II SA/Gl 1249/23

II SA/Gl 1249/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2023-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska /sprawozdawca/
Renata Siudyka /przewodniczący/
Wojciech Gapiński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 1,2,7,8
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 listopada 2023 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1560/2023/11967 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta K. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...] działając m.in. na podstawie art. 30 ust. 1, 2, 7 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U z 2023 r. poz. 390, dalej: " "u.ś.r.") ustalił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad G. Z. za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 marca 2023 r., w kwocie 5.255 zł., zostało przez A. W. (dalej: "skarżąca") nienależnie pobrane (pkt 1) oraz zobowiązał do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, to jest: od kwoty 339 zł. od dnia 1 lutego 2023 r., od kwoty 2.458 zł. od dnia 1 marca 2023 r., od kwoty 2.458 zł. od dnia 1 kwietnia 2023 r., a kwota odsetek za opóźnienie na dzień wydania decyzji wynosi 74,60 zł. Dodatkowo, poinformował skarżącą, że odsetki za opóźnienie są naliczane do dnia spłaty, w związku z tym kwota należna do zwrotu może wzrosnąć (pkt 2), natomiast w pkt 3 decyzji ustalił sposób spłaty nienależnie pobranych świadczeń. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przywołał treść art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. oraz wskazał, że w toku postępowania, na podstawie weryfikacji danych w rejestrze pesel ustalono, iż w dniu [...] zmarła osoba wymagająca opieki (matka skarżącej – G.Z.). Wobec powyższego świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad nią nie przysługuje od dnia 14 marca 2022 r. Nadto, decyzja przyznająca skarżącej świadczenie pielęgnacyjne została uchylona od miesiąca, od którego świadczenia nie zostały wypłacone, tj. od dnia 1 kwietnia 2023 r. Organ I instancji zaznaczył również, że z przeprowadzonego postępowania administracyjnego wynika, że skarżąca nie poinformowała o zmianie sytuacji rodzinnej, w rozumieniu art. 25 u.ś.r., pomimo, że była o takiej konieczności pouczona. Zatem świadczenia wypłacone po dacie zaistnienia zmiany, są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi.
Pismem z dnia 4 maja 2023 r. skarżąca złożyła odwołanie, twierdząc, że zobowiązanie nie powstało z jej winy. Świadczenie pielęgnacyjne zostało przyznane bezterminowo, a składki na ubezpieczenie zdrowotne przyznano do dnia 9 kwietnia 2033 r., dlatego też sądziła, że przynajmniej do tej daty będzie ono wypłacane. Poinformowała, że leczy się psychiatrycznie, a po zachorowaniu na COVID-19 pamięć jej szwankuje. Zgłosiła zgon matki we wszystkich urzędach i nikt nie powiedział jej, że ma poinformować o tym MOPS. Jej zdaniem, pouczenia zawarte w decyzji, iż "jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne o wystąpieniu zmian" są zawiłe, niejasne, nieklarowne i dla niej nie zrozumiałe. Jej odpowiedzialność powinna być zatem uzależniona od tego, czy była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała były istotne dla sprawy. Obecnie jest na rencie od 27 lat i nie pracuje, a jej dochód stanowi kwota 1.080 zł. Towarzyszą jej lęki, napady paniki, zawroty głowy, które nie pozwalają na podjęcie pracy. Nadto, nie otrzymuje żadnych zasiłków, ani żadnych form wsparcia, dlatego nie jest w stanie spłacić tak wysokiej kwoty. Zdaniem skarżącej, w tej sprawie winien jest MOPS, bo gdyby w decyzjach była informacja, iż: "w przypadku zgonu osoby, na którą przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne należy z aktem zgonu zgłosić się do oddziału (napisać którego)", to nie toczyłoby się wobec niej postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.
Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium"), decyzją z dnia 25 maja 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1560/2023/11967, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...]. W uzasadnieniu Kolegium zreferowało stan faktyczny sprawy i wywiodło, że skarżąca na mocy decyzji Kolegium z dnia 18 marca 2021 r., nr SKO.PSŚ/41.5/621/2021/3355/JG, miała przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką na okres od dnia 13 listopada 2020 r. bezterminowo. W tej decyzji Kolegium pouczyło skarżącą o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego jej świadczenie pielęgnacyjne o każdej okoliczności faktycznej, która może mieć wpływ na prawo do pobierania tego świadczenia, w szczególności o podjęciu przez stronę zatrudnienia, uzyskania świadczeń emerytalno - rentowych, prowadzeniu działalności gospodarczej itp. Powyższa decyzja została zmieniona decyzjami organu I instancji w zakresie dotyczącym wysokości kwot świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 23 grudnia 2021 r., nr [...] oraz z dnia 17 stycznia 2023 r., nr [...] . Natomiast w związku z powzięciem przez organ I instancji informacji o zgonie matki skarżącej w dniu [...] organ I instancji pismem z dnia 31 marca 2023 r. zawiadomił o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie uchylenia od dnia 1 kwietnia 2023 r. decyzji z dnia 18 marca 2021 r. W wyniku przeprowadzonego postępowania, organ I instancji decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...] uchylił z dniem 1 kwietnia 2023 r. tą decyzję oraz decyzje ją zmieniające. W tych okolicznościach, w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych, określonych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdyż zostały one wypłacone mimo zaistnienia faktów powodujących ustanie prawa do tego świadczenia. Stąd też świadczenia pielęgnacyjne wypłacone skarżącej w łącznej wysokości 5.255,00 zł. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi. Kwota nienależnie pobranego świadczenia obejmuje świadczenie pielęgnacyjne za marzec i kwiecień 2023 r. w kwocie po 2.458,00 zł. miesięcznie, tj. kwotę 4.916,00 zł. oraz nadwyżkę ponad kwotę 2.119 r. za styczeń 2023 r., tj. kwotę 339 zł., która nie została ujęta w drugiej decyzji dotyczącej nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...]. Odnosząc się natomiast do twierdzeń zawartych w odwołaniu, Kolegium wskazało, że zarówno we wniosku, jaki skarżąca składała o przyznanie świadczenia, jak i w decyzjach przyznających jej to świadczenie, była informowana o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do tego świadczenia. Przede wszystkim jednak w sentencji decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne wyraźnie podano, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.
Pismem z dnia 15 czerwca 2023 r. skarżąca złożyła skargę na powyższą decyzję, której zarzuciła naruszenie art. 30 ust. 9 u.ś.r., bowiem obowiązek zwrotu świadczeń jest uzależniony od tego, czy była pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie powinno być czytelne, jasne i zrozumiałe, a odpowiedzialność powinna być uzależniona od tego, czy była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała były istotne dla sprawy. W jej ocenie Kolegium nie wzięło pod uwagę, że skarżąca leczy się psychiatrycznie od 2010 r. i występują u niej: napięcie, lęki, ataki paniki, trudności w koncentracji i rozumieniu oraz zapamiętywaniu. Po śmierci matki oraz przebytym zachorowaniu na covid-19 jej stan psychiczny uległ pogorszeniu i dołączyła kolejna choroba hasimoto, która wyniszcza cały organizm.
Pismem z dnia 14 lipca 2023 r. Kolegium złożyło odpowiedź na skargę i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej w skrócie: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a. Nadto, rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło w trybie uproszczonym, z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę wniosek w tym przedmiocie, przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy, w terminie czternastu dni od zawiadomienia o jego złożeniu (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy u.ś.r.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Przez wspomniane w tym przepisie "inne zmiany mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych" rozumieć należy, np. zgon osoby wymagającej opieki, w związku z którą to opieką osoba do tego uprawniona pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W przypadku nie zgłoszenia takiej okoliczności znajdzie zastosowanie regulacja dotycząca nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zatem na mocy art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Na podstawie ust. 2 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się:
1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;
2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;
4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;
5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
Zaznaczyć w tym miejscu przyjdzie, że określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistniały okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przesłanki te ziściły się w stanie faktycznym niniejszej sprawy. Skarżąca jeszcze przez około rok od śmierci matki pobierała świadczenie pielęgnacyjne.
Analiza akt administracyjnych, tak jak wskazały to organy administracji publicznej, sprowadza się do wniosku, że skarżąca o konieczności poinformowania organu o zmianie sytuacji rodzinnej (art. 25 u.ś.r.) została pouczona w decyzjach z dnia: 18 marca 2021 r., 23 grudnia 2021 r. oraz 17 stycznia 2023 r. W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom skarżącej, pouczenia te w swej treści są jasne i klarowne oraz były kierowane do niej wielokrotnie.
Podkreślić także trzeba, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej w konsekwencji niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. Cel ten przestaje być spełniony między innymi z chwilą zgonu osoby wymagającej opieki.
W zaistniałym stanie faktycznym organy administracji publicznej zasadnie uznały, że skarżąca nienależnie pobierała świadczenie pielęgnacyjne.
W oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r., skarżąca może odrębnym wnioskiem zainicjować postępowanie w przedmiocie na przykład: umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wymienione postępowania są zależne od uznania organu administracji publicznej i są rozpatrywane odrębnymi decyzjami.
Na marginesie zaznaczyć także przyjdzie, że niniejsza sprawa jest odmienna od sprawy zawisłej przed tut. Sądem o sygn. akt II SA/Gl 1248/23 i rozstrzygniętej w dniu 30 listopada 2023 r., albowiem w stanie faktycznym niniejszej sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły przepisów prawa materialnego, czy też przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na jej wynik.
W tej sytuacji, skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.