II SA/Gl 113/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w GliwicachGliwice2024-05-16
NSAAdministracyjneWysokawsa
zasiłek pielęgnacyjnynienależnie pobrane świadczenianiepełnosprawnośćorzeczenie o niepełnosprawnościpouczenieświadczenia rodzinneKodeks postępowania administracyjnegokontrola sądowa

WSA uchylił decyzje o nienależnie pobranym zasiłku pielęgnacyjnym, wskazując na błędy organów w ustaleniu stanu faktycznego i braku prawidłowego pouczenia strony.

Sprawa dotyczyła nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz dziecka. Organy administracji uznały, że zasiłek wypłacony w okresie od października 2021 r. do lipca 2023 r. jest nienależny, ponieważ skarżący nie dostarczył na czas nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki. WSA uchylił obie decyzje, stwierdzając, że organy nieprawidłowo ustaliły stan faktyczny, nie zbadały świadomości skarżącego co do braku prawa do świadczenia i nie zweryfikowały informacji z urzędu, mimo że powinny mieć dostęp do danych o orzeczeniach o niepełnosprawności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił decyzje organów obu instancji dotyczące nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Sprawa dotyczyła sytuacji, w której skarżący pobierał zasiłek na rzecz swojej córki, a organy uznały świadczenie za nienależnie pobrane z powodu niedostarczenia w terminie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Sąd podkreślił, że kluczowe dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest nie tylko zaistnienie okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia, ale także świadomość osoby pobierającej o braku tego prawa, wynikająca z prawidłowego pouczenia. W tej sprawie skarżący nie został wystarczająco pouczony o skutkach niedostarczenia nowego orzeczenia, a ponadto organy miały możliwość samodzielnego uzyskania informacji o stopniu niepełnosprawności córki z ogólnodostępnych systemów. Sąd wskazał na naruszenie przepisów postępowania, w szczególności zasad prawdy obiektywnej i zaufania do władzy publicznej, a także na błąd w oznaczeniu strony postępowania. WSA uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta, nakazując organom ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem wykładni sądu.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, aby świadczenie zostało uznane za nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest nie tylko zaistnienie okoliczności powodujących ustanie prawa, ale także prawidłowe pouczenie osoby pobierającej o braku prawa do świadczenia.

Uzasadnienie

Sąd podkreślił, że kluczowe jest pouczenie świadczeniobiorcy o skutkach prawnych. Samo niedostarczenie nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza o nienależnym pobraniu świadczenia, jeśli osoba nie została jasno poinformowana o konsekwencjach.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (29)

Główne

u.ś.r. art. 30 § ust. 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 30 § ust. 2 pkt 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 30 § ust. 2 pkt 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Wymaga łącznego spełnienia trzech warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie lub zmniejszenie prawa do świadczeń; 2) wypłaty świadczenia mimo tych okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej o braku prawa do świadczenia.

Pomocnicze

u.ś.r. art. 25 § ust. 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 16 § ust. 2 pkt 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 16 § ust. 3

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 23b § ust. 1 pkt 5

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 30 § ust. 9

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

ustawa COVID art. 15h § ust. 1

Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

ustawa zmieniająca art. 23

Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustawy

ustawa zmieniająca art. 10

Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustawy

u.ś.r. art. 25 § ust. 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Nie daje organom uprawnienia do pomijania istotnych okoliczności faktycznych, które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną.

u.ś.r. art. 23b § ust. 1 pkt 5

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Organy są obowiązane do samodzielnego uzyskiwania informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności.

u.r.z.s. art. 6d § ust. 4a pkt 1

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

Dane z Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności udostępnia się organom właściwym w celu weryfikacji danych.

k.p.a. art. 7

Kodeks postępowania administracyjnego

Zasada prawdy obiektywnej – organ ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w celu ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością.

k.p.a. art. 8

Kodeks postępowania administracyjnego

Zasada prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie uczestników do władzy publicznej.

k.p.a. art. 77 § § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego.

k.p.a. art. 80

Kodeks postępowania administracyjnego

Ocena, czy dana okoliczność została udowodniona na podstawie całokształtu materiału dowodowego.

p.u.s.a. art. 1 § § 1

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.u.s.a. art. 1 § § 2

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 i 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 134 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 119 § pkt 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 135

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 153

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a) i c)

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 200

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 205 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Konstytucja RP art. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Argumenty

Skuteczne argumenty

Organy nieprawidłowo ustaliły stan faktyczny, nie zbadały świadomości skarżącego co do braku prawa do świadczenia. Skarżący nie został prawidłowo pouczony o skutkach niedostarczenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organy miały obowiązek samodzielnie zweryfikować dane o niepełnosprawności córki skarżącego z ogólnodostępnych systemów. Błędnie oznaczono stronę postępowania (skarżącego zamiast córki reprezentowanej przez niego).

Godne uwagi sformułowania

Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. Informacja, z której brakiem organy powiązały negatywne dla Skarżącego skutki prawne (...) winna być im znana z urzędu.

Skład orzekający

Agnieszka Kręcisz-Sarna

sprawozdawca

Beata Kalaga-Gajewska

przewodniczący

Wojciech Gapiński

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, obowiązków organów w zakresie weryfikacji danych i prawidłowego pouczania stron."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji związanej z zasiłkiem pielęgnacyjnym i orzeczeniami o niepełnosprawności, ale zasady interpretacji przepisów są uniwersalne.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa pokazuje, jak ważne jest prawidłowe pouczenie strony przez organ administracji i jak organy mogą popełniać błędy, które prowadzą do uchylenia ich decyzji. Pokazuje też, że organy mają obowiązek aktywnie szukać informacji.

Czy brak jednego dokumentu może oznaczać utratę świadczenia? Sąd wyjaśnia, kiedy organy popełniają błędy.

Dane finansowe

WPS: 4748,48 PLN

Sektor

administracyjne

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Gl 113/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-05-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /sprawozdawca/
Beata Kalaga-Gajewska /przewodniczący/
Wojciech Gapiński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2020 poz 374
art. 15h ust. 1
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie, Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja 2024 r. sprawy ze skargi P. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 listopada 2023 r. nr SKO.PŚS/41.5/3183/2023/22697 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia 13 października 2023 r., znak: [...].
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 27 listopada 2023 r. nr SKO.PŚS/41.5/3183/2023/22697 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Wójta Gminy C. (dalej "Wójt" lub "Organ pierwszej instancji") z 13 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie sprawy.
Organ pierwszej instancji uznał, że świadczenie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone na rzecz dziecka N.Z. w okresie od października 2021 r. do lipca 2023 r. w łącznej wysokości 4.748,48 zł jest świadczeniem rodzinnym nienależnie pobranym i orzekł o jego zwrocie przez P.Z. (dalej "Skarżący"). Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej "u.ś.r."), art. 10 i art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustawy (Dz. U. z 2023 r. poz. 852; dalej "ustawa zmieniająca") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.; dalej "k.p.a.").
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Wójt decyzją z 30 marca 2016 r. nr [...] przyznał Skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny na rzecz niepełnosprawnej córki. Następnie 14 maja 2021 r. Wójt decyzją nr [...] zmienił decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny w zakresie wydłużenia prawa do tego świadczenia od 1 maja 2021 r. do 60. dnia od dnia odwołania zagrożenia epidemicznego, lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 9 sierpnia 2023 r. została wydana kolejna decyzja przedłużająca, zgodnie z art. 23 ustawy zmieniającej. W dniu 14 sierpnia 2023 r. Skarżący dostarczył nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki z [...] r. Skarżący dysponował ww. orzeczeniem od [...] r. Wobec tego zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. nie przysługuje.
W odwołaniu od decyzji Skarżący wyjaśnił, że był nieświadomy i niewystarczająco pouczony o istniejących i zmieniających się przepisach prawnych. Skarżący nie zdawał sobie również sprawy, że orzeczenie o niepełnosprawności córki wydane przez Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z [...]r. jest tak ważne w postępowaniu o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego.
Organ odwoławczy zaskarżoną obecnie decyzją orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że w obydwu decyzjach przyznających zasiłek pielęgnacyjny Skarżący został pouczony o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. Orzeczeniem z [...] r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. zaliczył córkę Skarżącego do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Dopiero 14 sierpnia 2023 r. Skarżący dostarczył do Ośrodka Pomocy Społecznej ww. orzeczenie. W sytuacji Skarżącego wystąpiła przesłanka wskazana w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj. zasiłek pielęgnacyjny został wypłacony za okres od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia, a osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Końcowo Kolegium zwróciło uwagę, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. istnieje możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia jej na raty.
Skarżący w skardze na decyzję Kolegium podkreślił, że był nieświadomy i niewystarczająco pouczony o istniejących i zmieniających się przepisach prawnych. Skarżący opisał swoją sytuację rodzinną i stan zdrowia dziecka.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie).
Ponadto wyjaśnić należy, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., z uwagi na to, że Organ odwoławczy złożył wniosek o zastosowanie tego trybu postępowania, zaś Skarżący w ustawowym terminie nie zażądał rozprawy.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu pierwszej instancji wykazała, że akty te dotknięte są uchybieniami uzasadniającymi ich wzruszenie.
W rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem wydanych decyzji jest ustalenie, czy organy prawidłowo uznały, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony Skarżącemu za okres od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. w kwocie 4.748,48 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Organ pierwszej instancji kwalifikując wypłacony zasiłek pielęgnacyjny jako świadczenie nienależnie pobrane powołał się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki NSA: z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.
Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że decyzją Wójta z 30 marca 2016 r. przyznano prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla córki Skarżącego na okres od 1 lutego 2016 r. do 30 kwietnia 2021 r. Następnie na podstawie art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.) ww. decyzja została zmieniona decyzją z 14 maja 2021 r. Na mocy decyzji zmieniającej przedłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla córki Skarżącego na okres od 1 maja 2021 r. do 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie jest sporne, że [...] r. Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. zakwalifikował córkę Skarżącego do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (niepełnosprawność istnieje od urodzenia), co potwierdził orzeczeniem nr [...]. Nowe orzeczenie o niepełnosprawności Skarżący przedłożył 14 sierpnia 2023 r.
W decyzji przyznającej świadczenie z 30 marca 2016 r. oraz w decyzji zmieniającej z 14 maja 2021 r. zawarto ogólne pouczenie o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. niezwłocznego powiadamiania organu właściwego wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W pouczeniu wskazano także, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi stosownie do art. 30 u.ś.r. Z literalnego brzmienia pouczenia wynika, że chodzi w nim o obowiązek informacyjny ujawnienia tylko takich okoliczności, które wpływają na prawo do zasiłku bądź na jego wysokość. W przypadku córki Skarżącego nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostawało bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego jak i na jego wysokość, gdyż potwierdzało, że córka Skarżącego zaliczona została do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a niepełnosprawność istnieje od urodzenia.
Skarżący podkreślał, że nie pobierał zasiłku niezgodnie z tym co się należało jego córce. Ponadto był pewien, że dokumentacja, którą posiadają urzędnicy jest kompletna i bez zarzutu. W tych okolicznościach uznał, że nowe orzeczenie nie ma wpływu na prawo do zasiłku i świadczenie będzie mu wypłacane.
Jak podkreśla się w orzecznictwie przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r., warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2019 r., IV SA/Wr 245/19; wyrok WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., II SA/Gl 281/22; wyrok WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., II SA/Łd 640/22 – opubl. w CBOSA).
Skarżący nie został pouczony, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego. Zwrócić w tym miejscu uwagę należy na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zgodnie z którym ocena, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wymaga uwzględnienia celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje (por. wyrok NSA z 6 czerwca 2023 r., I OSK 1365/22, opubl. w CBOSA).
W toku postępowania administracyjnego w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego obowiązkiem organów było poczynienie ustaleń w zakresie okoliczności determinujących prawo córki Skarżącego do tego świadczenia, a następnie wykazanie, że doszło do przyjęcia świadczenia w złej wierze, przy czym świadomość braku przysługiwania świadczenia powinna być odniesiona do udzielonego pouczenia.
Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że informacja, z której brakiem organy powiązały negatywne dla Skarżącego skutki prawne (tj. uzyskanie przez córkę Skarżącego nowego orzeczenia o zaliczeniu do osób z umiarkowaną niepełnosprawnością), winna być im znana z urzędu. Zgodnie bowiem z art. 23b ust. 1 u.ś.r. organy ustalające prawo do świadczeń są obowiązane do samodzielnego uzyskiwania informacji, w tym m. in. informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r.). Stosownie zaś do art. 6d ust. 4a pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 100 z późn. zm.) dane gromadzone w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności udostępnia się - jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu - organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 u.ś.r. w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin. Organ ma zatem możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie organy takiej weryfikacji nie przeprowadziły.
Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a jeśli tak to czy zachodziła sytuacja świadomego działania, stanowiąca następstwo pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności.
Tym samym decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Obowiązkiem organów administracji publicznej jest podejmowanie z urzędu lub na wniosek stron wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Artykuł 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Organy nie sprostały obowiązkom wynikającym ze wskazanych wyżej przepisów k.p.a. Co więcej informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania zaskarżonych decyzji, powinna być znana organom z urzędu. W związku z tym wszczęcie postępowania w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia i wydanie decyzji po upływie niemalże trzech lat od wystąpienia zdarzenia, z którym organ wiąże utratę prawa do świadczenia, pozostaje nie do pogodzenia z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego w demokratycznym państwie prawa (art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a.).
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że organy obu instancji adresatem decyzji błędnie uczyniły Skarżącego, podczas gdy winna nim być jego córka, która jest osobą uprawnioną w rozumieniu art. 16 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 u.ś.r. Sprawa ustalenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego dotyczy praw i obowiązków ściśle związanych z osobą wnioskodawcy, tj. z osobą niepełnosprawną ubiegającą się o przyznanie tego zasiłku. Zasiłek ten przyznawany jest nie "na osobę" niepełnosprawną, lecz samej tej osobie, co wynika wprost z art. 16 ust. 2 i 3 u.ś.r. Stroną postępowania w sprawie przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego jest zawsze osoba niepełnosprawna, bez względu na okoliczność, czy jest to osoba małoletnia, ubezwłasnowolniona całkowicie czy też pełnoletnia. Zatem w przypadku gdy osoba uprawniona jest małoletnia decyzje należy kierować do małoletniego reprezentowanego przez jego przedstawiciela ustawowego. W przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego uprawnioną osobę niepełnosprawną reprezentuje opiekun prawny ustanowiony przez sąd rodzinny. Z tych też powodów okoliczność ta winna być uwzględniona w toku dalszego postępowania.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrany zasiłek pielęgnacyjny w spornym okresie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, oraz - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżący, zwolniony z mocy ustawy od kosztów sądowych i działający osobiście, nie wykazał aby w związku ze sprawą poniósł wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI