II SA/Gl 1133/25

II SA/Gl 1133/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-11-27
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-08-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /sprawozdawca/
Renata Siudyka /przewodniczący/
Tomasz Dziuk
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 60, art. 61
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Protokolant Starszy referent Renata Pacewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2025 r. sprawy ze skargi A. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 4 lipca 2025 r. nr SKO.IV/424/243/2025 w przedmiocie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 1 kwietnia 2025 roku nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 4 lipca 2025 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta B. (dalej "Prezydent" lub "Organ I instancji") z 1 kwietnia 2025 r., nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej.
Powyższa decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie sprawy.
Organ I instancji orzekł w pkt 1 zmienić decyzję nr [...] z 18 lipca 2022 r. zmienioną decyzją nr [...] z 26 lipca 2023 r. w sprawie ustalenia dla A. S. (dalej "Skarżący") opłaty za pobyt syna – M. B. – w Domu Pomocy Społecznej w K. przy ul. [...] (dalej "DPS") w zakresie punktu 1k w taki sposób, że ustala się dla Skarżącego miesięczną opłatę w wysokości:
- 2.329,93 zł w lutym 2023 r.
- 2.797,99 zł miesięcznie od marca do września 2023 r.
- 2.930,51 zł miesięcznie od października do listopada 2023 r.
- 2.778,19 zł w grudniu 2023 r.
W pkt 2 decyzji z 1 kwietnia 2025 r. odmówiono Skarżącemu całkowitego oraz częściowego zwolnienia z opłaty za pobyt syna w DPS. W pkt 3 decyzji wskazano sposób i termin uiszczenia opłaty. W pkt 4 decyzji wskazano, że decyzja obowiązuje do 31 grudnia 2023 r.
Postanowieniem z 10 lipca 2025 r., nr [...] Prezydent sprostował z urzędu błąd pisarski w decyzji z 1 kwietnia 2025 r. wskazując, że w pkt 1 sentencji decyzji wers 2 błędnie podano numer zmienianej decyzji - powinno być "Zmienić decyzję nr [...] z 18 lipca 2022 r. zmienioną decyzją nr [...] z 26 lipca 2023 r.".
Podstawę prawną decyzji z 1 kwietnia 2025 r. stanowiły w szczególności przepisy art. 106 ust. 5 w związku z art. 60 ust. 1, ust. 2 pkt 2, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 z późn. zm.; dalej "u.p.s.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm.; dalej "k.p.a.").
W uzasadnieniu decyzji z 1 kwietnia 2025 r. Prezydent wskazał, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS do lutego 2023 r. wynosił 4.924,91 zł (Zarządzenie nr [...] Starosty K. z dnia [...] r., ogłoszone w Dz. U. Woj. [...] z [...] r. poz. [...]), a od marca 2023 r. do grudnia 2023 r. wynosił 5.861,02 zł (Zarządzenie nr [...] Starosty [....] z dnia [...]r., ogłoszone w Dz. U. Woj. [...] z [...] r. poz. [...]). Syn Skarżącego przebywa w DPS od 5 sierpnia 2021 r. i ponosi odpłatność w wysokości 70% dochodu, co stanowi kwoty: 265,04 zł miesięcznie od lutego do września 2023 r., 0,00 zł miesięcznie od października do listopada 2023 r., 304,64 zł w grudniu 2023 r. Po wniesieniu opłaty przez mieszkańca DPS do dopłaty pozostają kwoty: 4.659,87 zł w lutym 2023 r., 5.595,98 zł miesięcznie od marca do września 2023 r., 5.861,02 zł miesięcznie od października do listopada 2023 r. i 5.556,38 zł w grudniu 2023 r. Ustalono, że osobami zobowiązanymi do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS są wstępni: w pierwszej kolejności rodzice – Skarżący i I. B.; w dalszej kolejności babcia. Decyzją z 28 marca 2025 r., nr [...] ustalono matce mieszkańca DPS opłatę miesięczną w wysokości 1.637,00 zł miesięcznie od listopada 2023 r. do lutego 2024 r. oraz 993,66 zł w marcu 2024 r. Miejsca pobytu babci mieszkańca DPS nie udało się ustalić. Jeśli chodzi o sposób rozłożenia obciążenia odpłatnością w ramach jednej grupy zobowiązanej, Organ I instancji przyjął stanowisko, że jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych obowiązek obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Wobec tego do wnoszenia pozostałej części dopłaty do pełnych kosztów zobowiązani są rodzice mieszkańca DPS, a Skarżący jako ojciec odpowiada za połowę kwoty należnej dopłaty.
Kryterium dochodowe dla osób zobowiązanych do opłaty za pobyt członka rodziny w DPS w przypadku osób prowadzących samodzielne gospodarstwo domowe do 31 grudnia 2024 r. wynosiło 2.328,00 zł, natomiast od 1 stycznia 2025 r. wynosi 3.030,00 zł. Dochód Skarżącego w okresie od stycznia do listopada 2023 r. przekroczył obowiązujące wówczas kryterium dochodowe dla osoby samodzielnie gospodarującej: w styczniu 2023 r. o kwotę 19.459,88 zł, w lutym 2023 r. o kwotę 16.560,07 zł, w marcu 2023 r. o kwotę 13.029,00 zł, w kwietniu 2023 r. o kwotę 12.623,83 zł, w maju 2023 r. o kwotę 13.100,76 zł, w czerwcu 2023 r. o kwotę 10.734,85 zł, w lipcu 2023 r. o kwotę 26.213,33 zł, w sierpniu 2023 r. o kwotę 12.349,12 zł, we wrześniu 2023 r. o kwotę 31.231,69 zł, w październiku 2023 r. o kwotę 15.255,11 zł oraz w listopadzie 2023 r. o kwotę 14.960,90 zł. Różnice te są wyższe od należnych kwot dopłat do pełnych kosztów, dlatego opłata, jaką winien wnosić Skarżący od lutego 2023 r. wynosi: 2.329,93 zł – w lutym 2023 r., 2.797,99 zł miesięcznie – od marca do września 2023 r., 2.930,51 zł miesięcznie – od października do listopada 2023 r. oraz 2.778,19 zł w grudniu 2023 r. Organ I instancji wyjaśnił, że dochód Skarżącego stanowiący podstawę do naliczenia opłaty za pobyt syna w DPS wzrósł z kwoty 2.450,00 zł (wrzesień 2022 r.) do kwoty 21.787,88 zł na osobę (styczeń 2023 r.). Z uwagi na fakt, że kwota zmiany dochodu wynosi 19.337,88 zł i przekracza 10% obowiązującego wówczas kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej, należało zmienić decyzję ustalającą opłatę za pobyt syna w DPS. Dochód Skarżącego ustalono na podstawie danych zawartych w zeznaniu podatkowym za rok 2022 r.
Odnosząc się do wniosku Skarżącego o zwolnienie z opłaty, Organ I instancji wyjaśnił, że był on analizowany kilkakrotnie. Na posiedzeniu Komisji Kwalifikującej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w dniu 10 kwietnia 2024 r. wniosek ten analizowano w szczególności pod kątem regulacji zawartej w art. 64 pkt 6 i 7 u.p.s. W ocenie ww. Komisji brak więzi z synem, z którym Skarżący nie utrzymywał kontaktu, nie jest przesłanką do całkowitego ani częściowego zwolnienia z odpłatności. Skarżący nie wykazał rażącego i celowego naruszania przez syna obowiązków rodzinnych względem jego osoby, w szczególności nie przedłożył stosownego wyroku ani innego dokumentu. O umieszczeniu syna Skarżącego w DPS przeznaczonego dla osób przewlekle psychicznie chorych zadecydował Sąd Rejonowy w B., bez jego zgody. Podczas rozpatrywania wniosku o zwolnienie z odpłatności Komisja wzięła pod uwagę ustalenia wywiadu środowiskowego, wszelkie obciążenia finansowe związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i bieżącymi wydatkami (w tym dobrowolnie ponoszone koszty związane z utrzymaniem córki) oraz koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Stwierdzono, że nie zaistniały okoliczności osobiste, rodzinne ani finansowe, które mogłyby stać się podstawą zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów pobytu syna w DPS. W sprawie nie znajduje zastosowania art. 64a u.p.s. gdyż nie wystąpiły okoliczności objęte zakresem unormowania tego przepisu. Wskazane przez Skarżącego wydatki nie można zaliczyć do szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 64 u.p.s. Wydatki na utrzymanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb zostały wkalkulowane przez ustawodawcę do granicy 300% kryterium dochodowego, które obecnie wynosi 3.030,00 zł i w założeniu pozwala osobom zobowiązanym do ponoszenia opłaty na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W przypadku Skarżącego kwota pozostała po wniesieniu opłaty za pobyt syna w DPS (w średniej wysokości określonej w decyzji, tj. 2.777,73 zł) wynosiłaby 14.511,17 zł i wystarczy na pokrycie wszystkich zobowiązań Skarżącego i zabezpieczenie potrzeb dnia codziennego w każdym miesiącu i jednocześnie współfinansowanie pobytu członka rodziny w DPS. Sytuacja zdrowotna Skarżącego podlegała rozważaniu w postępowaniu jednakże rozpoznanie chorób przewlekłych i konieczności leczenia w świetle ustalonych okoliczności nie może być uznane za przesłankę zwolnienia z odpłatności. W zgromadzonej dokumentacji brakuje potwierdzenia wyjątkowo trudnej sytuacji zdrowotnej i wydatków na lekarstwa.
W odwołaniu od decyzji Skarżący zarzucił Organowi I instancji niezastosowanie art. 64 u.p.s. i przekroczenie granic swobodnego uznania poprzez pominięcie kosztów uzyskania przychodów w systemie rozliczania ryczałtowego oraz pominięcie straty w działalności gospodarczej za rok 2023 r. Nadto pominięcie okoliczności, że Skarżący i jego syn nie utrzymywali ze sobą żadnych kontaktów (nawet w urodziny i święta). Organ I instancji nie ustalił rzeczywistego dochodu Skarżącego – błędnie przyjęto, że dochód jest równoznaczny z przychodem Skarżącego. Pierwsza działalność prowadzona jest w oparciu o przepisy ustawy z dnia 10 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. W tego rodzaju działalności podatek pobiera się bez pomniejszania przychodu o koszty uzyskania przychodów. Jeśli chodzi o drugą działalność gospodarczą to jest ona prowadzona w oparciu o przepisy o podatku dochodowym od osób fizycznych i w 2023 r. wykazała ona stratę w wysokości – 173.595,02 zł.
Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało rozstrzygnięcie Organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Organ odwoławczy szczegółowo opisał okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy, a następnie przywołał treść mających zastosowanie w sprawie przepisów u.p.s. Kolegium stwierdziło, że dochód Skarżącego został wyliczony prawidłowo. Za dochód uzyskany z pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej na zasadach ryczałtu przyjmuje się kwotę zadeklarowaną w oświadczeniu osoby prowadzącej działalność gospodarczą (art. 8 ust. 5 pkt 2 u.p.s.). Wedle art. 8 ust. 8 u.p.s. wysokość dochodu z tak opodatkowanej pozarolniczej działalności gospodarczej ustala się na podstawie zaświadczenia wydanego przez naczelnika urzędu skarbowego. W konsekwencji wszelkie zaświadczenia wystawione przez osobę prowadzącą na rzecz Skarżącego obsługę rachunkową, a zgromadzone w aktach sprawy (załączone do odwołania) nie stanowią dowodów, o których mowa w art. 8 ust. 8 u.p.s. Z kolei dochód z działalności opodatkowanej podatkiem dochodowym od osób fizycznych ustala się na podstawie dochodu wykazanego w zeznaniu podatkowym za 2022 rok. W związku ze zmianą sytuacji dochodowej, o której Skarżący nie poinformował organu, Organ I instancji na podstawie art. 106 ust. 5 w związku z ust. 3b u.p.s. w sposób prawidłowy zmienił decyzję ustalającą opłatę z 18 lipca 2022 r. Zdaniem Kolegium prawidłowo oceniono sytuację ekonomiczną i możliwości finansowe Skarżącego. Kolegium podziela stanowisko Prezydenta, że brak jest uzasadnionych okoliczności, które mają wpływ na bieżącą sytuację materialną i zdrowotną Skarżącego. W świetle ustalonych w toku postępowania okoliczności nie można uznać, że syn Skarżącego rażąco naruszał jakikolwiek obowiązek względem Skarżącego, a jego działania miały charakter celowy. To syn Skarżącego wymagał opieki i wsparcia, a Skarżący jako ojciec powinien mu je zapewnić.
W skardze na decyzję Kolegium, Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Zaskarżonej decyzji Skarżący zarzucił naruszenie:
1) art. 64 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i przekroczenie granic swobodnego uznania, a tym samym dowolną ocenę przesłanek uzasadniających zwolnienie z obowiązku płatności za pobyt syna Skarżącego w DPS, bez uwzględnienia zasad współżycia społecznego i prawidłowej oceny dowodów obrazujących sytuację pomiędzy Skarżącym a jego synem, w tym sytuację materialną Skarżącego;
2) art. 8 ust. 3 i ust. 5 u.p.s. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez ustalenie dochodu Skarżącego w sposób dowolny i nieudokumentowany, z pominięciem rzeczywistych kosztów uzyskania przychodu, strat związanych z działalnością gospodarczą oraz obciążeń stałych, co skutkowało nieprawidłowym ustaleniem wysokości opłaty ponoszonej za pobyt syna w DPS;
3) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niedokładne i niewyczerpujące ustalenie stanu faktycznego, zignorowanie rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez syna wobec Skarżącego, brak aktualizacji wywiadu środowiskowego, jak i pominięcie wskazanych przez stronę dowodów i argumentów.
W uzasadnieniu skargi Skarżący przedstawił argumenty na poparcie wniesionych zarzutów.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.").
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu I instancji wykazała, że akty te dotknięte są uchybieniami w stopniu uzasadniającym ich wzruszenie.
Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy ustalenia Skarżącemu odpłatności za pobyt syna w DPS w kontekście zmiany sytuacji dochodowej Skarżącego, tj. podwyższenia wysokości tej opłaty za okres od lutego do grudnia 2023 r. Kwestią sporną jest także zaistnienie przesłanek zwolnienia całkowitego lub częściowego Skarżącego z obowiązku ponoszenia tej opłaty, w szczególności przesłanek z art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s.
Przypomnieć należy, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny (art. 60 ust. 1 u.p.s.). Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. W myśl art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
W orzecznictwie wskazuje się, że art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. kreuje kolejność obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Obowiązek ten nie powstaje bowiem równocześnie po stronie osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., ale obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a dopiero w następnej - zstępnych przed wstępnymi, przy czym w grupie zstępnych nie spoczywa on na małoletnich (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2023 r., I OSK 318/22, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, opłatą należy obciążyć bliższych stopniem przed dalszymi (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 10 stycznia 2019 r., II SA/Ke 759/18, opubl. w CBOSA). Przy czym obowiązek osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi w całości albo w części (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 18 grudnia 2024 r., II SA/Gl 850/24, opubl. w CBOSA).
Skarżący jako wstępny mieszkańca DPS jest osobą wymienioną w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., a zatem należy do kręgu osób obowiązanych do ponoszenia opłaty za jego pobyt w DPS. Organy w sposób prawidłowy zastosowały art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s. poprzez przyjęcie zasady, że Skarżący odpowiada za połowę kwoty należnych dopłat do pełnych kosztów utrzymania syna w DPS.
Opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby w domu pomocy społecznej może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. albo na podstawie decyzji administracyjnej. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Zgodnie zaś z art. 61 ust. 2e u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.
W rozpoznawanej sprawie decyzją z 18 lipca 2022 r. ustalono Skarżącemu odpłatność za pobyt syna w DPS. Decyzja ta została zmieniona decyzją z 26 lipca 2023 r., w której ustalono Skarżącemu opłatę w wysokości 2.145,13 zł we wrześniu 2022 r. i wysokości 122,00 zł miesięcznie od października 2022 r. W związku z powzięciem informacji o zmianie dochodu Skarżącego w okresie ponoszenia odpłatności za pobyt syna w DPS, Organ I instancji decyzją z 1 kwietnia 2025 r. - działając na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. - zmienił decyzję własną z 18 lipca 2022 r., tj. podwyższył Skarżącemu wysokość opłaty za pobyt syna w DPS za okres od lutego do grudnia 2023 r.
Wyjaśnić należy, iż w myśl art. 106 ust. 5 u.p.s. decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5. Zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody. Przepis art. 106 ust. 5 u.p.s. stwarza możliwość zmiany (uchylenia) decyzji ostatecznej i jest normą lex specialis w stosunku do uregulowań zawartych w k.p.a. Postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. jest postępowaniem w nowej sprawie.
Z art. 106 ust. 5 u.p.s. wynika, że zmiana sytuacji dochodowej strony stanowi obligatoryjną przesłankę weryfikacji decyzji. Regulacja ta koresponduje z art. 109 u.p.s., który nakłada m. in. na osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, obowiązek niezwłocznego poinformowania organu, który ustalił odpłatność, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do ponoszenia odpłatności. Przy czym zmiana dochodu osoby samotnie gospodarującej lub rodziny w okresie ponoszenia odpłatności za świadczenie niepieniężne nie wpływa na wysokość tej odpłatności, jeżeli kwota zmiany nie przekroczyła 10% odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 106 ust. 3b u.p.s.). Norma art. 106 ust. 5 u.p.s. konieczność ingerencji w treść ukształtowanego stosunku prawnego wyraźnie wiąże z zajściem określonego stanu prawnego lub faktycznego. Zmiany sytuacji prawnej lub faktycznej mające wpływ na istnienie lub rozmiar odpłatności za świadczenie niepieniężne winny być zatem uwzględnione od momentu ich wystąpienia. Prawidłowe jest zatem stanowisko organów, że zmiana decyzji o ustaleniu Skarżącemu wysokości opłaty za pobyt syna w DPS mogła nastąpić z mocą wsteczną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 lipca 2023 r., I OSK 1536/22; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 27 lipca 2023 r., I SA/Wa 86/23 – opubl. w CBOSA).
W świetle art. 106 ust. 5 u.p.s. w związku z art. 106 ust. 3b u.p.s. pierwszym krokiem powinno być ustalenie wysokości dochodu Skarżącego i zbadanie czy kwota zmiany przekroczyła 10% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. W dalszej kolejności należało ustalić czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej oraz czy kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie jest niższa niż 300% tego kryterium.
Skarżący słusznie zarzuca, że jego dochód został wyliczony wadliwie.
Należy zauważyć, że źródłem dochodu Skarżącego są środki uzyskiwane z prowadzonych działalności gospodarczych. Skarżący prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz opodatkowaną na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.
W myśl art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s. w stosunku do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych - za dochód przyjmuje się przychód z tej działalności pomniejszony o koszty uzyskania przychodu, obciążenie podatkiem należnym określonym w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych i składkami na ubezpieczenie zdrowotne określonymi w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, związane z prowadzeniem tej działalności oraz odliczonymi od dochodu składkami na ubezpieczenia społeczne niezaliczonymi do kosztów uzyskania przychodów, określonymi w odrębnych przepisach, z tym że dochód ustala się, dzieląc kwotę dochodu z działalności gospodarczej wykazanego w zeznaniu podatkowym złożonym za poprzedni rok kalendarzowy przez liczbę miesięcy, w których podatnik prowadził działalność, a jeżeli nie prowadził działalności, za dochód przyjmuje się kwotę zadeklarowaną w oświadczeniu tej osoby. W stosunku zaś do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne - za dochód przyjmuje się kwotę zadeklarowaną w oświadczeniu tej osoby (art. 8 ust. 5 pkt 2 u.p.s.). Dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej i z ha przeliczeniowych oraz z innych źródeł sumuje się (art. 8 ust. 10 u.p.s.). Zasadą jest przy tym ustalenie dochodu z miesiąca poprzedzającego ustalenie opłaty (art. 8 ust. 3 u.p.s.).
W rozpoznawanej sprawie organy wyliczając dochód Skarżącego z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej podatkiem dochodowym od osób fizycznych zastosowały się do reguł wynikających z art. 8 ust. 3 i ust. 5 pkt 1 u.p.s. jednakże nie pomniejszyły przychodu Skarżącego za 2022 rok o obciążenie składkami na ubezpieczenie zdrowotne określonymi w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Ze znajdujących się w aktach sprawy zaświadczeń Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w B. wynika wprawdzie, że za 2022 rok wysokość składki na ubezpieczenie zdrowotne odliczonej od podatku wynosi 0,00 zł, jednakże należy mieć na uwadze, że treść zaświadczenia jest konsekwencją wprowadzonych od 1 stycznia 2022 r. zmian w zasadach odliczania składki na ubezpieczenie zdrowotne od zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. Na mocy art. 1 pkt 48 ustawy z dnia 29 października 2021 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.z 2021 r. poz. 2105) uchylono art. 27b ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, umożliwiający odliczanie od podatku składki na ubezpieczenie zdrowotne. Od 2022 roku nie można odliczyć składki na ubezpieczenie zdrowotne od zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. Oznacza to, że kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne nie wpływa już na wysokość zaliczki i podatku dochodowego od osób fizycznych obliczanego od dochodów uzyskanych od 1 stycznia 2022 r. Nie zmienia to jednak faktu, że zgodnie z definicją dochodu zawartą w art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., opłacone przez Skarżącego składki na ubezpieczenie zdrowotne, powinny pomniejszać jego przychód uzyskany z pozarolniczej działalności gospodarczej w 2022 r., skoro na mocy art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c. ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 146; dalej: "u.ś.o.z.") w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 497) osoby prowadzące działalność pozarolniczą podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, z czym wiąże się obowiązek opłacenia składki w terminie i na zasadach określonych w ustawie (art. 67 ust. 1 zd. 1 u.ś.o.z.). Sąd w pełni podziela stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku zawarte w wyroku z 13 lutego 2025 r., II SA/Bk 773/24, zgodnie z którym: "Zgodnie z definicją dochodu zawartą w art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., opłacone przez przedsiębiorcę składki na ubezpieczenie zdrowotne pomniejszają jego przychód uzyskany z pozarolniczej działalności gospodarczej w poprzednim roku kalendarzowym, nawet jeżeli nie zostały one wykazane w zaświadczeniu naczelnika właściwego urzędu skarbowego, o którym mowa w art. 8 ust. 7 u.p.s. Zaświadczenie to zawiera bowiem jedynie informację o odliczonych od podatku składkach na ubezpieczenie zdrowotne, związanych z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej, a więc nie uwzględnia znowelizowanego z dniem 1 stycznia 2022 r. (w ramach Polskiego Ładu) stanu prawnego, w którym składki na ubezpieczenie zdrowotne nie są już odliczane od podatku – a tym samym nie są one wykazywane w ww. zaświadczeniu lub wpisywana jest w nim kwota 0 zł. Wysokość opłaconych przez przedsiębiorcę składek organ może ustalić sięgając po inne środki dowodowe, o których mowa w art. 107 ust. 5d u.p.s.".
Organy nie wyjaśniły, czy Skarżący z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, opodatkowanej podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych, w 2022 r. opłacał składkę zdrowotną, a jeśli tak to w jakiej miesięcznej wysokości. W celu ustalenia tej okoliczności, organy winny pozyskać dowód potwierdzający wysokość opłaconych przez Skarżącego w 2022 r. składek na ubezpieczenie zdrowotne, w postaci np. zaświadczenia wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub potwierdzeń przelewów bankowych dostarczonych przez Skarżącego.
Jeśli chodzi o wyliczenie dochodu Skarżącego opodatkowanego ryczałtem to organy także zastosowały się do reguł ustawowych, jednakże pominęły wyjaśnienia Skarżącego, z których wynika, że w związku z prowadzoną działalnością ponosi koszty, które nie zostały odliczone od przychodów. Z art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 843) wynika, że podatek zryczałtowany, o którym mowa w ust. 1, pobiera się bez pomniejszania przychodu o koszty uzyskania. Przy zryczałtowanym podatku dochodowym podstawą opodatkowania jest przychód i brak jest możliwości uwzględnienia w podstawie opodatkowania kosztów uzyskania przychodów. Z uwagi na konstrukcję zryczałtowanego podatku dochodowego od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, rozliczający się w ten sposób podatnik nie ma możliwości uzyskania od organu podatkowego zaświadczenia o osiągniętym w danym roku dochodzie. Z tego też względu w art. 8 ust. 5 pkt 2 u.p.s. wskazano, że dochód ustalany jest na podstawie oświadczenia podatnika, a nie zaświadczenia organu podatkowego. Organ podatkowy, któremu składana jest roczna deklaracja PIT-28 dotycząca zryczałtowanego podatku dochodowego nie ma informacji o poniesionych przez podatnika kosztach uzyskania przychodu, ani tym samym o dochodzie osiągniętym przez podatnika w danym roku podatkowym. Organy, dokonując ustaleń faktycznych co do dochodu Skarżącego opodatkowanego na zasadach ryczałtu poprzestały na informacjach wpisanych w drukach oświadczeń, a pominęły przedstawione przez Skarżącego wyjaśnienia na temat kosztów prowadzonej działalności. Organy powinny były dostrzec niespójność między ww. oświadczeniami Skarżącego o wysokości dochodu a przedstawianymi przez niego zestawieniami miesięcznych kosztów utrzymania firmy. W oświadczeniu, o którym mowa w art. 8 ust. 5 pkt 2 u.p.s. podatnik podaje nie przychód, a dochód z działalności opodatkowanej ryczałtem, tj. przychód pomniejszony o koszty jego uzyskania. Brak należytego ustosunkowania się do twierdzeń i dowodów przedłożonych przez Skarżącego w toku postępowania pierwszoinstancyjnego i w treści odwołania, wymaga ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego i ponownego przeliczenia dochodu Skarżącego z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Przy czym należy wskazać, że strona składająca oświadczenie, o którym mowa w art. 8 ust. 5 pkt 2 u.p.s., w przypadku popełnienia omyłki co do jego treści jest uprawniona do jego korekty (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 stycznia 2020 r., I OSK 1668/18, opubl. w CBOSA).
Nie ma natomiast racji Skarżący, że jego dochód z działalności gospodarczej powinien być pomniejszony o stratę z lat ubiegłych. Sposób ustalania dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej dla celów u.p.s. został określony w art. 8 ust. 5 u.p.s. i nie jest tożsamy ze sposobem ustalania dochodu dla celów podatkowych. Z przepisu tego nie wynika możliwość odliczenia straty przy obliczaniu dochodu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 27 maja 2021 r., II SA/Rz 1153/20, opubl. w CBOSA).
Następnie należy wskazać, że ustalona różnica pomiędzy dochodem osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności za pobyt osoby w domu pomocy społecznej, a ustalonym kryterium dochodowym nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d u.p.s. W sytuacji, w której osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy, ale wyraża zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 61 ust. 2d u.p.s.) organ ustalając wysokość opłaty winien uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., lecz także możliwości osoby zobowiązanej. Interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi. Jednakże przez "możliwości" należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej. Chodzi zatem o różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty.
Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego sprawy należy stwierdzić, że organy powinny były poddać analizie aktualne dochody Skarżącego, ale także ponoszone przez niego wydatki w kontekście potrzeb życiowych. Natomiast, w ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie organy nie dokonały prawidłowej weryfikacji możliwości płatniczych Skarżącego, uwarunkowanych jego sytuacją osobistą, rodzinną, zdrowotną i majątkową. Wywiad środowiskowy, na ustaleniach którego organy oparły swoją ocenę "możliwości" Skarżącego, został przeprowadzony w lutym 2024 r., zaś decyzje zostały wydane w kwietniu i lipcu 2025 r. W świetle art. 61 ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 u.p.s. chodzi o "możliwości" aktualne na dzień wydawania decyzji, a więc konieczne było ustalenie aktualnej sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej Skarżącego, a nie sytuacji istniejącej we wcześniejszym okresie, tj. za który ustalono odpłatność za pobyt syna w DPS.
Odnosząc się do rozstrzygnięcia o odmowie zwolnienia Skarżącego z opłaty za pobyt syna w DPS, Sąd przychyla się do stanowiska organów, że powoływany przez Skarżącego brak więzi z synem, nie utrzymywanie z nim żadnych kontaktów, zerwanie więzi rodzinnych nie stanowi podstawy do zwolnienia z odpłatności w świetle art. 64 pkt 6 i 7 u.p.s. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika by syn Skarżącego dopuścił się w stosunku do Skarżącego rażących zaniedbań. Skarżący nie wykazał rażącego i celowego naruszania przez syna obowiązków rodzinnych względem jego osoby, w szczególności nie przedłożył stosownego wyroku ani innego dokumentu. Sam fakt konfliktów rodzinnych i złych relacji rodzinnych nie może uzasadniać wniosku o zwolnienie, a zatem w rozpoznawanej sprawie nie można mówić o spełnieniu warunku rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 u.p.s.. Nadto należy mieć na uwadze, że syn Skarżącego został umieszczony w DPS dla osób psychicznie chorych.
Jedną z przesłanek warunkujących zwolnienie zobowiązanego z obowiązku wnoszenia opłaty jest zawarta w art. 64 pkt 2 u.p.s. przesłanka istnienia "uzasadnionych okoliczności", która nie została sprecyzowana przez ustawodawcę. Jednak wymienione w nim przykłady zdarzeń uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że w zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania okoliczności związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Okoliczności, wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s., powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny, ale przede wszystkim odnosić się do osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty. Zatem aktualna sytuacja materialna strony oraz sposób wydatkowania posiadanych środków finansowych pozostają w ścisłym związku z przesłanką wystąpienia "uzasadnionych okoliczności" i również powinna podlegać ocenie w związku z wnioskiem Skarżącego o zwolnienie z odpłatności. Organy zaniechały przeprowadzenia takiej oceny.
Należy podkreślić, że organ rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat powinien mieć na względzie nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. Podejmowanie zatem decyzji w granicach wyznaczonych art. 64 u.p.s. wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego, a także odwołania się do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 lipca 2025 r., I OSK 1919/23, opubl. w CBOSA). Przy czym nie można doprowadzać do sytuacji, w której obowiązki członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jej członka byłyby w sposób zbyt swobodny i nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach przerzucane na jednostki samorządu terytorialnego, powodując nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 czerwca 2022 r., I OSK 1575/20, opubl. w CBOSA).
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę uwzględni ocenę prawną, a także wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym uzasadnieniu mając jednocześnie w polu widzenia obowiązek przestrzegania pozostałych reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu.
Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł jak w punkcie 2 sentencji wyroku, działając na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.). Do kosztów zaliczono koszty ustanowienia pełnomocnika z wyboru (480 zł).