II SA/Gl 113/22

II SA/Gl 113/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2022-04-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Elżbieta Kaznowska /przewodniczący/
Tomasz Dziuk
Wojciech Gapiński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6189 Inne o symbolu podstawowym 618
Hasła tematyczne
Wywłaszczanie nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1586/22 - Wyrok NSA z 2025-08-06
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1899
art. 128 ust. 1, art. 129 ust. 1, art. 131 ust. 1, art. 112
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk,, Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi Stowarzyszenia "A" w W. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości oddala skargę.
Uzasadnienie
Wojewoda Śląski (dalej – organ odwoławczy, Wojewoda) decyzją z dnia 19 listopada 2021 r. nr NWXIV.7581.2.33.2021, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania Stowarzyszenia [...] w W. (dalej – Wnioskodawca, Stowarzyszenie), utrzymał w mocy decyzję nr [...] Starosty [...] (dalej – organ I instancji, Starosta) z dnia 27 września 2021 r. znak [...] umarzającą postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości położonej w gminie B., obręb G., oznaczonej w chwili obecnej jako działki nr: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32.
Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Pismem z dnia 6 lipca 2020 r. Stowarzyszenie [...] zwróciło się do Starosty [...] z wnioskiem o zwrot wywłaszczonych nieruchomości, tj. działek nr: 33, 1, 2, 3, 4, 34, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 35, 12, 36, 37, 38, 13, 14, 15, 39, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, położonych w gminie B. obręb G. na rzecz Wnioskodawcy, będącego poprzednim właścicielem nieruchomości, ewentualnie w przypadku nieuwzględnienia wniosku o zwrot nieruchomości - o przyznanie Wnioskodawcy odszkodowania w wysokości równej wartości nieruchomości wywłaszczonej ustalonej przez biegłego, ewentualnie o przyznanie nieruchomości zamiennej.
W uzasadnieniu wniosku wskazano, iż wymienione nieruchomości położone w G. stanowiły własność Związku [...], co potwierdzają wyciągi z ksiąg wieczystych. Przedwojenna własność w G. - to dawna Centralna Szkoła Instruktorów [...] - kolebka ruchu [...] oraz gospodarstwo rolne prowadzone dla własnych potrzeb. Działał tu także [...] Uniwersytet Ludowy dla drużynowych wiejskich. Po wojnie po krótkim 2,5 letnim okresie faktycznego władania nieruchomością (1945-1947) i odbudowaniu budynków zdewastowanych w czasie okupacji, z przyczyn polityczno-społecznych, wbrew swej woli Stowarzyszenie zostało wywłaszczone i pozbawione posiadania tej nieruchomości. Doprowadziło to do nabycia własności w drodze zasiedzenia (przy czym de facto było to działaniem mającym charakter wywłaszczenia, a nie nabycia cywilno-prawnego) przez Skarb Państwa, działający przez [...] w J. z dniem 1 stycznia 1967 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w C. Wydział I Cywilny z dnia [...] r. o sygn. akt [...].
Wnioskodawca odwołując się do treści art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 65 z późn. zm. – dalej u.g.n.) stwierdził, iż roszczenie o zwrot nieruchomości nie jest zależne od sposobu (formy) nabycia przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego nieruchomości na cele uzasadniające wywłaszczenie. Instytucja wywłaszczenia ma zastosowanie nie tylko do wywłaszczeń na podstawie ustawy o gospodarce nieruchomościami, ale także do przypadków, gdy wywłaszczenie dokonane zostało na podstawie aktów poprzedzających tę ustawę. Podniósł też, że zgodnie z ust. 1 tego przepisu, ustawa wprowadza zakaz używania wywłaszczonych nieruchomości na inny cel niż ten, na który nastąpiło wywłaszczenie.
W niniejszym stanie faktycznym, jak stwierdził pełnomocnik, zajęcie przez Skarb Państwa, czy jednostkę samorządu terytorialnego, przedmiotowej nieruchomości nie było uzasadnione konkretnym celem publicznym. Nie ma istotnych celów, aby Skarb Państwa koniecznie prowadził działalność i posiadał własność na tych nieruchomościach. Nie ma też powodów, dla których nieruchomości te miałyby być własnością Skarbu Państwa.
Odwołując się do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego oraz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2012 r. sygn. akt P 12/11, Wnioskodawca podkreślił, że jeżeli cel publiczny, na który wywłaszczono nieruchomości nie jest realizowany, albo wywłaszczona nieruchomość nie jest konieczna na cel publiczny, wówczas nie istnieje nie tylko konstytucyjna legitymacja ingerencji we własność prywatną, ale również prawna podstawa (przyczyna) nabycia tej własności przez podmiot publiczny.
Pismem z dnia 7 października 2020 r. uzupełniono złożony wniosek. Przede wszystkim stosownie do informacji przekazanej przez Starostę o nieistnieniu niektórych z działek wymienionych we wniosku, sprecyzowano zakres żądania wskazując, że dotyczy on działek o nr: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32.
Następnie pełnomocnik wyjaśnił, iż Wnioskodawca nosi nazwę Związek [...] i jest wychowawczym, patriotycznym, dobrowolnym i samorządnym stowarzyszeniem, który jest tożsamy ze Związkiem [...] w W., którego prawo własności ujawnione zostało na podstawie orzeczenia Wojewody Śląskiego z dnia 27 listopada 1936 r., czyli wnioskowanych do zwrotu nieruchomości. Powyższe potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego w P. Wydział Cywilny z dnia [...] r. sygn. akt [...], zaświadczenie Starosty Powiatu [...] z dnia 4 stycznia 2001 r., opinia prawna z dnia 22 kwietnia 1991 r. adwokata S. R., a także wypisy z rejestru stowarzyszeń [...] i fotokopie z akt rejestrowych Krajowego Rejestru Sądowego. W świetle powyższego stwierdzono, że obecny Wnioskodawca jest tożsamy z podmiotem będącym właścicielem ujawnionym w księdze wieczystej [...] w G.
Po przeprowadzeniu postępowania, zebraniu niezbędnych materiałów dowodowych, zawiadomieniu Wnioskodawcy o możliwości zapoznania się z materiałem sprawy, decyzją z dnia 27 września 2021 r. organ I instancji, umorzył postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości (tj. działek wymienionych we wniosku) położonej w gminie B., obręb G.
Na wstępie organ I instancji wskazał, że wniosek Stowarzyszenia o zwrot nieruchomości został rozstrzygnięty decyzją nr [...] z dnia 17 września 2021 r. znak [...], którą umorzono postępowanie w sprawie.
W dalszej części przedstawiono zmiany, jakie zachodziły w księgach wieczystych w zakresie prawa własności. Między innymi wskazano, iż na podstawie wniosku z dnia 17 lipca 1948 r. Nr [...] oraz poświadczenia Starosty Powiatowego w [...] z dnia 9 lipca 1948 r. nr [...], prawo własności objęte księgą wieczystą [...] G., zostało wpisane na rzecz Skarbu Państwa. Wyjaśniono przy tym, że podstawą wydania zaświadczenia był art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu do ksiąg wieczystych hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233) i rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30 kwietnia 1947 r. w sprawie przekazania Starostom czynności dotyczących wpisywania w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 41, poz. 200). Prawo własności na rzecz Skarbu Państwa zostało ujawnione w księdze wieczystej [...] Sądu Rejonowego w C.
Przedstawiono również zmiany geodezyjne, jakie odnoszą się do nieruchomości objętych wnioskiem Stowarzyszenia.
Odnosząc się do żądania ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu utraty przez Wnioskodawcę nieruchomości przyjęto, że Stowarzyszenie wykazało swą legitymację do wystąpienia z powyższym wnioskiem. Mianowicie, zdaniem organu, udokumentowano, że Związek [...] z siedzibą w W. (KRS [...]) jest tożsamym podmiotem ujawnionym właścicielem w księdze wieczystej [...] gminy katastralnej G., noszącym nazwę Związek [...] w W.
Analiza art. 128 ust. 1 oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. doprowadziła Starostę do wniosku, że obowiązek wypłaty odszkodowania występuje wtedy, gdy ustalenie i wypłata odszkodowania zostały przez akt normatywny przewidziany. Tymczasem, zdaniem organu I instancji, przepisy będące podstawą przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nie przewidywały możliwości wypłacenia odszkodowania. Ponadto zwrócono uwagę, że art. 128 ust. 1 u.g.n. znajduje zastosowanie jedynie do nieruchomości wywłaszczonych, zaś nie dotyczy sytuacji, w których nabycie prawa własności na rzecz Skarbu Państwa nastąpiło w trybie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13). Z uwagi więc na brak przepisu prawa materialnego, który pozwalałby na rozstrzygnięcie sprawy w formie decyzji uznano, że sprawa nie ma charakteru administracyjnego. Dlatego też postępowanie należało umorzyć (art. 105 § 1 k.p.a.). Dodano, że ewentualne roszczenia związane z przejęciem gruntów określonych we wniosku, mogą być realizowane na drodze cywilnoprawnej przed sądami powszechnymi.
Z uwagi więc na brak przepisu prawa materialnego, który pozwalałby na rozstrzygnięcie sprawy w formie decyzji uznano, że sprawa nie ma charakteru administracyjnego. Dlatego też postępowanie należało umorzyć (art. 105 § 1 k.p.a.). Dodano, że ewentualne roszczenia związane z przejęciem gruntów określonych we wniosku, mogą być realizowane na drodze cywilnoprawnej przed sądami powszechnymi.
W odwołaniu z dnia 1 października 2021 r. pełnomocnik Stowarzyszenia zarzucił organowi I instancji naruszenie:
1) art. 105 § 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i umorzenie postępowania w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, podczas gdy w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki uprawniające Starostę [...] do umorzenia przedmiotowego postępowania;
2) art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz zebrania materiału dowodowego, a w konsekwencji przyjęcie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe, ponieważ nie została spełniona przesłanka warunkująca merytoryczne rozpoznanie wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, a tym samym umorzenie postępowania;
3) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. poprzez jego niezastosowanie polegającego na umorzeniu postępowania, pomimo istnienia przesłanek do żądania przez Stowarzyszenie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości na jego rzecz, będącego poprzednim właścicielem nieruchomości, ewentualnie ustalenia odszkodowania.
Wojewoda nie przychylił się do argumentów pełnomocnika Wnioskodawcy, dlatego też decyzją z dnia 19 listopada 2021 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.
W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie odszkodowania na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. uzależnione jest od łącznego spełnienia dwóch wymienionych w nim przesłanek. Po pierwsze, ustalenia wymaga okoliczność, że nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania. Po drugie, obowiązujące przepisy musza przewidywać jego ustalenie. Wskazano następnie, że przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie przewidywały ustalenia odszkodowania za nieruchomości przejmowane na rzecz Skarbu Państwa, jak również obowiązujące regulacje prawne nie przewidują takiej możliwości. Z tego też względu uznano, że w przedmiotowej sprawie nie ma zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., gdyż w tej sprawie nie doszło do przejęcia nieruchomości na podstawie aktu administracyjnego, a jej nacjonalizacji dokonano z mocy prawa w oparciu o same przepisy dekretu - aktu normatywnego. Wobec braku podstaw do ustalenia odszkodowania, w ocenie Wojewody, organ I instancji powinien był odmówić wszczęcia postępowania stosownie do art. 61a § 1 k.p.a. Jednak, jak stwierdził organ odwoławczy, skoro jednak Starosta wszczął postępowanie, to zaszła konieczność jego umorzenia. Tym samym uznał za niezasadny zarzut błędnego zastosowania art. 105 k.p.a. Podobnie ocenił pozostałe zarzuty podniesione w odwołaniu, gdyż w jego opinii Starosta dokonał wystarczających ustaleń stanu faktycznego sprawy, niezbędnych do rozpatrzenia wniosku.
W skardze z dnia 16 grudnia 2021 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Strony zarzucił decyzji Wojewody:
1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez utrzymanie przez organ w mocy zaskarżonej decyzji Starosty umarzającej postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości, podczas gdy w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki uprawniające Starostę do umorzenia przedmiotowego postępowania, tym samym do utrzymania w mocy decyzji Starosty przez Wojewodę Śląskiego;
b) art. 107 § 3 w związku z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie przez organ podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz zebrania materiału dowodowego, a w konsekwencji utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, tym samym przyjęcie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe, ponieważ nie została spełniona przesłanka warunkująca merytoryczne rozpoznanie wniosku o ustalenie odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu przejęcia przez Skarb Państwa wywłaszczonej nieruchomości;
c) art. 138 § 2 k.p.a. poprzez niezastosowanie tego przepisu i nieuchylenie zaskarżonej decyzji Starosty oraz nieprzekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, podczas gdy istniały ku temu przesłanki, gdyż Starosta (1) nie podjął decyzji w zakresie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, mimo spełnienia przez Stowarzyszenie przesłanek uprawniających do zwrotu, (2) nie rozstrzygnął w przedmiocie wniosku o przyznanie odszkodowania równego wartości nieruchomości lub przyznanie nieruchomości zamiennej;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. poprzez jego niezastosowanie polegającego na umorzeniu postępowania pomimo istnienia przesłanek do żądania przez Stowarzyszenie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości na jego rzecz, będącego poprzednim właścicielem nieruchomości, ewentualnie ustalenia odszkodowania.
Wobec tych zarzutów pełnomocnik Stowarzyszenia wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
W motywach skargi pełnomocnik rozwinął każdy z zarzutów. W kwestii pierwszego z nich podniósł, że organ w sposób lakoniczny wypowiedział się w kwestii braku podstaw do merytorycznego rozpatrzenia wniosku, a tym samym nie wykazał zasadności zastosowania art. 105 § 1 k.p.a. Zwrócił również uwagę na art. 216 u.g.n., który daje podstawę do zastosowania przepisów o wywłaszczeniu do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa bez indywidualnej decyzji w przedmiocie wywłaszczenia.
Argumentując zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. podkreślono, że organ nie ustalił stanu faktycznego w zakresie pozwalającym na wydanie decyzji. Zwrócono w tym zakresie przede wszystkim uwagę na to, że organ nie wyjaśnił okoliczności przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. Tymczasem, zdaniem pełnomocnika, działania te nosił wszelkie cechy wywłaszczenia. Dlatego też, jego zdaniem, organ winien merytorycznie rozpatrzyć wniosek jego mocodawcy.
Wobec powyższych uchybień, w opinii pełnomocnika, Wojewoda winien wydać decyzję kasatoryjną. W końcowej części skargi, rozwijając zarzut naruszenia art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., podniesiono, że Wnioskodawca wykazał, że jest poprzednim właścicielem nieruchomości, która została przejęta na rzecz Skarbu Państwa. Z tego też względu organ winien przyznać Stowarzyszeniu wymienione we wniosku odszkodowanie.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zanegowana decyzja, wbrew twierdzeniom pełnomocnika Strony, nie została podjęta z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja o umorzeniu postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej z tytułu przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości położonej w gminie B., obręb G.
Spór koncentruje się wokół zasadności umorzenia postępowania w powyższym przedmiocie. Brak jest bowiem zgody co do tego, czy sprawa, której dotyczy wniosek Stowarzyszenia, jest sprawą z zakresu prawa administracyjnego, rozstrzyganą w formie decyzji, czy też może jest to sprawa cywilnoprawna należąca do kognicji sądów powszechnych. Problem ten wiąże się przede wszystkim z wyjaśnieniem zagadnienia, czy przejęta nieruchomości Wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa, jest nieruchomością wywłaszczoną. Stowarzyszenie i organy są zgodne co do tego, że tylko przejęcie nieruchomości w drodze wywłaszczenia otwiera drogę do ubiegania się o jej zwrot, ewentualnie o odszkodowanie z tego tytułu lub o nieruchomość zamienną.
Zaznaczyć należy, że bezspornym jest to, że Wnioskodawca - Związek [...] z siedzibą w W. (KRS [...]) jest tożsamy z właścicielem ujawnionym w księdze wieczystej [...] gminy katastralnej G.- o nazwie Związek [...] w W. Ponieważ okoliczność ta, w świetle przedstawionych przez Wnioskodawcę dokumentów, nie budzi wątpliwości, to kwestia ta nie będzie przedmiotem dalszych dywagacji.
Przystępując do rozważań wpierw przyjdzie przedstawić stan normatywny. Zgodnie z art. 128 ust. 1 u.g.n. wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw. W myśl art. 129 ust. 1 u.g.n. odszkodowanie ustala starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości. Odszkodowanie starosta może również określić w odrębnej decyzji, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie (art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.). W ramach odszkodowania właścicielowi lub użytkownikowi wieczystemu wywłaszczonej nieruchomości może być przyznana, za jego zgodą, odpowiednia nieruchomość zamienna (art. 131 ust. 1 u.g.n.).
W pierwszej kolejności rozważenia wymaga to, czy nieruchomości objęte wnioskiem Stowarzyszenia były przedmiotem wywłaszczenia. We wniosku tym zrównuje się działania podejmowane przez organy państwa z 1947 r. z wywłaszczeniem. We wskazanym roku Stowarzyszenie zostało pozbawione faktycznej możliwości korzystania z wymienionych nieruchomości i zostały one przeznaczone do wykorzystywania przez inny podmiot. Wiadomym jest, że na podstawie wniosku z dnia 17 lipca 1948 r. Nr [...] oraz poświadczenia Starosty Powiatowego w [...] z dnia 9 lipca 1948 r. nr [...], prawo własności objęte księgą wieczystą [...] G., zostało wpisane na rzecz Skarbu Państwa. Podstawą wydania zaświadczenia był art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu do ksiąg wieczystych hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233) i rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30 kwietnia 1947 r. w sprawie przekazania Starostom czynności dotyczących wpisywania w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 41, poz. 200). Zatem Stowarzyszenie zostało pozbawione prawa własności nad nieruchomością na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stanowi on, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Następnie, jak wskazuje sam Wnioskodawca, mocą orzeczenia sądu powszechnego z dnia [...] r., z dniem 1 stycznia 1967 r. nieruchomości te zostały zasiedzone przez [...] w J.
Z treści art. 128 ust. 1 w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. wynika, że skuteczne złożenie wniosku wymaga, aby przejęcie nieruchomości nastąpiło w drodze wywłaszczenia.
Wywłaszczenie dokonywane na podstawie komentowanej ustawy o gospodarce nieruchomościami przeprowadzane jest w postępowaniu administracyjnym, w indywidualnej sprawie z zakresu administracji publicznej w formie decyzji (art. 112 ust. 2 u.g.n.) i polega na pozbawieniu albo ograniczeniu, w drodze decyzji, prawa własności, prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości. Zaznaczyć także należy, że wywłaszczenie przeprowadzone w tym trybie może dotyczyć tylko nieruchomości przeznaczonych w planach miejscowych na cele publiczne lub nieruchomości, dla których wydana została ostateczna decyzja o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego (art. 112 ust. 1 u.g.n.). Ponadto może ono nastąpić, tylko jeżeli cele publiczne nie mogą być zrealizowane w inny sposób niż przez pozbawienie albo ograniczenie praw do nieruchomości, a prawa te nie mogą być nabyte w drodze umowy (art. 112 ust. 3 u.g.n.) i gdy następuje w celu realizacji celu publicznego – określonego w art. 6 u.g.n. lub w innej ustawie.
Analiza akt administracyjnych oraz przywołanych norm prawnych pozwala podzielić stanowisko prezentowane przez wypowiadające się w sprawie organy administracji publicznej, że przejęcie nieruchomości nie nastąpiło w formie wywłaszczenia (w rozumieniu art. 112 ust. 2 u.g.n.). Sposób i okoliczności odjęcia własności nieruchomości objętych wnioskiem o zwrot nie dają więc podstaw dla uruchomienia trybu przewidzianego treścią art. 128 ust. 1 u.g.n. Skład orzekający nie podziela argumentacji prezentowanej w odwołaniu i w skardze, że pojęcie wywłaszczenia winno mieć szerokie rozumienie i powinno się nim obejmować wszystkie formy odebrania własności. Instytucja wywłaszczenia ma na gruncie prawa administracyjnego i cywilnego ściśle określone znaczenie i nie można nim obejmować każdej formy odjęcia własności. Nadto należy zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie formalne pozbawienie Stowarzyszenia tytułu prawnego do wnioskowanych nieruchomości nastąpiło w następstwie orzeczenia sądu powszechnego o stwierdzeniu nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie. Ten sposób nabycia własności nieruchomości przez Skarb Państwa nie jest objęty pojęciem wywłaszczenia i tym samym nie może być odnoszony do przywoływanej powyżej regulacji zawartej w art. 128 ust. 1 u.g.n.
Dodać należy, że jak wiadomo, już w latach 40 ubiegłego wieku doszło do wpisania prawa własności Skarbu Państwa odnośnie nieruchomości Wnioskodawcy, co uczyniono na podstawie zaświadczenia Sądu Rejonowego w C. z dnia [...] r. (Dz.odp. [...]). Było to następstwem zmian własnościowych (nacjonalizacji) dokonywanych w trybie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Zajmując tym zagadnieniem podnieść należy, że w myśl art. 128 ust. 1 u.g.n. wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw. Jak natomiast wynika z art. 2 ust. 1 dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w punktach b, c, d i e przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga. Ponieważ Wnioskodawca nie otrzymał odszkodowania w związku z przejęciem nieruchomości w owym czasie, należy rozważyć możliwość zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., na co też zwraca uwagę Wnioskodawca. Wykładnia tego przepisu wskazuje, że umożliwia on ustalenie odszkodowania, jeżeli obowiązujące przepisy prawa materialnego przewidują odszkodowanie za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości w przeszłości. Tym samym art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. nie jest samoistną normą materialną i sam przez się nie tworzy sprawy administracyjnej (odszkodowawczej) – (zob. wyroki NSA: z dnia 18 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1691/20, Lex nr 3105032; z dnia 26 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2058/20, Lex nr 3121165).
Jakkolwiek nacjonalizacja dokonana w trybie dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej rodziła skutek pozbawienia prawa i może być kwalifikowana jako wywłaszczenie sensu largo, to nie może być uznana za wywłaszczenie w rozumieniu art. 128 ust. 1 u.g.n., rodzące obowiązek odszkodowania, a to ze względu na definicję wywłaszczenia zawartą w art. 112 ust. 2 u.g.n., zgodnie z którą wywłaszczenie ograniczone jest do odjęcia prawa w trybie decyzyjnym, zatem w drodze aktu indywidualnego. Jeśli którekolwiek z tych stanowisk uznać za słuszne, to nacjonalizacja nie mogła, ani w przeszłości, ani w obecnym porządku prawnym, rodzić prawa do odszkodowania w powiązaniu z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. (zob. wyrok NSA z dnia 26 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 1321/20, Lex nr 3114080
Powyższe rozważania, a także brak uregulowań w prawie administracyjnym, które przewidywałyby przyznanie odszkodowania (czy też nieruchomości zamiennej) za pozbawienie praw do nieruchomości przejętych w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, czyni również zasadnym twierdzenie o bezprzedmiotowości niniejszego postępowania. W konsekwencji nie zasługuje na uwzględnienie, nie tylko zarzut naruszenia art. 105 § 1 k.p.a., ale również zarzut naruszenia art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.
Konkludując stwierdzić należy, że nieruchomości nie zostały odebrane Wnioskodawcy w następstwie wywłaszczenia. Mianowicie faktycznie nastąpiło to w wyniku orzeczenia sądu powszechnego o nabyciu ich w drodze zasiedzenia. Zasadności twierdzenia o braku podstaw do przyjęcia wystąpienia "wywłaszczenia nieruchomości" nie zmienia fakt, że pierwotnie prawo własności Skarbu Państwa zostało ujawnione w oparciu o dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej. W konsekwencji decyzja organu I instancji o umorzeniu wszczętego postępowania administracyjnego, która została utrzymana w mocy decyzją organu odwoławczego nie narusza przepisów prawa w stopniu uzasadniającym uwzględnienie wniesionej skargi. W tym miejscu należy jedynie nadmienić, że czynienie ustaleń przez organ I instancji chociażby w materii legitymacji Stowarzyszenia do ubiegania się o odszkodowania z tytułu utraty prawa własności nieruchomości, wyklucza możliwość zakończenia sprawy w formie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, jak sugerował to organ odwoławczy.
W skardze Wnioskodawca podniósł naruszenie art. 107 § 3 w związku z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., który należy uznać za nietrafiony. Argumentując to stanowisko zauważyć należy, iż organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji wskazał motywy, którymi kierował się przy jej podejmowaniu. W uzasadnieniu tej decyzji wielokrotnie odwołuje się do stanu faktycznego w sprawie i do norm prawnych mających w niej zastosowanie. Zatem podnoszenie w skardze argumentów, że organ nie wskazuje, którym dowodom przyznał moc dowodową, a którym odmówił nie znajduje potwierdzenia. Nadto dostrzec należy, że w skardze pełnomocnik nie wskazuje, jakie to okoliczności nie zostały wyjaśnione. Wskazanie na to, że organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego na okoliczność wywłaszczenia Stowarzyszenia nie są trafne, ponieważ w aktach zalega dokument wskazujący na sposób nabycia przez Skarb Państwa spornych nieruchomości.
Końcowo zauważyć należy, że wskazywany w skardze art. 216 ust. 1 u.g.n. odnosi się do zwrotów przejętych nieruchomości, podczas gdy przedmiotem kontroli jest decyzja umarzająca postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania oraz przyznania nieruchomości zamiennej. Ponadto wyrazić należy stanowisko, że NSA w wyroku z dnia 18 czerwca 2020 r. o sygn. akt I OSK 2504/19 nie upoważnia organów - jak sugeruje pełnomocnik - do badania charakteru przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa przy użyciu bliżej nieokreślonych kryteriów. Lektura tego orzeczenia prowadzi do jednoznacznego wniosku, że NSA wskazało na potrzebę identyfikacji podstawy prawnej pozbawienia właściciela należnego mu prawa, która dopiero pozwoli na stwierdzenie, czy doszło do wywłaszczenia.
Mają powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, co uzasadnia oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).