II SA/GL 1386/22

II SA/Gl 1386/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2022-12-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska
Grzegorz Dobrowolski /przewodniczący/
Krzysztof Nowak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1011/23 - Wyrok NSA z 2024-05-17
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 104 ust.4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 16 sierpnia 2022 r. nr SKO.PS/41.5/705/2022/10846 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy") decyzją nr SKO.PS/41.5/705/2022/10846 z dnia 16.08.2022 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) – dalej: "k.p.a.", utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej: "organ I instancji") nr [...] z dnia 08.06.2022 r., w sprawie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych za stronę zastępczo przez Gminę S. za pobyt B. M. w Domu Pomocy Społecznej w P. przy ul. [...] za okres od grudnia 2017 r. do grudnia 2018 r. w łącznej wysokości 19.070,15 zł
Decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Organ I instancji decyzją nr [...] z dnia 4 września 2020 r.:
1. ustalił wysokość wydatków poniesionych zastępczo przez gminę S. za pobyt B. M. w Domu Pomocy Społecznej w P. przy ul. [...] w kwocie:
a. od miesiąca grudnia 2017 r. do miesiąca marca 2018 r. – 1.344,05 zł. miesięcznie,
b. od miesiąca kwietnia 2018 r. do miesiąca grudnia 2018 r. – 1.521,55 zł. miesięcznie co łącznie stanowi kwotę 19.070,15 zł.,
2. zobowiązał stronę do zwrotu kwoty określonej w pkt 1 decyzji w terminie do 31 grudnia 2020 r. na wskazany rachunek bankowy.
Od tej decyzji strona wniosła odwołanie.
Kolegium decyzją nr SKO/PS/41.5/969/2020/12988/MP z dnia 26 listopada 2020 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W dniu 28 grudnia 2020 r. została wydana decyzja Nr [...] odmawiająca odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę S. za pobyt B. M. w domu pomocy zastępczej w okresie od grudnia 2017 r. do grudnia 2018 r. w łącznej wysokości 19.070,15 zł.
Od tej decyzji strona ponownie wniosła odwołanie.
Kolegium decyzją Nr SKO.PS/41.5/118/2021/1666/MP z dnia 11 lutego 2021 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji decyzją Nr [...] z dnia 21 lutego 2022 r. odmówił stronie odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych za stronę zastępczo przez Gminę S. za pobyt B. M. w Domu Pomocy Społecznej w P. przy ul. [...] za okres od miesiąca grudnia 2017 r. do miesiąca grudnia 2018 r. w łącznej wysokości. 19.070,15 zł.
Od decyzji tej w terminie odwołanie wniosła strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.
W wyniku rozpatrzenia ww. odwołania Kolegium decyzją nr SKO.PS/41.5/299/2022/4849 z dnia 15.04.2022 r. uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał m.in., że w treści odwołania pełnomocnik strony zarzucił organowi I instancji brak ustalenia sytuacji życiowej strony. Podniesiono, że z uwagi na trudną sytuację finansową strona wróciła do kraju, gdzie będzie poszukiwać nowej pracy. Zdaniem Kolegium konieczne było zbadanie nowych okoliczności sprawy oraz ustalenie obecnej sytuacji życiowej i finansowej strony. W ocenie Kolegium organ I instancji powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające i dopiero na tej podstawie ustalić czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę. Jednocześnie Kolegium zaapelowało do strony o podjęcie współpracy z organem I instancji w celu ustalenia jej sytuacji rodzinnej i finansowej i przedstawił konsekwencje jej braku.
W ramach ponownie prowadzonego postępowania wyjaśniającego organ I instancji podjął próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ze stroną. Pomimo ponawianych prób kontaktu pracowników organu ze stroną lub jej pełnomocnikiem do jego przeprowadzenia nie doszło.
W konsekwencji w dniu 08.06.2022 r. została wydana decyzja organu I instancji Nr [...] od której strona wniosła odwołanie do Kolegium.
Wydając decyzję przywołaną na wstępie Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja organu I instancji została wydana zgodnie z prawem i zasługuje na utrzymanie w mocy.
Zdaniem Kolegium organ I instancji mając na względzie art. 7 k.p.a. w związku z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej podjął przewidziane prawem działania mające na celu ustalenie aktualnej sytuacji osobistej, materialne, dochodowej, zdrowotnej strony poprzez przeprowadzenie ze stroną wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania. Kolegium opisało szczegółowo próby kontaktu organu I instancji i jego pracowników ze stroną lub jej pełnomocnikiem. W ocenie Kolegium stan faktyczny sprawy w jednoznaczny sposób wskazuje na brak współpracy strony z organem I instancji w celu ustalenia jej aktualnej sytuacji rodzinnej i finansowej, co stanowi podstawę do odmowy odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych za stronę zastępczo przez Gminę S. za pobyt matki strony, B. M. w Domu Pomocy Społecznej w P. przy ul. [...] za okres od miesiąca grudnia 2017 r. do miesiąca grudnia 2018 r. w łącznej wysokości 19.070,15 zł.
Kolegium zwróciło uwagę, że już w decyzji nr SKO.PS/41.5/299/2022/4849 z dnia 15.04.2022 r. apelowało do strony o podjęcie współpracy z organem I instancji w celu ustalenia jej sytuacji rodzinnej i finansowej. Kolegium pouczyło stronę, że w przeciwnym razie, nawet w sytuacji ewentualnego spełniania przesłanek ustawowych, nie będzie podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu wydatków. Kolegium oceniło, ze jego apel nie przyniósł żadnych pozytywnych rezultatów ponieważ ani strona ani jej pełnomocnik nie podjęli żadnych działań w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Kolegium podkreśliło, że zarówno strona jak i jej profesjonalny pełnomocnik zostali poinformowani pismem z dnia 20.04.2022 r., iż organ I instancji prowadzi przedmiotowe postępowanie i wystąpił z wnioskiem do Miejskiego Ośrodka Pomoc Rodzinie w B. o przeprowadzenie ze stroną wywiadu środowiskowego. Zawiadomienie nie spotkało się z żadną reakcją strony lub jej pełnomocnika np. poprzez zaproponowanie dogodnego dla strony terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W ocenie Kolegium fakt pozostawania przez stronę w zatrudnieniu nie stanowi przeszkody dla przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i nie zwolnił strony z obowiązku współpracy z organem I instancji. Kolegium stwierdziło, że nie daje wiary wyjaśnieniom zawartym w odwołaniu, że ani w skrzynce na listy, ani w drzwiach nikt nigdy nie zostawił informacji o zamiarze przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ze stroną, gdyż ze znajdującego się w akta sprawy zwrotnego potwierdzenia odbioru korespondencji z dnia 28.04.2022 r. skierowanej przez MOPR w B. do strony w sprawie wywiadu środowiskowego wynika, że przedmiotowa przesyłka była dwukrotnie awizowana a zawiadomienie o pozostawieniu przesyłki w kancelarii MOPR w B. wraz z informacją o możliwości jej odbioru w terminie 7 dni od dnia pozostawienia zawiadomienia umieszczono w oddawczej skrzynce pocztowej adresata. Ponadto Kolegium zauważyło, że inna korespondencja kierowana do strony na adres B. ul. [...] była skutecznie przez stronę odbierana.
W ocenie Kolegium zarówno strona ale przede wszystkim jej profesjonalny pełnomocnik miały pełną świadomość, że brak współpracy strony z organem I instancji w celu ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej i finansowej strony poprzez m.in. przeprowadzenie wywiadu środowiskowego spowoduje wydanie decyzji odmawiającej odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych za stronę zastępczo przez Gminę S. za pobyt B. M. w Domu Pomocy Społecznej.
W ocenie Kolegium uniemożliwienie przez stronę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego było celowe i strona nie podjęła żadnej aktywności w celu wykazania, że z uwagi na swoją sytuację dochodową i majątkową nie jest w stanie wywiązać się z uiszczenia kwoty wniesionych zastępczo przez Gminę S. opłat za pobyt matki w DPS.
Zdaniem Kolegium nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Nie można bowiem przyjąć, że przy bierności strony, ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach. Wobec braku współpracy przy ustalaniu sytuacji dochodowej strony i posiadania przez nią źródeł dochodu, których nie ujawnia, Kolegium uznało, że w sprawie nie została zrealizowana przesłanka szczególnie uzasadnionego przypadku, stanowiąca podstawę dla zastosowania odstąpienia od żądania zwrotu opłaty zastępczo wniesionej przez gminę, przewidzianego w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika wniosła o:
- uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,
- zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych,
- jej uchylenie, ewentualne o zmianę zaskarżonej decyzji i zwolnienie jej od obowiązku zwrotu opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
- naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez dowolną zamiast swobodnej oceny dowodów skutkującą przyjęciem, iż skarżąca posiada środki finansowe, celem poniesienia kosztów pobytu B. M. w Domu Pomocy Społecznej w S. , w sytuacji gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie posiada nawet wystarczających środków na pokrycie swoich potrzeb.
W treści uzasadnienia Skarżąca podniosła, że zaskarżona decyzja uderza w podstawowe prawa i wolności obywatelskie. W jej ocenie jeżeli zostanie zmuszona do spłacania ustalonej kwoty sama stanie się beneficjentem opieki społecznej, gdyż nie będzie w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb. Ponadto zdaniem skarżącej kwota utrzymania matki w DPS jest astronomiczna. Skarżąca nie ma żadnych oszczędności, a zarabia minimalną krajową stawkę.
Skarżąca zakwestionowała fakt obecności urzędników organu I instancji w jej miejscu zamieszkania celem przeprowadzenia wywiadu. Wskazała, że posiada pełnomocnika, z którym także nie skontaktowano się w tej sprawie.
Podniosła, że nawet mimo braku wywiadu można było podjąć decyzję pozytywną dla niej. W jej ocenie niemożność przeprowadzenia wywiadu nie uniemożliwia organowi dokonania ustaleń i oceny sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej strony postępowania w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. W ocenie skarżącej organ dalece przekroczył zasadę swobodnej oceny dowodów i zastąpił ją całkowicie dowolnością.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.". Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji jest art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
W rozpoznawanej sprawie okolicznością niesporną jest, że ostateczną decyzją organu I instancji nr [...] z dnia 4 września 2020 r. ustalono wysokość wydatków poniesionych zastępczo przez gminę S. za pobyt B. M. w Domu Pomocy Społecznej w P. w kwocie 19.070,15 zł za okres od grudnia 2017 r. do grudnia 2018 r. W związku z powyższym należy wskazać, że w kontrolowanym postępowaniu organy nie były uprawnione do podważania prawidłowości zasady ponoszenia opłaty, osoby zobowiązanej oraz jej wysokości. Kwestia ta została bowiem przesądzona we wcześniejszych, ostatecznych decyzjach organu I instancji, którymi organy orzekające w sprawie były związane. Decyzjom tym - z uwagi na przymiot ostateczności - służy domniemanie legalności.
Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organowi administracji przysługuje swoboda decyzyjna co do wyboru treści rozstrzygnięcia. Decyzja taka nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia swej celowości, lecz sprowadza się do oceny czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i polega na sprawdzeniu, czy należycie przeprowadzono postępowanie dowodowe oraz ustalono stan faktyczny, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a. (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 15 grudnia 2021 r. sygn. II SA/Bd 972/20).
Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy uznać, że rozstrzygnięcie organu administracji w sprawie jest prawidłowe. W trakcie całego postępowania strona nie wykazała żadnych okoliczności uzasadniających wystąpienie "szczególnego uzasadnionego przypadku" a wręcz przeciwnie, uniemożliwiła organom pomocowym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który umożliwił by ustalenie czy w przypadku skarżącej taki przypadek zachodzi. W szczegółowym omówieniu postępowania przed organem I instancji Kolegium szczegółowo wyjaśniło, dlaczego w jego ocenie strona uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez skarżącą, która korzysta w ramach postępowania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Zarówno skarżąca jak i jej pełnomocnik byli zawiadamiani przez organ I instancji o samym postępowaniu jak i planowanych terminach przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Kolegium w uzasadnieniu swojej decyzji nr SKO.PS/41.5/299/2022/4849 z dnia 15.04.2022 r., zwróciło się z apelem do skarżącej o podjęcie współpracy z organem I instancji i wskazało na konsekwencje biernej postawy w ustaleniu rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej skarżącej. Pomimo tak jasnych i czytelnych sygnałów kierowanych do skarżącej o współpracę i aktywność w ustaleniu jej rzeczywistej sytuacji życiowej skarżąca jej nie podjęła. Powoływanie się przez skarżącą w skardze na obecne jej dochody z pracy i "astronomiczne" koszty pobytu matki w DPS nie są wystarczające do uznania, że w jej przypadku zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek. Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnosić do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (vide wyrok WSA w Lublinie z dnia 30 kwietnia 2020 r. sygn. II SA/Lu 94/20, CBOSA). W konsekwencji nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonywaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w 104 ust. 4 u.p.s. (vide wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2334/21, LEX nr 3360503).
Zdaniem Sądu, podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. okazał się niezasadny, ponieważ postępowanie przed organami zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy a zgromadzony w sprawie materiał oceniono właściwie. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały należycie zinterpretowane i zastosowane. Sąd nie doszukał się w działaniu organów orzekających w sprawie istotnych naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji.
Z powyższych względów sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.