uzasadniającymi ich wzruszenie.
Zgodnie z art. 10 ust. 1 u.u.w.z.o. w sprawach nieuregulowanych w ww. ustawie stosuje się odpowiednio przepisy u.ś.r. dotyczące świadczeń pielęgnacyjnych. W związku z tym unormowaniem, w odniesieniu do zasiłków dla opiekunów odpowiednie zastosowanie znajduje m. in. przepis art. 30 u.ś.r.
Stosownie do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (art. 30 ust. 5 u.ś.r.)
W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. jedną z okoliczności skutkujących uznaniem świadczenia za nienależnie pobrane jest wypłacenie świadczenia rodzinnego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia rodzinnego jest zdarzenie skutkujące zaprzestaniem spełniania przesłanki materialnoprawnej istotnej z punktu widzenia ustalenia prawa do danego świadczenia rodzinnego.
W myśl art. 2 ust. 1 u.u.w.z.o. zasiłek dla opiekuna przysługuje osobie, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557) z dniem 1 lipca 2013 r. Zasiłek dla opiekuna, stosownie do art. 2 ust. 2 pkt 2 u.u.w.z.o. przysługuje od dnia wejścia w życie ustawy, jeżeli osoba spełnia warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r., które ustawodawca zawarł w art. 17 tej ustawy, wskazując, że świadczenie przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 3) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Podstawową zatem przesłanką uprawniającą do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną musi stanowić wyłączną przyczynę niepodejmowania zatrudnienia lub rezygnacji z niego (por. wyroki NSA z 7 sierpnia 2019 r., I OSK 4023/18 oraz z 28 sierpnia 2019 r., I OSK 940/19; wyrok WSA w Krakowie z 26 maja 2020 r., III SA/Kr 346/20 - opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia musi mieć charakter całkowity z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która z założenia jest opieką stałą lub długotrwałą (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, opubl. w CBOSA). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie precyzuje ani zakresu ani charakteru opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na cel i istotę świadczenia pielęgnacyjnego przyjmuje się, że opieka powinna być osobista, stała bądź długotrwała i odnosić się do wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych osoby pozostającej pod opieką, których z uwagi na niepełnosprawność nie jest w stanie sama sobie zapewnić.
Zdaniem Sądu w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organy orzekające prawidłowo oceniły, że w okresie od 26 lutego 2022 r. do 31 października 2022 r. Skarżący nie sprawował opieki nad niepełnosprawną matką, która by wykluczała podjęcie przez niego zatrudnienia. Tym samym, że w tym okresie ustał bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego pracy zarobkowej a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.
Z akt sprawy administracyjnej wynika, że aktualizacja wywiadu środowiskowego w październiku 2022 r. nie była możliwa z uwagi na hospitalizację matki skarżącego w Państwowym Szpitalu dla [...] w R. Skarżący wyjaśnił, że jego matka przebywa w szpitalu psychiatrycznym od 25 lutego 2022 r. i przebywać w nim będzie do 13 grudnia 2022 r. (oświadczenie Skarżącego z 16 października 2022 r. oraz pismo Skarżącego z 15 listopada 2022 r.). Z pisma Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Państwowego Szpitala [...] w R. z 19 stycznia 2023 r. wynika, że matka Skarżącego była hospitalizowana w szpitalu w okresach: od 25.02.2022 r. do 15.07.2022 r., od 18.07.2022 r. do 21.07.2022 r., od 08.08.2022 do 20.11.2022, od 28.11.2022 do 23.12.2022 r. oraz od 9.01.2023 do dnia sporządzenia pisma. Jak wskazał Organ odwoławczy matka Skarżącego w okresie od 25 lutego 2022 r. do 19 stycznia 2023 r. (tj. w okresie 328 dni) była hospitalizowana przez 282 dni.
Jeśli chodzi o sposób wykonywania i zakres czynności opiekuńczych podejmowanych przez Skarżącego w okresie hospitalizacji matki organy ustaliły, że czynności te polegały na odwiedzinach matki w szpitalu (klika razy w tygodniu bądź co drugi dzień) połączonych z dostarczaniem żywności, ubrań, środków czystości oraz świadczeniem pomocy w przebraniu (oświadczenie Skarżącego z 16 października 2022 r., pisma Skarżącego z 15 listopada 2022 r., z 16 lutego 2023 r., z 7 marca 2023 r.).
Oceniając zgromadzony materiał dowodowy należy zgodzić się z organami orzekającymi w sprawie, że zakres świadczonej przez Skarżącego opieki nad matką w okresie od 26 lutego 2022 r. do 31 października 2022 r. nie uniemożliwiał mu podjęcia zatrudnienia. Matka Skarżącego w tym okresie była hospitalizowana, a zatem miała zapewnioną całodobową opiekę w szpitalu. Pobyty matki Skarżącego w szpitalu miały charakter ciągły. Biorąc pod uwagę rodzaj schorzeń na jakie cierpi matka Skarżącego, tj. schorzenia [...] , nie sposób uznać, że pobyty te stanowiły tylko tymczasowe przerwy w sprawowaniu opieki wywołane przemijającymi okolicznościami. Przerwy w pobycie matki Skarżącego w szpitalu obejmowały oprócz dni roboczych także dni wolne i święta. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w sprawie w okresie od 25 lutego 2022 r. do 31 października 2022 r. matka Skarżącego przebywała w domu przez 11 dni roboczych. Gdyby Skarżący podjął zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy w okresie tym mógłby skorzystać ze zwolnienia lekarskiego na opiekę nad członkiem rodziny (14 dni w ciągu roku) bądź urlopu wypoczynkowego (20 albo 26 dni w ciągu roku).
Ponadto zakres i częstotliwość wykonywanych względem matki czynności opiekuńczych nie był tego rodzaju i nie zajmował Skarżącemu takiej ilości czasu, która pozbawiła go możliwości podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Deklarowane przez Skarżącego czynności opiekuńcze nie były wykonywane codziennie i nie miały ściśle określonych ram czasowych. Wiele osób wykonuje takie czynności w stosunku do swoich rodziców i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia. Konieczność zaś pozostawania w dyspozycji w związku ze zwolnieniem matki ze szpitala musi być oceniania w świetle okoliczności faktycznych sprawy, a te nie uzasadniają stwierdzenia, że tak rozumiana gotowość jest nie do pogodzenia z podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pozostawanie w "dyspozycji" i "gotowości" nie jest wystarczające do stwierdzenia, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, w sytuacji gdy sprawowana opieka nie ma charakteru stałej lub długotrwałej. Zauważyć przy tym należy, że pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy rodzicom jest powinnością każdego dziecka, szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udzielał Skarżący swojej matce. Bez wpływu na ocenę spełniania przez Skarżącego przesłanek uzyskania prawa do zasiłku dla opiekuna pozostaje okoliczność, iż Skarżący został ustanowiony opiekunem prawnym swojej matki.
Wobec tego niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego przez Organ odwoławczy wskutek nienależytego przeprowadzenia postępowania odwoławczego w zakresie weryfikacji stanowiska Organu pierwszej instancji co do zaistnienia przesłanki ustania w stosunku do Skarżącego prawa do zasiłku dla opiekuna.
Jeśli chodzi o podniesiony przez Skarżącego zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) u.ś.r. wskazać należy, że przepis ten stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przesłankę tę należy rozumieć w ten sposób, że w sytuacji gdy okres pobytu osoby wymagającej opieki w placówce przekracza 5 dni w tygodniu należy uznać, że osoby opiekujące się niepełnosprawnymi mogą podjąć zatrudnienie. Natomiast w sytuacji gdy okres pobytu osoby wymagającej opieki w placówce nie przekracza 5 dni w tygodniu, należy badać czy okoliczności pozwalają opiekunowi osoby niepełnosprawnej na kontynuowanie lub podjęcie zatrudnienia (por. wyroki NSA z 4 grudnia 2018 r., I OSK 2572/18 oraz z 22 lutego 2022 r., I OSK 2506/20 - opubl. w CBOSA). Ponadto omawiana przesłanka nie ma zastosowania w przypadku pobytu osoby wymagającej opieki w podmiocie wykonującym działalność leczniczą. Z tego względu zasadnie organy uznały, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) u.ś.r. nie znajduje w sprawie zastosowania. Tym samym konieczne jest zbadanie czy w zakresie podstawowej przesłanki przyznania zasiłku dla opiekuna (tj. związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną opieką nad osobą niepełnosprawną, a rezygnacją/niepodejmowaniem przez opiekuna pracy zarobkowej) doszło do zmiany stanu faktycznego w stopniu mającym wpływ na prawo do uzyskiwanego przez Skarżącego świadczenia.
Odnośnie zarzutu pominięcia przez Organ odwoławczy konkluzji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 10 stycznia 2019 r. o sygn. akt II SA/Ke 761/18 wskazać należy, że orzeczenia nie stanowią źródła obowiązującego prawa, a zawarta w nich wykładnia, nie ma mocy wiążącej wykraczającej poza sprawę, w której wyrok ten zapadł. Ponadto powołany wyrok sądowy zapadł w odmiennym, od istniejącego w rozpoznawanej sprawie, stanie faktycznym i prawnym.
Za zasadne należy natomiast uznać zarzuty skargi dotyczące braku wykazania przez organy przesłanki pouczenia Skarżącego o okolicznościach skutkujących ustaniem prawa do zasiłku dla opiekuna.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że samo odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje jeszcze dyspozycji przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Istotnym elementem tej regulacji jest wymóg pouczenia o braku prawa do jego pobierania, które powinno być tego rodzaju, aby strona miała możliwość takiego ukształtowania swojej sytuacji, aby nie narazić się na konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Wobec tego dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w CBOSA).
W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki NSA: z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do jego pobierania.
W toku postępowania administracyjnego w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna obowiązkiem organów było poczynienie ustaleń nie tylko w zakresie okoliczności determinujących prawo Skarżącego do tego świadczenia, ale i wykazanie, że Skarżący przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, przy czym świadomość Skarżącego powinna być odniesiona do udzielonych mu pouczeń. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie organy obu instancji nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącego, stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia o skutkach zaniechania poinformowania organu o zaprzestaniu wykonywania opieki nad matką w związku z jej długotrwałą hospitalizacją. Organ pierwszej instancji w ogóle nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego co do przesłanki pouczenia Skarżącego o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia. Zaś Organ odwoławczy swoje ustalenia ograniczył do treści pouczeń zawartych w formularzach wniosków o przyznanie zasiłku dla opiekuna i w decyzjach przyznających to świadczenie. Z treści pouczeń zawartych w formularzach oraz w decyzjach wynika natomiast, że Skarżący stosownie do art. 25 ust. 1 u.ś.r. został pouczony, że powinien zawiadomić organ w przypadku wystąpienia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, tj. świadczenia pielęgnacyjnego np. zmiana adresu zamieszkania, podjęcie zatrudnienia, nabycie praw emerytalnych i inne, a także w przypadku wyjazdu członka rodziny poza granice Rzeczpospolitej Polskiej. Pouczenia te poza trzema sytuacjami nie zawierały wyjaśnienia o jakie inne zmiany mające wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego chodzi. W szczególności nie uwzględniały w swej treści informacji o utracie prawa do pobierania świadczenia wskutek zaprzestania sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z powodu jej długotrwałej hospitalizacji.
Należy podkreślić, że organy zobowiązane były do ustalenia przesłanki pouczenia Skarżącego w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego. Organy całkowicie pominęły ustalenia wywiadów środowiskowych przeprowadzanych ze Skarżącym i jego matką, oświadczenia Skarżącego informujące o pobycie matki w szpitalu i o okresach jej hospitalizacji składane w trakcie tych wywiadów, notatki służbowe pracowników socjalnych. Dowody te powinny zostać ocenione przez organy w kontekście świadomego bądź nieświadomego działania Skarżącego, będącego konsekwencją pouczenia go o obowiązku powiadomienia organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o skutkach zaniechania w tym zakresie.
Tym samym decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Obowiązkiem organów administracji publicznej jest podejmowanie z urzędu lub na wniosek stron wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Artykuł 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
W konsekwencji należało uznać, że organy nie zbadały należycie, czy zasiłek dla opiekuna został przez Skarżącego nienależnie pobrany w rozumieniu art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. Organ pierwszej instancji ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrany zasiłek dla opiekuna w okresie od 26 lutego 2022 r. do 31 października 2022 r. nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.). Do kosztów zaliczono wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru (480 zł).