II SA/Gl 1339/24

II SA/Gl 1339/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-03-26
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-10-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska
Stanisław Nitecki /sprawozdawca/
Wojciech Gapiński /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 2 pkt 7 lit. d i pkt 10, art.12, art. 23 ust. 1, 1a, 5, 6, 7 i 8, art. 25 oraz art. 27 ust. 1, 1a, 2 i 3
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 marca 2025 r. sprawy ze skargi W. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 2 sierpnia 2024 r. nr SKO.4106.398.2024 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 13 marca 2024 r., nr [...] wydaną na podstawie art. 104, art. 107 i art. 109 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 7 lit. d i pkt 10, art.12, art. 23 ust. 1, 1a, 5, 6, 7 i 8, art. 25 oraz art. 27 ust. 1, 1a, 2 i 3 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993) Prezydent Miasta C. odmówił W. S. (dalej jako strona lub skarżący) umorzenia kwoty 899,85 zł stanowiącej nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustalone i orzeczone odrębną decyzją tego organu z 4 stycznia 2024 r. nr [...] oraz kwoty 185,47 zł obejmującej odsetki ustawowe za opóźnienie - w tym ustalone w tej ostatniej decyzji odsetki w kwocie 166,33 zł oraz dalsze odsetki naliczane po dniu jej wydania do dnia spłaty całości orzeczonej do zwrotu kwoty naliczone od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty całości orzeczonej do zwrotu kwoty. W uzasadnieniu powyższej decyzji z 13 marca 2024 r. podniesiono, że wspomniane nienależnie pobrane świadczenia zostały wypłacone na osobę uprawnioną - małoletnią córkę skarżącego A. S. Skarżący wniósł o udzielenie ulgi w spłacie powyższej należności pismem z 4 lutego 2024 r. powołując się na trudną sytuacją materialną, zdrowotną i rodzinną dostarczając następnie, na potwierdzenie swoich wywodów, stosowną dokumentację. Analizując ten materiał dowodowy stwierdzono, że wyżej wymieniony nie posiada oszczędności ani zasobów pieniężnych, wychowuje dziecko samotnie, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i sam nie uzyskuje dochodów. Źródłem utrzymania jego rodziny w lutym 2024 r. były natomiast wyłącznie świadczenia socjalne na kwotę ogółem 2.318,44 zł, a w tym: zasiłek rodzinny na córkę wraz z dodatkami (234 zł), zasiłek pielęgnacyjny córki (215,84 zł), dodatek mieszkaniowy (328,60 zł), świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córkę (500 zł) oraz świadczenie wychowawcze na to dziecko (800 zł). Jakkolwiek zaś strona zadeklarowała wysokość miesięcznych kosztów utrzymania w wysokości 1.548,65 zł, to jednak udokumentowała w tych ramach kwotę jedynie 715,10 zł (w tym: czynsz: 448,65 zł oraz opłaty - za prąd: 125 zł i za gaz: 141,45 zł). W rezultacie, po uiszczeniu tych wydatków do dyspozycji skarżącego pozostaje miesięcznie kwota 1.603,34 zł, co pozwala uznać, że w przypadku jego rodziny nie istnieje zagrożenie bytu społecznego, a jej poziom życia jest powyżej społecznie akceptowanego minimum. Nadto dodano, że skarżący - poza zadłużeniem wobec C. Centrum Świadczeń, nie ma innych zobowiązań finansowych a jego córka posiada wprawdzie orzeczenie o niepełnosprawności, jednak nie przedstawił on rachunków, które potwierdzałyby wydatki na jej leczenie, z kolei przychodnie wskazane przezeń w oświadczeniu świadczą pomoc w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia czyli nieodpłatnie.
Organ pierwszej instancji dodał, że skarżący od kilku lat nie pracuje chociaż ma możliwość poprawy sytuacji poprzez podjęcie zatrudnienia, gdyż w toku postępowania nie sygnalizował problemów zdrowotnych, które utrudniałyby wykonywanie pracy. W takiej zaś sytuacji sam fakt niskich dochodów nie może stanowić dostatecznego uzasadnienia dla umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie bowiem z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przesłanką warunkującą zastosowanie takiej ulgi jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny osoby zobowiązanej. Chodzi tu więc o sytuację wyjątkowo trudną - nie tylko na tle ogółu ludności, lecz także na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (a zatem osób ubogich o niewielkich dochodach) i do tego taką, która stanowi następstwo zdarzeń niezależnych od wnioskodawcy i jego domowników. Tymczasem, choć sytuacja materialna skarżącego jest trudna, to jednak nie ma charakteru trwałego i może ulec poprawie a w takich warunkach zastosowanie wobec niego instytucji umorzenia należności byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Końcowo organ administracyjny zauważył, że choć brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku strony o umorzenie należności, to jednak biorąc pod uwagę jej sytuację życiową, jednorazowa spłata całej orzeczonej do zwrotu kwoty może stanowić dlań nadmierne obciążenie, w związku z czym mogłaby zostać objęta ulgą polegającą na rozłożeniu tej należności na dogodne raty, których opłacanie nie powodowałoby zagrożenia dla egzystencji jej rodziny.
Niezadowolony z powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie domagając się uchylenia tego rozstrzygnięcia i "umorzenia postępowania administracyjnego w w/w sprawie". Podkreślił, że należności budżetowe z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie mogą jego zdaniem wyprzedzać wydatków związanych z zapewnieniem opieki zdrowotnej niepełnosprawnemu dziecku zaznaczając, że córka wymaga specjalistycznego leczenia i jest pod opieką kilku lekarzy, która odbywa się nie tylko w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia, lecz także odpłatnie, podobnie jak zakup niezbędnych dla niej leków. Na tę okoliczność dołączył kserokopię kilku paragonów wystawionych przez apteki oraz lekarskie zalecenia stosowania przez nią określonych lekarstw dodając, że nie mógł przedstawić w tym zakresie wszystkich dokumentów, gdyż znajdują się one w aktach sprawy rozwodowej toczącej się równolegle przed Sądem Okręgowym w C. Zdaniem strony stan zdrowia córki oraz konieczność ponoszenia wydatków związanych z jej leczeniem jest szczególnie uzasadnioną okolicznością, od zaistnienia której obowiązujące przepisy uzależniają umorzenie spornej należności. W dalszej części odwołania skarżący zaakcentował, że wbrew twierdzeniom organu nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem, dla której jest stałym opiekunem. Wywiódł również, że nienależne pobranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowi skutek braku wymiany informacji pomiędzy C. Centrum Świadczeń a komornikiem, który egzekwował należne jego dziecku alimenty.
Decyzją z 2 sierpnia 2024 r., nr SKO.4106.398.2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie stanowiące przedmiot odwołania. W uzasadnieniu tego aktu organ odwoławczy wpierw przedstawił przebieg dotychczasowego postępowania podzielając ustalenia faktyczne co do sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego, które zaprezentowano w decyzji pierwszoinstancyjnej oraz przychylając się do stanowiska, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające zastosowanie przewidzianej w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ulgi w postaci umorzenia obciążającej stronę należności. Instytucje wskazane w tym unormowaniu mają bowiem charakter wyjątkowy względem określonej w art. 23 ust. 1 powołanej ustawy zasady obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i dlatego dokonywana w tym kontekście ocena sytuacji dłużnika powinna uwzględniać nie tylko aktualny stan rzeczy, lecz także to, czy istnieją rokowania na poprawę tej sytuacji w przyszłości. Zważywszy powyższe podkreślono, że choć skarżący nie uzyskuje dochodów i znajduje się wraz z niepełnosprawną córką w trudnej sytuacji materialnej, to jednak sama ta okoliczność nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku warunkującego umorzenie nienależnie pobranych przezeń świadczeń, gdyż nie legitymuje się on orzeczeniem o niepełnosprawności, z którego wynikałaby niezdolność do pracy, zarejestrowanie w Powiatowym Urzędzie Pracy oznacza, że jest zdolny i gotowy do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu, a równocześnie nie powoływał się na żadne inne okoliczności o charakterze nadzwyczajnym wykluczające spłatę tej należności zarówno obecnie jak i w przyszłości. Zdaniem Kolegium, organ pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny sytuacji skarżącego, z kolei dołączone przez niego do odwołania paragony fiskalne zostały wystawione w ciągu okresu obejmującego lata od 2021 do 2024, przy czym te ze stycznia 2024 r. potwierdzają jedynie wydatek w wysokości 150 zł.
Niezadowolona z powyższej decyzji strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach domagając się uchylenia tego rozstrzygnięcia oraz "umorzenia postępowania administracyjnego w obu instancjach". Skarżący wywiódł, że pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego przeznaczył w całości na potrzeby córki, której matka przebywająca w Zakładzie Karnym nie łożyła na jej utrzymanie, natomiast nienależne pobranie przedmiotowych świadczeń stanowiło efekt nieprawidłowości polegającej na braku weryfikowania przez C. Centrum Świadczeń czynności komornika egzekwującego alimenty. Równocześnie zanegował stanowisko wyrażone w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji powtórnie podkreślając, że jego sytuacja wyczerpuje znamiona szczególnie uzasadnionego przypadku i przemawia za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń, jako że obowiązek ich zwrotu nie może wyprzedzać koniecznych kosztów, jakie przeznacza na leczenie dziecka, które to wydatki potwierdzają dokumenty zalegające w aktach prowadzonej przez sąd powszechny jego sprawy rozwodowej. Nadto ponownie zaznaczył, że nie może podjąć zatrudnienia ze względu na sprawowanie wyłącznej opieki nad dzieckiem wymagającym leczenia, rehabilitacji i dodatkowych zajęć.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska. Organ drugiej instancji powtórnie podkreślił, że uwzględnienie wniosku strony nie było możliwe, gdyż sama trudna sytuacja dochodowa nie stanowi dostatecznej przesłanki do uznania, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Następnie, pismem z 25 lutego 2025 r. skarżący wskazał na krzywdzący charakter wydanych w sprawie rozstrzygnięć ponownie powołując się na wydatki związane z leczeniem córki oraz podnosząc, że zdiagnozowano u niej w ostatnim okresie nowe schorzenia oraz wyznaczono jej odpłatne wizyty lekarskie zaplanowane na marzec 2025 r. Nadto raz jeszcze zakwestionował prawidłowość działań C. Centrum Świadczeń, które wypłacało mu świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie weryfikując, czy są one należne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Z brzmienia art. 145 § 1 powołanej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie może natomiast kierować się tu względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie nie podlega uwzględnieniu. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) wykazała bowiem, że kwestionowany przez stronę akt odpowiada wymogom prawa.
Przedmiotem wydanego sprawie rozstrzygnięcia jest odmowa umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłaconych na rzecz jego małoletniej córki. Pozostaje poza sporem, że obowiązek zwrotu tych świadczeń został orzeczony odrębną decyzją Prezydenta Miasta C. z 4 stycznia 2024 r. nr [...]. Jakkolwiek wskazanej decyzji nie dołączono do akt administracyjnych niniejszej sprawy to jednak z wyjaśnień udzielonych przez ten w odpowiedzi na wezwanie Sądu z 14 marca 2025 r. wynika, że została ona doręczona skarżącemu 23 stycznia 2024 r. i nie została zaskarżona odwołaniem, a tym samym stała się ostateczna z dniem 7 lutego 2024 r.
W rezultacie, skoro obowiązek zwrotu wskazanego świadczenia został stwierdzony mocą prawomocnej decyzji, jego istnienie, rozmiar określonej w rzeczonym akcie kwoty świadczenia podlegającej zwrotowi wraz odsetkami, jak również podnoszone w skardze wywody dotyczące okoliczności związanych z uznaniem tego świadczenia za nienależnie pobrane nie może podlegać kontroli Sądu w zakresie niniejszej sprawy, gdyż wykraczałoby to poza jej granice w rozumieniu art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wyznaczone jej przedmiotem, którym jest rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia wskazanej należności.
Postępowanie w tym zakresie zostało zainicjowane wnioskiem skarżącego, w którym podkreślił on, że nienależnie pobrane świadczenie zostało mu wypłacone wskutek braku komunikacji i wymiany informacji pomiędzy organem pierwszej instancji a komornikiem egzekwującym alimenty na rzecz jego niepełnosprawnej córki oraz uzasadnił swoje żądanie trudną sytuacją materialną i faktem, że pobrane w tych ramach środki w całości przeznaczył na potrzeby tego dziecka, w tym na pokrycie znacznych kosztów związanych z jego leczeniem.
Dokonując oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia przyjdzie podnieść, że stosownie do treści art. 23 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu zaś od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Artykuł 23 ust. 8 powołanej regulacji przewiduje jednak możliwość zastosowania ulg względem osoby zobowiązanej do tego zwrotu określając, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z treści tego ostatniego unormowania wynika, że decyzja wydawana w niniejszym zakresie ma charakter uznaniowy, o czym świadczy użycie przez ustawodawcę zwrotu "organ (...) może" zaś obligatoryjną przesłanką zastosowania wymienionych w nim instytucji jest wystąpienie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Kluczowe znaczenie ma więc to, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji jego rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione" i choć ustawa nie formułuje definicji wskazanego pojęcia, to jednak nie może budzić wątpliwości, że organ jest tu zobligowany do dokonania oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację rodziny strony jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. W tych zaś ramach organ winien zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz jego rodziny, rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny, czy zdolność podjęcia zatrudnienia (vide: wyrok tutejszego Sądu z 21 lutego 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 1054/17, publ. Lex nr 2457290).
Jak nadmieniono powyżej, decyzja, o której mowa w art. 23 ust. 8 ustawy z 7 września 2007 r. podejmowana jest na zasadzie uznania administracyjnego, które - co wymaga podkreślenia - w żadnym razie nie oznacza dowolności. Przeciwnie - powinnością organu orzekającego w tych ramach jest zachowanie wymogu prawidłowego uzasadnienia rozstrzygnięcia, zawierającego wszystkie konieczne elementy, w tym wskazanie motywów, którymi się kierował z uwzględnieniem wszystkich istotnych faktów mających znaczenie dla rozpatrzenia sprawy, ocenionych przy zachowaniu wymogów wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Stan faktyczny sprawy ma w tym przypadku kluczowe znaczenie i dlatego z uzasadnienia decyzji musi wynikać, że jej wszystkie istotne okoliczności, a zwłaszcza te podnoszone przez stronę, zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, zaś podjęte rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.
W ocenie składu orzekającego, wymóg ten został w sprawie zachowany. Organy obydwu instancji oparły swoje rozstrzygnięcia na dostatecznie wnikliwej analizie wszystkich istotnych okoliczności składających się na sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Należy także zgodzić się ze stanowiskiem organów, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzić może jedynie wówczas, gdy wskutek obiektywnych okoliczności sytuacja jego rodziny uniemożliwia wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu tej należności. Zdaniem Sądu, wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu całokształtu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a sformułowanych na tej podstawie konkluzji nie można uznać za dowolne. Sąd aprobuje bowiem stanowisko obu orzekających w sprawie organów o tym, że chociaż sytuacja wyżej wymienionego, który samotnie wychowuje niepełnosprawną córkę jest niewątpliwie trudna, to jednak nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniający przypadek", przemawiający za umorzeniem należności objętej obowiązkiem zwrotu. W tym miejscu przyjdzie zaznaczyć, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz jego rodziny dokonując oceny, czy w wystąpiły w jej zakresie zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (por. wyrok NSA z 29 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1045/12 - dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia z dnia 14 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1687/22, publ. Lex nr 3618190). Użyte w art. 23 ust. 8 ustawy z 7 września 2007 r. pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności" należy rozumieć wąsko, a umorzenie należności nie może nastąpić tylko dlatego, że sytuacja danej rodziny jest trudna, lecz jedynie wówczas, gdy trudności te mają charakter wyjątkowy, wykluczający ewentualność spłaty należności także w przyszłości (zob. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1863/15, LEX nr 2294161). Jak trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy, wspomniany wyżej zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" trzeba interpretować w ten sposób, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń możliwe jest dopiero wtedy, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie względem wszystkich innych rodzin (vide: wyrok WSA w Łodzi z 18 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 740/18 - dostępny w CBOSA).
W niniejszej sprawie organy obydwu instancji zgodnie przyjęły, że w przypadku skarżącego nie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności" dotyczące sytuacji jego rodziny. W tym kontekście miały w polu widzenia fakt, że sam wyżej wymieniony nie uzyskuje dochodów, a miesięczna kwota posiadanych środków na utrzymanie jego gospodarstwa domowego jest niewysoka. Dostrzegły także niepełnosprawność jego córki oraz to, że sprawuje on nad nią wyłączną opiekę. Dokonując analizy kosztów utrzymania rodziny nie wzięły pod uwagę kosztów związanych z leczeniem tego dziecka, jako że wprawdzie zobrazował problemy zdrowotne córki i potwierdził fakt, iż podlega ono leczeniu, jednak w toku postępowania pierwszoinstancyjnego nie przedstawił dokumentów, które mogłyby te wydatki zobrazować, z kolei wraz z odwołaniem przedłożył wprawdzie kopie paragonów wystawionych przez apteki, jednakże pochodzące z bardzo długiego okresu obejmującego lata od 2021 do 2024, przy czym te z roku 2024 (styczeń) opiewały zaledwie na 150 zł (w istocie chodzi o dwa paragony opiewające ogółem na 187,45 zł, jednak różnica w kwocie 37,45 zł nie jest zdaniem Sądu na tyle znaczna, aby rzutować w sposób istotny na prawidłowość przyjętej przez organ wysokości rzeczonych wydatków). Zarówno w odwołaniu jak i w skardze strona powoływała się na wyższe koszty leczenia, w tym związane z opłaceniem specjalistycznych wizyt lekarskich i rehabilitacji córki podnosząc, że nie mogła przedstawić obrazujących te wydatki dokumentów, gdyż zalegają one w aktach toczącego się przed Sądem Okręgowym w C. postępowania rozwodowego. Argumentacja ta nie jest jednak, zdaniem składu orzekającego przekonująca albowiem nic nie stało na przeszkodzie, by wyżej wymieniony, będący przecież stroną wspomnianego postępowania wystąpił do tamtego Sądu o sporządzenie odpisów lub kserokopii przedmiotowych dokumentów celem dostarczenia ich organowi. Podjęcie takiego działania było niewątpliwie w jego interesie i powinien to uczynić w ramach współpracy z organem zmierzającej do wykazania okoliczności przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku.
Nawet jednak, gdyby przyjąć, że ponoszone przez skarżącego koszty przeznaczane na leczenie dziecka były w istocie znacznie wyższe, całokształt okoliczności składających się na jego sytuację życiową nie umożliwiał zastosowania wobec niego najdalej idącej z ulg wskazanych w art. 23 ust. 8 ustawy z o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, polegającej na umorzeniu nienależnie pobranego świadczenia. Trzeba bowiem zaakcentować, że on sam - co jest poza sporem - nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności ani też całkowitą czy choćby częściową niezdolnością do pracy, lecz pomimo to już od kilku lat nie pracuje, a równocześnie jedynym źródłem utrzymania jego gospodarstwa domowego są świadczenia o charakterze socjalnym przyznane (poza dodatkiem mieszkaniowym w wysokości 328,60 zł) na pokrycie kosztów utrzymania jego córki. Oznacza to, że strona będąca osobą zdolną do pracy, nie podejmuje zatrudnienia i finansuje potrzeby życiowe - nie tylko córki lecz także swoje - ze świadczeń przeznaczonych na utrzymanie tego dziecka, zaś w takiej sytuacji nie budzi wątpliwości, że umorzenie spornej należności stałoby w jaskrawej sprzeczności z interesem społecznym i mogłoby narazić organ na uzasadniony zarzut marnotrawienia środków publicznych, a nadto kolidowałoby z zasadą pomocniczości nakładającą na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie zaspokoić swoich potrzeb przy użyciu własnych środków, możliwości i uprawnień. W ocenie Sądu, tak rozumiana zasada pomocniczości stanowić musi punkt odniesienia przy kontroli stosowania przez organy przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionych do alimentów, w tym norm prawnych rekonstruowanych z tych przepisów, które regulują sytuacje konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, rozumianego jako system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa (por. wyrok tutejszego Sądu z 20 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 815/24, publ. Lex nr 3791796).
Nie mogła przy tym odnieść skutku podnoszona przez skarżącego argumentacja o tym, że zakres i charakter opieki sprawowanej nad córką uniemożliwiał mu podjęcie pracy. Jeżeli bowiem w istocie tak było, wówczas mógł wystąpić o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ustawy z 23 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.). Z akt sprawy wynika, że wyżej wymieniony świadczenia takiego nie pobiera, a zatem, skoro z jednej strony nie podejmował pracy, a z drugiej, choć uzasadniał brak zatrudnienia koniecznością opieki nad dzieckiem, nie wystąpił o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu tej opieki, oznacza to że nie wykorzystywał istniejącej po jego stronie możliwości poprawy sytuacji materialnej rodziny polegającej na dokonaniu wyboru jednej z tych możliwości.
W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań przyjdzie podnieść, że podjęte w sprawie rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń jest słuszne, zostało oparte na wystarczająco wnikliwej ocenie zebranego i kompletnego materiału dowodowego, po dokonaniu wyczerpującej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego.
Niezależnie od powyższego należy raz jeszcze zwrócić uwagę, że w treści art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poza umorzeniem nienależnie pobranego świadczenia, ustawodawca przewidział jeszcze dwie ulgi, a mianowicie odroczenie spłaty oraz rozłożenie na raty. Sąd aprobuje przy tym wyrażony w judykaturze pogląd, zgodnie z którym rozwiązania te powinny być stosowane od najmniej dającego po wywołujące najdalej idący skutek, zaś zobowiązany powinien w pierwszej kolejności wykorzystać przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty kwoty przewidzianej do zwrotu lub rozłożyć tę spłatę na raty, a dopiero w ostateczności występować o umorzenie tej należności. W tym kontekście skład orzekający przychyla się do stanowiska, że chociaż nie można kwestionować zasadności rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia skarżącemu nienależnie pobranych świadczeń, to rozwiązaniem bardziej adekwatnym do jego sytuacji mogłoby być nie tyle zwolnieniem z tego obowiązku, lecz jego złagodzenie poprzez ewentualne odroczenie terminu płatności tej należności, albo jeszcze lepiej - rozłożenie jej spłaty na dogodne raty. Organy obydwu instancji nie mogły jednak takiego rozstrzygnięcia podjąć albowiem wykraczałoby to poza zakres wniosku strony, gdzie wskazano wyraźnie, że ubiega się ona wyłącznie o umorzenie należności. Równocześnie warto zwrócić uwagę, że organ pierwszej instancji zwrócił skarżącemu uwagę na istnienie możliwości rozłożenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń na raty w uzasadnieniu swojej decyzji dostrzegając, że jednorazowe uiszczenie kwoty objętej tą decyzją może stanowić dla niego i córki nadmierne obciążenie. Pomimo to jednak skarżący nie wyraził zainteresowania takim rozwiązaniem nie zgłaszając żądania odroczenia spornej należności lub jej rozłożenia na raty także w dalszym toku postępowania (w tym w odwołaniu od wspomnianej decyzji pierszoinstancyjnej).
Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza prawa w stopniu mogącym uzasadniać jego wzruszenie i dlatego działając na podstawie art. 132 oraz art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym orzekł o oddaleniu skargi.