II SA/GL 115/25

II SA/Gl 115/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-03-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /sprawozdawca/
Krzysztof Nowak
Tomasz Dziuk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 16, art. 30 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 572
art. 16
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2025 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 6 grudnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1971/2024/19095 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 6 grudnia 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1971/2024/19095 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. (dalej "Prezydent" lub "Organ I instancji") z 15 października 2024 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie sprawy.
Organ I instancji uznał, że świadczenie rodzinne w postaci zasiłku pielęgnacyjnego, przyznane dla K. G. decyzją z 10 lutego 2022 r., nr [...], pobrane przez A. G. (dalej "Skarżący") za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. w kwocie 215,84 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym (punkt 1 sentencji decyzji z 15 października 2024 r.). Prezydent zobowiązał Skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84 zł wraz z odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty (punkt 2 sentencji decyzji).
Podstawę prawną decyzji Prezydenta z 15 października 2024 r. stanowiły przepisy art. 30 ust. 2 pkt 1 oraz art. 30 ust. 1, 2b, 5, 6, 7, 8, 9 w związku z art. 16, art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 323; dalej "u.ś.r.") oraz art. 16 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej "k.p.a.").
Uzasadniając decyzję Organ I instancji wskazał, że decyzją z 10 lutego 2022 r., nr [...] przyznano Skarżącemu jako przedstawicielowi ustawowemu zasiłek pielęgnacyjny osobie niepełnosprawnej w wieku poniżej 16 roku życia na okres od 1 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2024 r. dla syna K. G. Mając na uwadze wejście w życie przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2023 r. poz. 2768; dalej "ustawa o szczególnych rozwiązaniach") Prezydent wydał 4 marca 2024 r. decyzję zmieniającą nr [...]. W decyzji zmieniającej wydłużono okres przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. W treści pouczenia jak i w sentencji powyższej decyzji zawarto informacje o konieczności poinformowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a w szczególności o uzyskaniu nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności/stopniu niepełnosprawności. W dniu 31 lipca 2024 r. wydano nowe orzeczenie o niepełnosprawności nr [...]. Ostateczne stało się ono w dniu jego wydania, czyli 31 lipca 2024 r., wobec czego ustało prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Wypłata świadczeń po stwierdzonym ustaniu prawa do ich pobierania powoduje powstanie świadczeń nienależnie pobranych w przypadku prawidłowego poinformowania o braku prawa do ich pobierania.
W odwołaniu od decyzji Skarżący zarzucił:
1) błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez uznanie, że orzeczenie z 31 lipca 2024 r., nr [...], poprzedzające zaskarżone decyzje jest ostateczne i prawomocne, gdy od powyższego orzeczenia zostało złożone odwołanie do sądu powszechnego,
2) naruszenie przepisów prawa, a to art. 7a k.p.a. w zw. z art. 7b k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. w zw. z art. 12 k.p.a. w zw. z art. 14a k.p.a. w zw. z art. 16 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i doręczenie zaskarżonych decyzji po tym jak nastąpiła wypłata świadczeń.
Skarżący wyjaśnił, że od orzeczenia z 31 lipca 2024 r. nr [...] złożył odwołanie do sądu powszechnego. Obecnie sprawa prowadzona jest przed Sądem Rejonowym w C. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych pod sygn. akt [...]. W związku z tym pomimo, że orzeczenie jest ostateczne to nie jest prawomocne.
Dalej podniósł, że orzeczenie zostało mu doręczone 20 sierpnia 2024 r., organowi zostało doręczone 23 sierpnia 2024 r, natomiast świadczenia wypłacane są przez organ do 9 dnia każdego miesiąca (w sierpniu 8 sierpnia 2024 r.), a więc na długo przed fizycznym doręczeniem mu orzeczenia. Dlatego też nie był w stanie doręczyć orzeczenia nr [...] do organu przed wypłatą świadczenia. Dlatego też, jego zdaniem, nie można uznać wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Końcowo podkreślił, że odwołanie jest konieczne i uzasadnione również z uwagi na zasady współżycia społecznego.
Organ odwoławczy zaskarżoną obecnie decyzją orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. (dalej "MZON") orzeczeniem z 17 stycznia 2022 r. zaliczył syna Skarżącego – K. G. do osób niepełnosprawnych. Orzeczenie wydano do 31 stycznia 2024 r. Skarżący jako przedstawiciel ustawowy dziecka złożył ponowny wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności 2 stycznia 2024 r. MZON orzeczeniem z 13 lutego 2024 r. nie zaliczył K. G. do osób niepełnosprawnych. Od wskazanego orzeczenia odmownego Skarżący wniósł odwołanie do Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] (dalej "WZON"), który orzeczeniem z 31 lipca 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Organ odwoławczy wskazał, że orzeczenie WZON z 31 lipca 2024 r. - w związku z wyczerpaniem toku instancyjnego - jest orzeczeniem ostatecznym w rozumieniu art. 16 § 1 k.p.a. Dalej wskazał, że Skarżący został poinformowany w treści decyzji z 4 marca 2024 r. (w trzech miejscach: w sentencji oraz w uzasadnieniu i w pouczeniu) o ciążącym na nim obowiązku powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (a w szczególności o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności) pod rygorem powstania świadczeń nienależnie pobranych. W ocenie Kolegium wystąpiła zatem przesłanka wskazana w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj. zasiłek pielęgnacyjny został wypłacony za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia, a Skarżący został pouczony kiedy i jakie świadczenia mu przysługują. Końcowo Kolegium zwróciło uwagę, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. istnieje możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia ich na raty.
Skarżący w skardze zarzucił decyzji Kolegium:
1) naruszenie art. 30 ust. 1-2b u.ś.r., poprzez bezpodstawne przyjęcie, że zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności wypłacony za miesiąc sierpień 2024 r. stanowił świadczenie nienależne pobrane,
2) naruszenie art. 16 k.p.a. poprzez uznanie, że orzeczenie WZON z 31 lipca 2024 r. było ostateczne i prawomocne, co z kolei skutkowało błędnym ustaleniem nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za miesiąc sierpień 2024 r.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji. Wskazał, że odwołał się od orzeczenia o niepełnosprawności z 31 lipca 2024 r. do Sądu Rejonowego w C.. Sprawa dotycząca orzeczenia o niepełnosprawności, od którego zależy przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego jest w toku, dlatego też nie można uznać jej za zakończoną, a tym samym ostateczną i prawomocną. Podniósł, że działanie organów było nieuprawnione, stanowiło naruszenie prawa Skarżącego i pozostaje w sprzeczności z celem jaki przyświeca przyznanemu uprawnieniu do odwołania się od orzeczenia o niepełnosprawności.
Końcowo wskazał, że zamieszkuje wraz z partnerką i pięciorgiem małoletnich dzieci. Pracuje on na ¼ etatu, z czego uzyskuje dochód 1.000 zł miesięcznie, dlatego też zasiłek pielęgnacyjny stanowił istotny element domowego budżetu.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.").
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu I instancji wykazała, że akty te nie są dotknięte uchybieniami w stopniu uzasadniającym ich wzruszenie.
W rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem wydanych decyzji jest ustalenie, czy organy prawidłowo uznały, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony Skarżącemu za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. w kwocie 215,84 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Organ I instancji kwalifikując wypłacony zasiłek pielęgnacyjny jako świadczenie nienależnie pobrane powołał się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.
Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że decyzją Prezydenta z 10 lutego 2022 r. przyznano prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla syna Skarżącego na okres od 1 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2024 r. Na podstawie art. 1 i art. 4 ustawy o szczególnych rozwiązaniach decyzją z 4 marca 2024 r. zmieniono ww. decyzję w zakresie okresu przysługiwania zasiłku. Na mocy decyzji zmieniającej przedłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne.
W sprawie nie jest sporne, że 31 lipca 2024 r. WZON utrzymał w mocy orzeczenie MZON z 13 lutego 2024 r., w którym nie zaliczono syna Skarżącego do osób niepełnosprawnych. Orzeczenie WZON z 31 lipca 2024 r. weszło do obrotu prawnego wobec doręczenia go Skarżącemu i jest ostateczne.
Pojęcie ostateczności należy odróżnić od pojęcia prawomocności. Ostatecznym orzeczeniem o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności jest orzeczenie, od którego nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji (art. 16 § 1 k.p.a. stosowany odpowiednio).
Orzeczenie prawomocne to orzeczenie ostateczne, którego nie można zaskarżyć do sądu (art. 16 § 3 k.p.a. stosowany odpowiednio). Wobec tego orzeczenie o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności może być ostateczne, ale jeszcze nieprawomocne.
Od orzeczenie WZON z 31 lipca 2024 r. nie służy żaden środek zaskarżenia w toku postępowania administracyjnego, a zatem jest ono ostateczne. Orzeczenie WZON z 31 lipca 2024 r. nie jest jednak prawomocne, gdyż Skarżący odwołał się od niego do Sądu Rejonowego w C..
W decyzji zmieniającej z 4 marca 2024 r. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przedłużone do 30 września 2024 r. nie dłużej jednak niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Utrata prawa do zasiłku pielęgnacyjnego została zatem powiązana z ostatecznością, a nie prawomocnością orzeczenia.
Skoro w stosunku do syna Skarżącego wydano nowe ostateczne orzeczenie o niepełnosprawności to zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Fakt, że orzeczenie to nie jest prawomocne nie ma znaczenia w sprawie. Podobnie jak kwestia daty doręczenia tego orzeczenia Skarżącemu – data doręczenia jest istotna dla zachowania terminu wniesienia odwołania do sądu powszechnego.
Z racji tego, że orzeczenie WZON stało się ostatecznie z dniem jego wydania, tj. 31 lipca 2024 r. to z dniem 1 sierpnia 2024 r. ustało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. O uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności Skarżący zawiadomił Organ I instancji 23 sierpnia 2024 r., a zatem już po wypłacie świadczenia. Wypłata zasiłku pielęgnacyjnego została dokonana pomimo wystąpienia okoliczności utraty prawa do tego świadczenia.
Analiza treści decyzji zmieniającej z 4 marca 2024 r. wskazuje, że Skarżący został prawidłowo poinformowany o obowiązku zawiadamiania właściwego organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, w tym o uzyskaniu nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności/stopniu niepełnosprawności. Natomiast treść zawartego w decyzji zmieniającej rozstrzygnięcia przedłużającego okres, na który przyznany został zasiłek, jest jednoznaczna i nie budzi wątpliwości interpretacyjnych.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw do uznania, że Skarżący nie był w stanie prawidłowo odczytać i zrozumieć treści rozstrzygnięcia i pouczenia. Przyjąć zatem należy, że Skarżący miał świadomość, że uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności powoduje ustanie okresu zasiłkowego, a okoliczność ta powinna zostać we właściwym terminie zgłoszona organowi.
Wobec powyższego należy uznać, że organy obu instancji nie dopuściły się zarzucanego w skardze naruszenia art. 30 ust. 1-2b u.ś.r. i art. 16 k.p.a.
Odnosząc się do zarzutu, że działanie organów pozostaje w sprzeczności z prawem Skarżącego do odwołania się od orzeczenia WZON z 31 lipca 2024 r. do sądu powszechnego należy wskazać, że interes małoletniego syna Skarżącego chroniony jest na mocy regulacji art. 24 ust. 2a u.ś.r. Stanowi ona, że jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Na mocy ww. przepisu umożliwiono zatem nabycie prawa do świadczenia zależnego od niepełnosprawności za okres wsteczny. Możliwość ubiegania się o świadczenie z datą wsteczną, tj. od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności, stanowi niejako rekompensatę, za okres niepobierania świadczenia z przyczyn niezawinionych przez stronę. Jedynym warunkiem uzyskania zaległego świadczenia jest wyłącznie to, aby wniosek o jego przyznanie był złożony w terminie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o ustaleniu niepełnosprawności albo stopnia niepełnosprawności. Przez datę wydania orzeczenia - w przypadku, gdy stopień niepełnosprawności ustala sąd powszechny - należy rozumieć dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądu.
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.