II SA/Gl 1021/25

II SA/Gl 1021/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-11-19
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-08-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /sprawozdawca/
Grzegorz Dobrowolski /przewodniczący/
Tomasz Dziuk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 1, ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Protokolant specjalista Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2025 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 maja 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/239/2025/4000 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 29 maja 2025 r., nr SKO.PSŚ/41.5/239/2025/4000 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Wójta Gminy P. (dalej "Wójt" lub "Organ I instancji") z 7 lutego 2025 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie sprawy.
Organ I instancji omówił J. P. (dalej "Skarżąca") całkowitego i częściowego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 25 stycznia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej wysokości 21.424,00 zł oraz odsetek ustawowych i kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 maja 2015 r. w łącznej wysokości 18.600,00 zł.
Podstawę prawną decyzji Wójta z 7 lutego 2025 r. stanowiły w szczególności przepisy art. 30 ust. 8 i ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm.; dalej "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm.; dalej "k.p.a.").
Uzasadniając decyzję Organ I instancji wskazał, że decyzją z 9 listopada 2018 r., nr [...] uznano świadczenie pielęgnacyjne wypłacone Skarżącej za okres od 25 stycznia 2010 r. do 31 maja 2015 r., w łącznej wysokości 40.024,00 zł, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązano Skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Kolegium, po rozpatrzeniu odwołania Skarżącej od powyższej decyzji, decyzją z 7 stycznia 2019 r., nr [...] uchyliło pkt 6 decyzji z 9 listopada 2018 r. i w tym zakresie zobowiązało Skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 25 stycznia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej wysokości 21.424,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 maja 2015 r. w łącznej wysokości 18.600,00 zł. W pozostałym zakresie Kolegium utrzymało w mocy decyzję Organu I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach prawomocnym wyrokiem z 3 lipca 2019 r. o sygn. akt II SA/Gl 489/19, oddalił skargę na decyzję Kolegium z 7 stycznia 2019 r.
Skarżąca wnioskiem z 19 listopada 2019 r. wniosła o umorzenie w całości nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 40.024,00 zł wraz z odsetkami. Decyzją z 13 lutego 2020 r., nr [...] odmówiono Skarżącej umorzenia w całości nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 25 stycznia 2010 r. do 31 maja 2015 r. w łącznej wysokości 40.024,00 zł oraz ustawowych odsetek. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z 31 marca 2020 r. Prawomocnym wyrokiem z 31 marca 2020 r. o sygn. akt II SA/Gl 1021/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę skarżącej na decyzję Kolegium z 31 marca 2020 r.
Z kolei na skutek wniosku Skarżącej z 25 lutego 2020 r., Organ I instancji wydał 15 czerwca 2020 r. decyzję, którą odmówił umorzenia części kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 25 stycznia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej wysokości 21.424,00 zł oraz ustawowych odsetek i kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 maja 2015 r. w łącznej wysokości 18.600,00 zł i kwoty te rozłożył na raty. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z 24 lipca 2020 r. Prawomocnym wyrokiem z 19 stycznia 2021 r. o sygn. akt II SA/Gl 1171/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Skarżącej na decyzję Kolegium z 24 lipca 2020 r.
Dnia 14 listopada 2022 r. do Organu I instancji wpłynął kolejny wniosek Skarżącej o umorzenie przedmiotowych należności. Skarżąca argumentowała, że opiekuje się niepełnosprawną od urodzenia córką (urodzoną w [...] r.), której egzystencja jest całkowicie uzależniona od Skarżącej. Sama Skarżąca jest osobą w podeszłym wieku (72 lata), cierpiącą na liczne schorzenia. Gospodarstwo domowe prowadzi wraz z córką i mężem (77 lat), zamieszkując w domu będącym przedmiotem ich współwłasności małżeńskiej, dostosowanym do potrzeb córki. Skarżąca podkreśliła, że nieruchomość ta ma w przyszłości stanowić zabezpieczenie dożywotniej opieki nad córką. Skarżąca podała, że w 2022 r. straciła syna na skutek przedwczesnej śmierci, wobec czego wyłącznie na jej barkach spoczywa obowiązek opieki nad córką. Jej zdaniem sytuacja majątkowa rodziny nie pozwala na zaoszczędzenie jakiejkolwiek kwoty, a Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności ani cennych ruchomości. Decyzją z 8 lutego 2023 r., nr [...] Wójt odmówił Skarżącej całkowitego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Decyzją z 12 kwietnia 2023 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy decyzję Organu I instancji.
Prawomocnym wyrokiem z 13 października 2023 r. o sygn. akt II SA/Gl 1006/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił ww. decyzję Kolegium z 12 kwietnia 2023 r. i poprzedzającą ją decyzję Wójta z 8 lutego 2023 r. W uzasadnieniu wyroku wskazał, że ustawodawca w art. 30 ust. 9 u.ś.r. posłużył się klauzulą generalną "szczególnych okoliczności". Oceniając występowanie tej przesłanki uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia mieszczą się w tym ustawowym pojęciu. Zdaniem Sądu uwadze organów całkowicie umknęło, że po wydaniu decyzji z 15 czerwca 2020 r. miały miejsce nadzwyczajne okoliczności, takie jak: pandemia COVID-19, konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy, postępująca kilkunastoprocentowa inflacja i związany z tymi okolicznościami gwałtowny wzrost kosztów utrzymania oraz świadczonych usług, w tym także zdrowotnych. Wobec tego, mimo, że dochód rodziny Skarżącej niewątpliwie wzrósł, to ocena sytuacji pod kątem ziszczenia się przesłanki z art. 30 ust.9 u.ś.r. winna uwzględniać całokształt okoliczności sprawy. Do okoliczności tych należy zaliczyć także przedwczesną śmierć syna, która jak wskazywała Skarżąca dodatkowo wpłynęła na jej sytuację materialną i zdrowotną skutkującą nerwicą i depresją.
Sąd wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny uwzględnić ww. uwagi, szczegółowo wyjaśnić okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej Skarżącej i jej rodziny, w jej całokształcie obejmującym wszystkie okoliczności, a także rozważyć możliwość zastosowania wnioskowanej ulgi nie tylko w całości, lecz także w części. Rozważania te mają być zawarte w uzasadnieniu sporządzonym zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a.
Decyzją z 12 kwietnia 2024 r., nr [...] Organ I instancji odmówił całkowitego i częściowego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych. Wójt ustalił, że w miesiącu lutym 2024 r. rodzina utrzymywała się z dochodów w wysokości 11.520,88 zł miesięcznie, zaś miesięczne wydatki rodziny ustalono na 7.033,37 zł. Skarżąca oświadczyła, że była zaszczepiona na COVID-19 3 razy, nie jest zorientowana w temacie konfliktu zbrojnego na Ukrainie. Inflacja wpłynęła bardzo źle na sytuację finansową rodziny bo zdrożało światło, gaz, leki, żywność. Strata syna w 2022 r. była dużym ciosem dla rodziny. Syn pomagał dźwigać córkę na wózek, zawoził ją na rehabilitację, odnowił budynek gospodarczy, założył centralne ogrzewanie na gaz, nie pomagał finansowo. W kolejnym oświadczeniu Skarżąca napisała, że nie otrzymują pomocy z żadnej instytucji i pomagają wnuczce w opłatach bowiem straciła ona ojca. W miesiącu lutym 2024 r. rodzina poniosła dodatkowy wydatek na turnus rehabilitacyjny dla męża Skarżącej w wysokości 1.422,40 zł. Analizując całość zgromadzonego materiału dowodowego Wójt uznał, że nie zachodzi podstawa do umorzenia spornych należności ani w całości ani w części. Organ I instancji wskazał także, że odmówiono dopuszczenia dowodu z przesłuchania Skarżącej i jej męża z uwagi na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego ze Skarżącą przy udziale jej męża.
Decyzją z 5 września 2024 r., nr [...] Organ odwoławczy uchylił decyzję Wójta z 12 kwietnia 2024 r. wskazując, że nie spełnia ona kryterium dostatecznej wnikliwości i skrupulatności wymaganej w sprawach procedowanych w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. Organ całkowicie pominął okoliczności związane z ponoszeniem przez Skarżącą wydatków na leczenie i rehabilitację czy opłacenie usług opiekuńczych oraz wydatków na zakup środków czystości i niezbędnej odzieży. Organ I instancji nie wyjaśnił kwestii zadłużenia strony z tytułu pożyczek na zakup opału na zimę, a także nie zbadał, czy Skarżąca posiada jakiekolwiek oszczędności.
Uwzględniając wytyczne Kolegium zawarte w ww. decyzji, Organ I instancji przeprowadził dodatkowe postępowanie wyjaśniające i uaktualnił posiadane dane na temat dochodów i wydatków rodziny. Wskazał, że w listopadzie 2024 r. łączny dochód rodziny wyniósł 12.432,35 zł (świadczenie pielęgnacyjne Skarżącej 2.988,00 zł, emerytura męża wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w wysokości 7.107,84 zł, renta socjalna córki Skarżącej wraz ze świadczeniem uzupełniającym w wysokości 2.120,67 zł, zasiłek pielęgnacyjny 215,84 zł). Wydatki miesięczne wykazano w wysokości 10.042,66 zł, tj. podatek od nieruchomości - 85,00 zł, energia elektryczna - 221,80 zł, opłata za energię elektryczną za wnuczkę - 49,79 zł, gaz - 105,75 zł, śmieci - 84 zł , obuwie - 400 zł, odzież - 1.435,00 zł, środki czystości - 300 zł, środki higieniczne - 400 zł, leki - 904,41 zł, leczenie zabieg - 358,33 zł, badania - 37,50 zł, rehabilitacja uzdrowisko K. - 286,58 zł, sanatorium U. - 67,08 zł, składka członkowska Stowarzyszenia na Rzecz Osób Niepełnosprawnych - 8,33 zł, telefon i internet - 173 zł, ubezpieczenie męża Skarżącej - 113 zł, woda - 60 zł, wywóz nieczystości płynnych - 100 zł, raty - 0 zł, opał - 112,50 zł, żywność - 3.500,00 zł, remonty odnowione ściany – 291,66 zł, pokrycie dachu papą - 83,33 zł, naprawa auta - 178,33 zł, paliwo - 197,85 zł, potrącenie świadczeń nienależnie pobranych - 489,42 zł. Uaktualniono także sytuację zdrowotną członków rodziny. Skarżąca aktualnie nie posiada orzeczenia określającego stopień niepełnosprawności. Ma problemy z kręgosłupem, bólem rąk oraz z utrzymaniem moczu. Ostatni raz u lekarza była 3 lata temu. Na własną rękę bierze leki, tj. Validol oraz leki przeciwbólowe. Córka Skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane na stałe. Ma stwierdzone czterokończynowe porażenie mózgowe, jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga stałej i długotrwałej opieki osoby drugiej. Jest pod kontrolą neurologa, który przepisuje leki i zleca rehabilitację. Rehabilitacja jest wykonywana w domu. W ramach NFZ przyznano 80 zabiegów, średnio 2 razy w tygodniu po godzinie. Mąż Skarżącej posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Jest pod kontrolą reumatologa, laryngologa, neurologa, okulisty, lekarza rodzinnego W 2024 r. został wykonany prywatnie zabieg usunięcia zaćmy wraz z soczewką 1 oka. Korzysta z turnusów rehabilitacyjnych i zabiegów. W oświadczeniu z 16 grudnia 2024 r. Skarżąca wskazała, że posiada wraz z mężem we współwłasności 2/3 domu wraz z działką o powierzchni 1.414 m2. Nie posiada gospodarstwa rolnego, oszczędności, ruchomości, maszyn, przedmiotów wartościowych, lokat. Tożsame oświadczenie złożył mąż Skarżącej. Dodatkowo wskazał, że posiada samochód z 2005 r. o wartości 3000 zł, nie posiada oszczędności ani lokat. Zeznania świadka, tj. męża Skarżącej pokrywają się w przeważającym zakresie z ustaleniami wywiadu środowiskowego z 20 grudnia 2024 r. Z zeznań tych wynika, że wydatki ponoszone na leczenie córki Skarżącej to około 300-400 zł, brak wydatków na rehabilitację i usługi opiekuńcze. Na leczenie Skarżącej wydatki miesięcznie wynoszą 200-250 zł, brak wydatków na rehabilitację i usługi opiekuńcze. Mąż Skarżącej prywatnie wykupuje zabiegi rehabilitacyjne, turnusy rehabilitacyjne, aparat słuchowy, okulary, przyrząd do rehabilitacji kolan – wydatki tego rodzaju do średnio 3000 zł miesięcznie. W wydatkach podano kredyt konsumencki około 333 zł miesięcznie za zakup lodówki w styczniu 2025 r. W kwestii sytuacji zdrowotnej mąż Skarżącej wyjaśnił, że jego stan nie jest stabilny, wymaga leczenia i co miesiąc powoduje wydatki. Środki wypłacone z konta dnia 25 października 2024 r. w kwocie 9000 zł zostały wykorzystane na remont budynku, koszt podany w wywiadzie to 3500 zł. Mąż Skarżący wskazał, że ma stale w domu około 5000 zł na nagłe wydatki. Rodzina nie posiada możliwości zwiększenia swoich dochodów – jedynie podwyżki świadczenia pielęgnacyjnego i waloryzacja emerytury mogą wpłynąć na wysokość osiąganego dochodu. Rodzina korzysta z pomocy fundacji "Zdążyć z Pomocą" (zwrot opłat za leki).
Nadto Organ I instancji wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne w 2024 r. wynosiło 2.988,00 zł, a od stycznia 2025 r. wynosi 3.287,00 zł Skarżąca ukończyła 75 lat i z tego tytułu otrzyma zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł (wniosek został złożony [...] r.). Nadto na podstawie ustawy z dnia 27 września 2024 r. o zmianie ustawy o rencie socjalnej oraz niektórych innych ustaw córka Skarżącej otrzyma z urzędu dodatek dopełniający do renty socjalnej od 1 stycznia 2025 r. w wysokości 2.520,00 zł dla osób całkowicie niezdolnych do pracy i samodzielnej egzystencji. Wypłata dodatku nastąpi w maju 2025 r. z wyrównaniem od stycznia. Rodzina przy posiadanych dochodach w wysokości 4.144,12 zł na osobę w rodzinie ma możliwości samodzielnego pokrycia podstawowych wydatków na cele bytowe i nie spełnia kryterium dochodowego na podstawie ustawy o pomocy społecznej.
W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy Organ I instancji uznał, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności pozwalające na całościowe bądź częściowe umorzenie zadłużenia, a zatem nie została spełniona przesłanka z art. 30 ust. 9 u.ś.r. Posiadane środki finansowe pozwalają na spłatę zadłużenia rozłożoną na dogodne raty, jak również zaspokojenie potrzeb rodziny. Bieżąca sytuacja materialna rodziny wskazuje, że aktualnie rodzina ma możliwości zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, bez uszczerbku dla innych potrzeb. Nienależnie pobrane świadczenia są bowiem na bieżąco potrącane.
W odwołaniu od decyzji Skarżąca, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, zarzuciła naruszenie przepisów postępowania poprzez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej i oględzin nieruchomości, w której zamieszkuje Skarżąca wraz z rodziną oraz niezastosowanie się do wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 13 października 2023 r., II SA/Gl 1006/23. Skarżąca zarzuciła także przekroczenie granic uznania administracyjnego wskazując, że w jej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek uzasadniający uwzględnienie wniosku.
Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało rozstrzygnięcie Organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Organ odwoławczy przedstawił chronologicznie przebieg postępowania i własne ustalenia poczynione na podstawie zebranego przez Wójta materiału dowodowego. Kolegium w pełni zgodziło się z argumentacją zawartą w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej i podkreśliło, że decyzja z art. 30 ust. 9 u.ś.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma swobodę w podjęciu decyzji. Nie oznacza to dowolności, gdyż organ musi zebrać materiał dowodowy, dokonać jego wnikliwej i wszechstronnej oceny, a następnie uzasadnić swoje stanowisko. Umorzenie należności ma charakter wyjątkowy i powinno mieć miejsce, gdy sytuacja dochodowa rodziny nie pozwala na wywiązanie się w najmniejszym nawet stopniu z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Zdaniem Kolegium postępowanie wyjaśniające w sprawie zostało przeprowadzone prawidłowo, strona miała zapewniony czynny udział w postępowaniu. W sprawie wielokrotnie był przeprowadzany wywiad środowiskowy, składane były przez Skarżącą i jej męża oświadczenia, przesłuchano w charakterze świadka męża Skarżącej. Organ I instancji wykonał zalecenia wynikające z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 13 października 2023 r., II SA/Gl 1006/23. Wójt dokonał szczegółowej analizy sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej Skarżącej. Organ przeanalizował sytuację rodziny na przestrzeni lat – uległa ona znacznej poprawie. W okresie wydania decyzji z 15 czerwca 2020 r. o rozłożeniu na raty dochód wynosił 4.589,13 zł, w 2022 r. - 9.560,44 zł, w 2024 r. - 12.432,35 zł. Koszty utrzymania w 2023 r. to 6.285,53 zł, a obecnie wynoszą ponad 10.000,00 zł. Skutki ekonomiczne związane z pandemią i wojną w Ukrainie dotknęły wszystkich obywateli, więc nie można uznać ich za szczególne w odniesieniu do strony. Odnosząc się do wniosków dowodowych Kolegium wskazało, że Wójt zebrał wyczerpujący materiał dowodowy i w tych okolicznościach nie zachodzi potrzeba jego uzupełnienia czy to w drodze rozprawy administracyjnej czy oględzin nieruchomości.
W skardze Skarżąca, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji. Wniosła także o zasądzenie od Organu odwoławczego na jej rzecz kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w związku z art. 7 k.p.a. w związku z art. 8 k.p.a. w związku z art. 75 § 1 k.p.a. w związku z art. 77 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i obrazę słusznego interesu strony – na skutek wydania wadliwej decyzji, do doprowadziło do przekroczenia granic uznania administracyjnego i wydania decyzji administracyjnej sprzecznej z interesem publicznym i słusznym interesem strony, a także w sposób wzbudzający wątpliwość w prawidłowość i rzetelność organów samorządu poprzez niepodjęcie przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy z uwzględnieniem ważnego, słusznego interesu strony, w sytuacji gdy:
- organ dysponował pełnym, wielokrotnie aktualizowanym materiałem dowodowym ukazującym nadzwyczajnie trudną sytuację życiową Skarżącej – w tym konieczność całodobowej, osobistej opieki nad córką z porażeniem czterokończynowym, codzienne zaangażowanie schorowanego małżonka oraz brak jakiegokolwiek wsparcia instytucjonalnego czy rodzinnego po śmierci syna – a mimo to zignorował fakt, że całość obowiązków opiekuńczych, domowych i administracyjnych spoczywa wyłącznie na dwojgu sędziwych, przewlekle chorych osób;
- organ mając wiedzę, że miesięczne wydatki rodziny przekraczają 10.000,00 zł i pozostają nieelastyczne, przyznał tym wydatkom wyłącznie formalne znaczenie księgowe, nie uwzględniając, że ich redukcja poniżej obecnego poziomu zagraża życiu opiekunów i życiu osoby niepełnosprawnej;
- organ nie rozważył, że Skarżąca i jej mąż, będąc w podeszłym wieku i z orzeczeniami niepełnosprawności, nie mają realnej zdolności zwiększenia dochodów ani wypracowania oszczędności, a jedynym źródłem środków pozostają transfery socjalne konsumowane na bieżące potrzeby egzystencjalne, co oznacza, że każda dodatkowa egzekucja prowadzi nieuchronnie do zadłużenia wtórnego i degradacji materialnej rodziny;
- organ, poprzestając na arytmetycznym porównaniu dochodów i wydatków, przekroczył granice uznania administracyjnego przewidzianego w art. 30 ust. 9 u.ś.r., którego ratio legis jest ochrona beneficjentów przed sytuacją, w której egzekucja należności publicznoprawnych obniża standard życia poniżej minimum egzystencji, a tymczasem odmowa umorzenia w okolicznościach sprawy pozbawia rodzinę możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb oraz prowadzi do wykluczenia społecznego wbrew zasadom sprawiedliwości i humanitaryzmu;
- organ całkowicie pominął utrwaloną praktykę orzeczniczą i administracyjną, w której w tożsamych stanach faktycznych (trwała niepełnosprawność osoby bliskiej, podeszły wiek opiekunów, brak wsparcia zewnętrznego, stałe wydatki przewyższające dochody) organy podejmowały decyzje o umorzeniu w całości lub przynajmniej w części, co świadczy o rażącym odstępstwie od standardu rzetelnego i proporcjonalnego stosowania prawa w niniejszej sprawie;
2) art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych i odsetek, mimo występowania szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej Skarżącej, co prowadzi do nieproporcjonalnego i niehumanitarnego obciążenia strony obowiązkiem finansowym, zwłaszcza, że:
- ustawodawca, formułując art. 30 ust. 9 u.ś.r. stworzył swoistą klauzulę humanitarną, która właśnie w takich skrajnie wyjątkowych przypadkach ma chronić rodzinę przed egzekucją grożąca utratą godności i możliwości – tu zaś organ potraktował przepis jak desuetudo, zamieniając go w pustą formalność;
- Skarżąca od blisko pół wieku samotnie dźwiga ciężar pielęgnacji ciężko niepełnosprawnego dziecka, a odmawiając jej ulgi, państwo w rzeczywistości karze ją za bezinteresowną miłość i wieloletnią rezygnację z życia zawodowego, czyli za postawę, którą system powinien nagradzać, a nie penalizować;
- brak jakiejkolwiek instytucjonalnej pomocy sprawia, że każda potrącona złotówka oznacza realną redukcję ogrzewania, zakupu leków czy wykupienia rehabilitacji, przez co decyzja organu nie jest zwykłym księgowym zapisem, lecz uderza w zdrowie, a pośrednio i życie najsłabszych;
- organ świadomie pominął fakt, że dochód rodziny to wyłącznie transfery socjalne, które nie tworzą nadwyżek, lecz zaledwie utrzymują dom na minimalnym poziomie egzystencji, a kwalifikowanie takich środków jako zdolności płatniczej oznacza odwrócenie sensu prawa socjalnego i wypacza jego ochronną funkcję;
- stosując literalną, pozbawioną empatii interpretację, organ pominął zasadę proporcjonalności: interes fiskalny gminy przedłożył nad interes fundamentalny – zachowanie godnych warunków życia osób słabych i chorych;
- odmowa umorzenia w tych okolicznościach oznacza faktyczne wypchnięcie rodziny poza margines społeczeństwa, co jawnie sprzeciwia się aksjologii Konstytucji i idei, by prawo służyło człowiekowi, a nie odwrotnie;
3) art. 71 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 18 i art. 32 Konstytucji RP przez odmowę zapewnienia realnej, adekwatnej ochrony rodzinie sprawującej stałą opieką nad osobą z niepełnosprawnością i potraktowanie Skarżącej, która od kilkudziesięciu lat pełni całodobową opiekę na ciężko chorą córką, w sposób czysto formalistyczny, niemający związku z jej rzeczywistą sytuacją życiową, w wyniku czego zaskarżona decyzja, abstrahując od konstytucyjnego obowiązku wsparcia takich rodzin i od zasady równego traktowania, stawia interes fiskalny ponad zasadę sprawiedliwości społecznej, prowadząc wprost do pogwałcenia godności człowieka – wartości nadrzędnej w polskim porządku prawnym – oraz stwarzając ryzyko, że egzekucja należności zepchnie rodzinę Skarżącej poniżej progu minimum egzystencji i wykluczy ją z pełnego udziału w życiu społecznym.
W uzasadnieniu skargi podano argumenty na poparcie wniesionych zarzutów.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.").
Dla rozpoznania niniejszej sprawy znaczenie ma także art. 153 p.p.s.a. zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu I instancji wykazała, że akty te nie są dotknięte uchybieniami w stopniu uzasadniającym ich wzruszenie.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wynikający z tego przepisu obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia rodzinnego nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może być ograniczony bądź całkowicie zniesiony. Stosownie do art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny
W rozpoznawanej sprawie Skarżąca skorzystała z uprawnienia wynikającego z art. 30 ust. 9 u.ś.r. wnosząc o umorzenie jej należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego łącznie z odsetkami.
Wykładnia art. 30 ust. 9 u.ś.r. będącego materialnoprawną podstawą decyzji wydanych w postępowaniu wywołanym wnioskiem Skarżącej – jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny (dalej "NSA") w wyroku z 8 marca 2013 r., I OSK 1659/12 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA") – prowadzi do następujących wniosków:
Po pierwsze, art. 30 ust. 9 u.ś.r. jest wyjątkiem od zasady, ustanowionej w art. 30 ust. 1 w związku z ust. 2 u.ś.r. Ulgi w płatności powinny być zatem środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca.
Po drugie, z uprawnienia wynikającego z art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ administracji może skorzystać jedynie wówczas, gdy stwierdzi, że po stronie osoby, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny".
Po trzecie, w art. 30 ust. 9 u.ś.r. przyznano organowi administracji trzy osobne kompetencje: do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, do odroczenia terminu ich płatności oraz do rozłożenia płatności na raty. Z uwagi na to, że regułą jest obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, organ administracji powinien – po dokonaniu wnikliwej analizy sytuacji rodziny konkretnego świadczeniobiorcy – w pierwszej kolejności rozważyć, czy w danym przypadku wystarczające byłoby rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności. Dopiero gdyby organ stwierdził, że ani rozłożenie na raty, ani odroczenie nie są środkami wystarczającymi dla ochrony sytuacji materialnej danej rodziny, to wówczas powinien rozważyć zasadność umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia.
Po czwarte, z kompetencji, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ administracji korzysta na zasadzie tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte w tym przepisie sformułowanie "może". Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanki przewidzianej w tym przepisie ("szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny") nie zobowiązuje organu administracji publicznej do zastosowania ulgi w płatności. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 30 ust. 9 u.ś.r. jedynie umożliwia organowi zastosowanie ulgi. Natomiast w razie braku przesłanki uzasadniającej zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne.
Należy podkreślić, że uznaniowy charakter decyzji w sprawie zastosowania ulgi z art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie zezwala jednak organowi na całkowitą i niekontrolowaną swobodę w rozstrzyganiu sprawy. W orzecznictwie wskazuje się, że organ jest szczególnie związany zasadami ogólnymi unormowanymi w rozdziale 2 k.p.a. Organ powinien zatem podejmować wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, jak również wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.). Kontrola sądowa decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny czy postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, czy zgodnie z nimi ustalono stan faktyczny sprawy, a rozstrzygnięcie wynika z tych ustaleń i nie ma znamion rozstrzygnięcia dowolnego. Sąd administracyjny może zatem badać jedynie legalność, a nie słuszność czy celowość zaskarżonej decyzji. Sąd nie posiada kompetencji do ustalania, czy po stronie danej rodziny rzeczywiście zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności", o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Sąd może wyłącznie zbadać, czy organ administracji prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe, czy właściwie ocenił zebrane dowody z punktu widzenia zasad logiki i doświadczenia życiowego, a także czy decyzja o odmowie skorzystania z jednej kompetencji określonych we wskazanym przepisie została uzasadniona zgodnie z zasadami procedury administracyjnej (por. wyroki NSA z: 17 marca 2016 r., I OSK 1708/14; 29 sierpnia 2023 r., I OSK 1668/22; 7 marca 2023 r., I OSK 1281/22; 20 maja 2025 r., I OSK 1205/23 – opubl. w CBOSA).
W ocenie Sądu, analiza zgromadzonego w rozpoznawanej sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że zainicjowane wnioskiem Skarżącej postępowanie w sprawie umorzenia należności zostało przeprowadzone zgodnie z wymogami k.p.a., a organy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego. Postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone wnikliwie i rzetelnie. Organy ustaliły nie tylko sytuację materialną (dochody, koszty utrzymania, posiadany majątek, oszczędności, zadłużenie), ale także sytuację życiową i zdrowotną Skarżącej i jej rodziny. Uwzględniono w szczególności wiek członków rodziny, ich schorzenia i niepełnosprawności, utratę sił i pogarszający się stan zdrowia Skarżącej i jej małżonka, źródła dochodu rodziny (wyłącznie transfery socjalne), brak możliwości dodatkowego zarobkowania, zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą nad jej córką, sytuację mieszkaniową rodziny, brak wsparcia ze strony pomocy społecznej (z uwagi na niespełnianie kryteriów), zdarzenie losowe, tj. przedwczesną śmierć syna Skarżącej. Przeanalizowano także wpływ szczególnych okoliczności zewnętrznych (tj. pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie, inflacja) na sytuację Skarżącej i jej rodziny. Wniosek Skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu przedstawionej przez nią sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej. Materiał dowodowy był wielokrotnie aktualizowany (kilkakrotnie przeprowadzano wywiad środowiskowy).
Materiał dowodowy został oceniony przez organy z zachowaniem zasad doświadczenia życiowego i logiki. Ocena ta w żadnym wypadku nie jest dowolna. Organy wyczerpująco uargumentowały swoje decyzje wskazując okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej, majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej Skarżącej, które przemawiają za zajętym stanowiskiem. Uzasadnienie obu decyzji zostało sporządzone z zachowaniem wszelkich wymogów procesowych. Organy wykonały wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 13 października 2023 r., II SA/Gl 1006/23. Organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego.
Organy wskazały na okoliczności, które mimo oceny sytuacji życiowej Skarżącej jako trudnej, przemawiały za odmową umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Po pierwsze Skarżąca korzysta z ulgi w postaci rozłożenia należności na raty, a zatem w sytuacji Skarżącej nie wchodzi w grę bezzwłoczna egzekucja nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Analiza sytuacji rodziny na przełomie przeszło czterech lat wykazała, że spłata zadłużenia w ratach nie doprowadziła - wbrew zarzutom Skarżącej - do obniżenia standardu życia poniżej poziomu minimum egzystencji i nie spowodowała następstw niedających się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka. Ustalona w decyzji z 15 czerwca 2020 r. wysokość rat nie stanowi nadmiernego obciążenia budżetu rodziny Skarżącej. W okresie wydania decyzji o rozłożeniu na raty dochód rodziny wynosił 4.589,13 zł, w listopadzie 2022 . – 9.560,44 zł, zaś w listopadzie 2024 r. – 12.432,35 zł. Koszty utrzymania rodziny Skarżącej wynosiły w styczniu 2023 r. kwotę 6.285,53 zł, a w listopadzie 2024 r. kwotę 10.042,66 zł. Zwiększone koszty utrzymania znalazły pokrycie w zwiększonych dochodach rodziny Skarżącej. Rzeczywiście jednorazowa spłata świadczeń nienależnie pobranych w łącznej wysokości około 40.000,00 zł byłaby olbrzymim obciążeniem dla Skarżącej. Jednakże Skarżąca korzysta z ulgi w postaci rozłożenia na raty. Sytuacja bytowa rodziny jest ustabilizowana. Rodzina Skarżącej ma zapewnione warunki mieszkaniowe, posiada stałe źródła dochodu, a ustalone raty są na bieżąco potrącane z przyznanych świadczeń rodzinnych.
Po drugie fakt, że jedynym źródłem dochodów rodziny Skarżącej są transfery socjalne nie uzasadnia umorzenia należności. Nadto jak zauważył Organ I instancji świadczenia rodzinne i świadczenie emerytalne podlegają waloryzacji, córka Skarżącej od 1 stycznia 2025 r. otrzyma z urzędu dodatek dopełniający do renty socjalnej, zaś Skarżąca otrzyma zasiłek pielęgnacyjny na skutek wniosku złożonego [...] r. Umorzenia należności nie uzasadnia niski stan dochodów, które ponadto nie pochodzą z zatrudnienia lub działalności gospodarczej (por. wyrok NSA z 2 grudnia 2021 r. I OSK 607/20, opubl. w CBOSA).
Po trzecie umorzenie jest możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2016 r., I OSK 1382/15, opubl. w CBOSA). Nie ulega wątpliwości, że sytuacja rodziny Skarżącej jest trudna z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną córką oraz z uwagi na postępujący wiek i związane z tym pogorszenie stanu zdrowia Skarżącej i jej męża. Jednakże nie jest ona szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Istota tego świadczenia polega bowiem na konieczności sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wiąże się z rezygnacją z pracy zawodowej w celu sprawowania tej opieki. Z ustalonych przez organy okoliczności wynika, iż sytuacja rodziny Skarżącej jest stabilna tak z uwagi na zakres sprawowanej opieki i zaangażowania w nią członków rodziny, jak i w zakresie świadczeń przyznawanych z tego tytułu. Nie wystąpiły żadne dodatkowe problemy w postaci zdarzeń losowych lub zdarzeń o charakterze ekstraordynaryjnym, które mogłyby uzasadnić nagłe pogorszenie sytuacji Skarżącej i jej rodziny. Pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie i inflacja są okolicznościami, które dotykają wszystkie osoby korzystające ze świadczeń społecznych, w tym świadczeń rodzinnych.
Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.