II SA/Gl 1204/24

II SA/Gl 1204/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna
Rafał Wolnik /przewodniczący/
Wojciech Gapiński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 421
art. 4,  art. 22,  art. 27 ust. 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2025 r. sprawy ze skargi H. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 kwietnia 2024 r. nr 010070/680/1316919/2023, 383562705 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 20 września 2023 r., 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej 514 (pięćset czternaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej – Prezes ZUS) decyzją z dnia 24 kwietnia 2024 r. nr 010070/680/1316919/2023 (nr postępowania 383562705), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.) oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 421 – dalej u.p.p.w.d.), po rozpoznaniu odwołania H. R. (dalej – Skarżąca) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodziny (dalej – ZUS) z dnia 20 września 2023 r. nr 010070/680/1316919/2023, którą uchylono przyznane Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko A. R. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.
Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Po rozpatrzeniu wniosku Skarżącej, ZUS decyzją z dnia 1 marca 2023 r. przyznał jej świadczenie wychowawcze na dziecko A. R. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. w kwocie 500 zł miesięcznie.
Następnie - działając z urzędu - ZUS decyzją z dnia 20 września 2023 r. uchylił przyznane Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na wskazane dziecko na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. W jej treści podniesiono, że na podstawie postanowień Sądu Rejonowego w W. : z dnia 23 maja 2023 r. sygn. akt [...] oraz z dnia 21 sierpnia 2023 r. sygn. akt [...] ustalono, że Skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. W motywach rozstrzygnięcia przywołano także treść art. 22 u.p.p.w.d. Ponadto poinformowano, że w odrębnej decyzji ustalona zostanie kwota nienależnie pobranego świadczenia, którą Skarżąca zobowiązana będzie zwrócić.
W odwołaniu z dnia 5 października 2023 r. Skarżąca zarzuciła ZUS-owi błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, że nie sprawuje ona faktycznej opieki nad dzieckiem ze względu na wydane postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 23 maja 2023 r. o sygn. akt [...] oraz z dnia 21 sierpnia 2023 r. o sygn. akt [...] , podczas gdy w rzeczywistości małoletnia córka mieszka i przebywa pod jej wyłączną opieką i pozostaje na jej wyłącznym utrzymaniu, co doprowadziło do tego, iż organ wydał decyzję niezgodną z prawem i rzeczywistym stanem faktycznym. W związku z tym Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji i przyznanie jej świadczenia wychowawczego na dziecko.
W uzasadnieniu odwołania Skarżąca podniosła, że postanowienie o sygn. [...] zostało zaskarżone w formie zażalenia i które jest procedowane przez sąd wyższej instancji. W kwestii postanowienia o sygn. [...] Skarżąca wyjaśniła, że obecnie oczekuje na jego uzasadnienie, by następnie złożyć na nie zażalenie. Podkreśliła jednocześnie, że dzieci znajdują się pod jej faktyczną opieką. Powołując się na art. 22 u.p.p.w.d. Skarżąca wyraziła pogląd, że organ chcąc uzyskać wiedzę, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem winien zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a nie opierać się na wspomnianych wcześniej postanowieniach. Podkreśliła, że pozostaje w stałym kontakcie z pracownikami MOPS w W. , którzy znają sytuację jej rodziny.
Nie przychylając się do argumentacji odwołania, Prezes ZUS-u decyzją z dnia 24 kwietnia 2024 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Organ przywołał art. 4 ust. 2 i art. 22 u.p.p.w.d. Następnie wskazał, że Skarżąca w dniu 14 lutego 2023 r. wystąpiła z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na okres 2023-2024, które zostało jej przyznane. W dniu 4 lipca 2023 r. wniosek o wspomniane świadczenie złożył również ojciec dziecka. Analizując nadesłane przez niego dokumenty Prezes ZUS-u stwierdził, że z postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 20 czerwca 2022 r. sygn. akt [...] wynika, że miejsce pobytu małoletniej A. R. jest przy ojcu do czasu wydania innych zarządzeń w sprawie. Następnie wskazał na postanowienie z dnia 21 sierpnia 2022 r., którym ograniczono Skarżącej władzę rodzicielską nad tym dzieckiem, a z dniem 23 maja 2023 r. Sąd zdecydował o przymusowym odebraniu Skarżącej córki. Organ zwrócił uwagę także, iż w dniu 24 sierpnia 2023 r. wydano kolejne postanowienie wzywające do odebrania Skarżącej dziecka. Konkludując organ uznał, że w oparciu o przytoczone postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 20 czerwca 2022 r. należy przyjąć, że faktyczną opiekę nad dzieckiem, sprawuje ojciec, a całość zebranych w aktach dokumentów dodatkowo potwierdza ten fakt. Z tego też względu świadczenie za przedmiotowy okres przyznano ojcu dziecka.
W skardze z dnia 23 maja 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Skarżąca zarzuciła decyzji Prezesa ZUS-u:
1) naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób przeczący zasadzie pogłębiania zaufania do organów władzy publicznej, brak należytych ustaleń, które wynikają z materiału dowodowego, zaniechanie podjęcia czynności mających na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i zaniechanie wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, a także przyjęcie, że w toku postępowania administracyjnego zostały wyjaśnione okoliczności niniejszej sprawy, a stan faktyczny ustalony został w zgodzie z zasadą prawdy obiektywnej, co doprowadziło do wydania przez organ II instancji decyzji utrzymującej w mocy decyzję w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego;
2) błąd w ustaleniach faktycznych wyrażony ustaleniem, że "opiekę faktyczną nad dzieckiem sprawuje jego ojciec, M. R.", podczas gdy prawidłowo ustalony stan faktyczny prowadzi do wniosków całkowicie odmiennych, tj. iż w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 29 lutego 2024 r. małoletnia nie zamieszkiwała z ojcem, skutkiem czego ojciec nie sprawował faktycznej opieki nad córką, ponadto — ojciec dziecka nie widywał się osobiście z córką i nie ponosił kosztów jej utrzymania, nadto - nie uiszczał na rzecz córki alimentów (pomimo obowiązującego i nie uchylonego w tym przedmiocie ciążącego na nim zobowiązania sądu);
3) naruszenie art. 27 u.p.p.w.d., które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez jego niewłaściwą wykładnię i zastosowanie, polegające na uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną za okres za jaki świadczenie zostało już wypłacone, podczas gdy decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc;
4) obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2 u.p.p.w.d. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy:
– postanowienie o ograniczeniu władzy rodzicielskiej wydane było jedynie w trybie zabezpieczenia,
– postanowienie o ustaleniu miejsca pobytu dzieci przy ojcu wydane był jedynie w trybie zabezpieczenia,
– opiekunem faktycznym dziecka w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 29 lutego 2024 r. była matka, co potwierdzają złożone do akt sprawy m.in. postanowienia Sądu Rejonowego w W. : z dnia 18 listopada 2022 r. sygn. akt [...] oraz z dnia 23 maja 2023 r. sygn. akt [...] , z których w sposób jednoznaczny i logiczny wynika, że dzieci znajdują się pod faktyczną opieką matki,
– koszty utrzymania małoletniej w okresie w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 29 lutego 2024 r. pokrywała wyłącznie matka (ostatnie świadczenie alimentacyjne ojciec dzieci spełnił w dniu 14 czerwca 2023 r.).
Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i umorzenie postępowania w sprawie, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego.
W skardze zawarto ponadto żądanie przeprowadzenia dowodu z dokumentów:
a) protokołu przesłuchania podejrzanego z dnia 26 lutego 2024 r.,
b) postanowienia o przedstawieniu zarzutów z dnia 20 grudnia 2023 r.,
c) pisma procesowego M. R. z dnia 4 marca 2024 r. do sprawy [...] zawierające informację o przymusowym odebraniu dzieci matce w dniu 29 lutego 2024 r.
dla wykazania faktu: daty odebrania matce spod faktycznej opieki trójki małoletnich dzieci, faktu pozostawania dzieci pod wyłączną opieką matki w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 29 lutego 2024 r.;
a) postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 20 czerwca 2022 r. sygn. akt [...] ,
b) postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 18 listopada 2022 r. sygn. akt [...] ,
c) postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 23 maja 2023 r. sygn. akt [...] ,
dla wykazania faktu: pozostawania dzieci pod faktyczną opieką matki w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 29 lutego 2024 r.;
a) oświadczenia Skarżącej z dnia 13 lipca 2023 r. w przedmiocie sprawowania przez matkę wyłącznej opieki nad dziećmi, zamieszkiwania dzieci z matką oraz ponoszenia wyłącznie przez matkę kosztów utrzymania dzieci,
dla wykazania faktu: poinformowania organu o rzeczywistej sytuacji rodzinnej i opiekuńczej małoletnich beneficjentów świadczeń wychowawczych;
a) postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 26 czerwca 2023 r. sygn. akt [...] ,
b) postanowienia Sądu Okręgowego w R. II Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 30 stycznia 2024 r. sygn. akt [...],
dla wykazania faktu: uchylenia postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia świadczeń alimentacyjnych zasądzonych na rzecz dzieci od Skarżącej z uwagi na faktycznie sprawowaną przez nią opiekę nad dziećmi;
a) potwierdzenia transakcji dnia 14 czerwca 2023 r. (ostatnia płatność alimentów przez ojca dzieci) - 3x,
b) potwierdzenia transakcji z dnia 11 września 2023 r. - ostatni wpływ świadczenia 500+ na konto Skarżącej,
dla wykazania faktu: daty spełnienia po raz ostatni obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich, alimentowanie dzieci wyłącznie przez matkę, pobieranie przez powoda świadczenia 500+ (pomimo braku sprawowania opieki nad dziećmi), wyłączne utrzymywanie dzieci przez Skarżącą;
a) postanowienia komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w G. z dnia 7 marca 2024 r. w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego,
dla wykazania faktu: umorzenia postępowania w przedmiocie egzekucji alimentów należnych małoletnim od ojca w okresie od lipca 2023 r. do lutego 2024 r., brak spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz małoletnich w tym okresie przez ojca, alimentowanie dziecka w tym okresie wyłącznie przez matkę.
W uzasadnieniu skargi przedstawiono przebieg postępowania podkreślając, że w jego toku Skarżąca dowiodła, że dzieci w okresie od 1 czerwca 2023 do 29 lutego 2024 r. znajdowały się pod wyłączną jej opieką. Jej zdaniem potwierdzają to również dokumenty przedłożone przez ojca dzieci. Podkreśliła także, że organ całkowicie zaniechał jakichkolwiek ustaleń co do tego, kto w spornym okresie łożył na utrzymanie dzieci. W tym zakresie Skarżąca zwróciła uwagę, że ojciec dzieci nie realizował obowiązku alimentacyjnego, pobierając jednocześnie świadczenie 500+. Skarżąca poinformowała ponadto, że w II Wydziale Cywilnym Odwoławczym Sądu Okręgowego w R. pod sygnaturą akt [...] toczy się postępowanie apelacyjne w przedmiocie zmiany miejsca pobytu dzieci oraz ustalenia zakresu władzy rodzicielskiej każdego z rodziców (dotyczy postanowienia Sądu Rejonowego w W. sygn. akt [...] ).
W dalszej kolejności Skarżąca - powołując się na poglądy doktryny oraz judykatury - podkreśliła, że czynnikiem decydującym o prawie do świadczenia wychowawczego jest okoliczność sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem, a nie komu sąd rodzinny powierzył opiekę. Tymczasem organ nie dokonał jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie, opierając się wyłącznie na orzeczeniach sądu rodzinnego. Skarżąca wskazała również na naruszenie art. 27 u.p.p.w.d. Mianowicie, jak zauważyła, ZUS uchylił prawo do świadczenia z mocą wsteczną, tj. za okres od jego przyznania, podczas gdy może to uczynić tylko na przyszłość.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy do uchylenia Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego, przyznanego jej na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Kluczem do rozstrzygnięcia tej kwestii jest wyjaśnienie, czy w spornym okresie, to Skarżąca faktycznie i wyłącznie sprawowała opiekę nad trójką dzieci.
Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że w myśl art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2024 r. poz. 177 z późn. zm.).
Ustawodawca w art. 22 u.p.p.w.d. rozwiązał również kwestię, gdy do świadczenia uprawniona jest więcej niż jedna osoba. Przepis ten stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że rozróżnia on trzy sytuacje, w których dochodzi do zbiegu praw do świadczenia wychowawczego (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 22):
– pierwsza wskazuje, komu należy wypłacić świadczenie wychowawcze w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego. W takiej sytuacji świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem;
– druga dotyczy sytuacji, gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka;
– trzeci przypadek zawarty jest w ostatnim, trzecim zdaniu tego przepisu. Nakłada ona na organ właściwy taki sam obowiązek, jaki wynikał ze zdania pierwszego art. 22 u.p.p.w.d., a mianowicie obowiązek ustalenia, który z wnioskodawców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Różnica jednak dotyczy sytuacji złożenia wniosku. Omawiana norma prawna dotyczy sytuacji, gdy o świadczenie występują osoby, z których każda z osobna wskazuje wyłącznie siebie jako osobę sprawującą faktyczną opiekę nad dzieckiem z wyłączeniem pozostałych.
Przenosząc powyższe na grunt kontrolowanej sprawy podkreślić należy, że organ przyjął stanowisko o sprawowaniu opieki nad dziećmi przez ich ojca tylko i wyłącznie w oparciu o orzeczenia sądów rodzinnych, jakie zapadły w sprawach dotyczących praw i obowiązków rodziców względem ich dzieci. W szczególności zwrócono uwagę na dwa postanowienia wydane przez Sąd Rejonowy w W. Pierwszym z nich, tj. z dnia 23 maja 2023 r. sygn. akt [...] zlecono kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie Skarżącej małoletnich dzieci. Drugim natomiast postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2023 r. sygn. akt [...] ograniczono władzę rodzicielską Skarżącej w stosunku do całej trójki dzieci. Dodatkowo Prezes ZUS-u odwołał się do postanowienia wspomnianego Sądu z dnia 20 czerwca 2022 r. o sygn. akt [...] , w którym wskazano, że miejscem pobytu małoletnich jest miejsce pobytu ojca. Oznacza to, że organ sprawowanie opieki wiąże nie tyle z rzeczywistym podejmowaniem czynności opiekuńczych w relacji rodzic – dziecko, lecz z prawnym uprawnieniem do jej wykonywania. Inaczej rzecz ujmując, w ocenie organu, opiekę sprawuje ta osoba, której przypisano prawo do jej wykonywania (w tym przypadku orzeczeniem sądu rodzinnego opiekę na dziećmi powierzono ojcu). W konsekwencji tego, stosując art. 22 u.p.p.w.d. kolizję uprawnień do świadczenia rozstrzygnięto na korzyść ojca dzieci.
Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Otóż art. 22 u.p.p.w.d. posługuje się stwierdzeniem o "faktycznie sprawowanej opiece nad dzieckiem". Ustawa ta przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje więc ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu powierzono opiekę nad dzieckiem. Dobitnie świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Bardzo jaskrawo widać to w wypadku konieczności rozstrzygnięcia zbiegu pomiędzy rodzicem, któremu powierzono władzę rodzicielską, a "faktycznym opiekunem" dziecka. W tym wypadku decydujący będzie stan faktycznej opieki (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 22). Zatem istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica (zob. wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1803/20, Legalis nr 2569214). Dodać należy, że organy administracji publicznej nie są uprawnione do dokonania oceny, czy przerwanie wspólnego zamieszkiwania rodzica i dziecka nastąpiło na skutek działań, które mogą zostać uznane za bezprawne. To powoduje, że sąd administracyjny badający prawidłowość działania organów administracji nie jest uprawniony do kontroli stosunków pomiędzy rodzicami i ich małoletnimi dziećmi (zob. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1349/21, Lex nr 3599121).
Tymczasem w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 29 lutego 2024 r. trójka dzieci zamieszkiwała ze Skarżącą. W dniu 29 lutego 2024 r. dzieci zostały odebrane Skarżącej i przekazane pod opiekę ojcu. Należy stwierdzić, że organ w toku postępowania nie zakwestionował tego faktu, tj. że dzieci we wskazanym czasie przebywały z matką. Nie prowadził też w tym kierunku postępowania dowodowego. W świetle dotychczasowych rozważań stwierdzić więc należy, że świadczenie wychowawcze w powyższym okresie należne było Skarżącej, jako temu rodzicowi, który sprawował faktyczną opiekę. Dlatego też, jeżeli organ nie dowiedzie, że córka pozostawała w spornym czasookresie pod rzeczywistą opieką ojca, winien wypłacić Skarżącej świadczenie za wskazany okres, tj. od 1 czerwca 2023 r. do 29 lutego 2024 r.
Trafnie Skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Otóż, jak zauważono w wyroku NSA z dnia 14 września 2022 r. o sygn. akt I OSK 2157/21 (Lex nr 3629848): "Decyzja o zmianie albo uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie rodzinne ma charakter konstytutywny. Decyzja taka powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu. Decyzja uchylająca lub zamieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 p.p.w.d. ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji)." Zatem decyzja taka nie może zmieniać lub uchylać decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres za jaki świadczenie zostało już wypłacone (zob. wyrok NSA z dnia 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1465/21, Lex nr 3349276). Oznacza to, że zaskarżona decyzja jest wadliwa również z tego względu, iż uchyliła prawo do świadczenia wstecznie, tj. od miesiąca przyznania świadczenia, podczas gdy mogła uczynić to ze skutkiem od miesiąca jej podjęcia. Dlatego też Prezes ZUS-u ponownie orzekając w sprawie uwzględni powyższą uwagę, oznaczając od kiedy doszło do uchylenia Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego.
W przypadku zaś, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, należy wydać decyzję o uchyleniu albo zmianie prawa do świadczenia wychowawczego od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii oraz o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone. Może to nastąpić przez wydanie w pierwszej kolejności decyzji o uchyleniu albo zmianie prawa do świadczenia, a w następnej kolejności przez wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu. Dopuszczalne jest także ujęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie uchylenia albo zmiany decyzji oraz świadczenia nienależnie pobranego w jednej decyzji (zob. wyrok NSA z dnia z 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19, Lex nr 3099497).
Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także naruszyły przepis prawa materialnego w postaci art. 22 u.p.p.w.d., co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. – dalej p.p.s.a.).
Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie 514 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie adwokata w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.) oraz opłatę skarbową w wysokości 34 zł.