II SA/Gd 955/22

II SA/Gd 955/22 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-05-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-11-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Katarzyna Krzysztofowicz
Magdalena Dobek-Rak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Justyna Dudek – Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 maja 2023 r. sprawy ze skargi H. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 5 września 2022 r., nr SKO Gd/1568/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
H. J. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 5 września 2022 r., nr SKO Gd/1568/22, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska, w imieniu którego działał Starszy Inspektor Gdańskiego Centrum Świadczeń, z 15 lutego 2022 r., nr GCŚ/DŚO/014756/SP/02/2022, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
H. J. złożyła do Gdańskiego Centrum Świadczeń wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem M. J. .
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że mąż skarżącej, M. J. (ur. 10 marca 1941 r.) legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z 13 września 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, a ponadto wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 30 sierpnia 2019 r.
Jak ustalił organ I instancji, w chwili złożenia wniosku skarżąca miała 77 lat, a jej mąż 80 lat. W toku postępowania skarżąca wyjaśniła, że opiekę nad mężem sprawuje od 2017 r., tj. po przejściu przez niego zawału serca. Z czasem stan jego zdrowia się pogorszał - oprócz zawału mąż wnioskodawczyni miał problem z chodzeniem. Skarżąca w złożonym wniosku, w ramach sprawowanej opieki nad mężem, wymieniła: pobudkę trzy razy dziennie, wykonywanie czynności higienicznych, prowadzenie do toalety, podmywanie, wymianę pielucho-majtek, smarowanie kremami przeciw odparzeniom, mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru, przygotowanie i podawanie leków oraz posiłków, ćwiczenia fizyczne, sprzątanie, pranie, prasowanie, umawianie wizyt lekarskich, opłacanie rachunków, realizację recept, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, czytanie książek, zapewnianie mężowi ćwiczeń rozwijających mowę, czytanie, pisanie, myślenie, masaże, oklepywanie, układanie do snu i czuwanie nocy.
W oświadczeniu z 7 grudnia 2021 r. skarżąca wyjaśniła, że M. J. nie posiada orzeczeń o niepełnosprawności datowanych przed sierpniem 2021 r., jednak już dużo wcześniej wymagał on leczenia ze względu na choroby płuc, związane z wykonywanym zawodem blacharza lakiernika. Mąż skarżącej, ze względu na liczne schorzenia znajduje się pod opieką następujących lekarzy: neurologa, ortopedy, poradni przeciwbólowej, lekarza rehabilitanta, kardiologa, dermatologa, internisty, lekarza rodzinnego, pulmonologa. Wymaga pomocy we wszelkich czynnościach, jest głównie osobą leżącą, jeżeli chce usiąść czy wstać, to jedynie z pomocą i asekuracją żony. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy balkonika, rzadko jest możliwość wyjścia na spacer, ponieważ zniesienie męża ze schodów wymaga zaangażowania innych osób. Mąż skarżącej nie pozostaje sam w domu nawet na kilka godzin, czasem zostaje na 20-30 minut, wówczas skarżąca jest z nim w stałym kontakcie telefonicznym, np. gdy musi wyjść do apteki. M. J. nie jest zdolny do samodzielnego spożywania posiłków i lekarstw, wymaga karmienia, nie jest w stanie funkcjonować bez dozoru i pomocy innej osoby. Wykonywanie ww. czynności uniemożliwia zaś wnioskodawczyni podjęcie zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy. Skarżąca oświadczyła, że gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad mężem, mogłaby podjąć zatrudnienie zgodne z jej wykształceniem (filolog).
W trakcie przeprowadzonego drogą telefoniczną w dniu 29 listopada 2021 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że skarżąca nie nabyła uprawnień do własnego świadczenia rentowego. M. J. posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z powodu schorzeń neurologicznych oraz schorzeń narządów ruchu w wyniku zawału. Ma niedowład kończyn górnych i częściowo dolnych. Ma problem z mówieniem, choruje na astmę. Ze względu na swój zły stan zdrowia wymaga wsparcia osoby drugiej we wszelkich czynnościach życia codziennego. Leki, które zażywa na stałe, dozuje żona. Skarżąca wskazała, że prowadzi męża do łazienki, aczkolwiek on sam załatwia potrzeby fizjologiczne, nie jest pampersowany. Mąż skarżącej częściowo przy karmieniu wymaga wsparcia żony, próbuje jeść sam, lecz ma porażone kończyny górne, które utrudniają spożywanie posiłków. Podopieczny porusza się przy pomocy sprzętów rehabilitacyjnych, takich jak wózek inwalidzki, balkonik, kule.
Decyzją z 15 lutego 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Przyczyną odmowy było ponadto niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez niego 25. roku życia.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że M. J. wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co wynika z posiadanego orzeczenia. Organ nie negując rzeczywistego faktu niesienia pomocy choremu małżonkowi, uznał, iż stan ten nie może automatycznie przesądzać o zasadności przyznania żądanego świadczenia. Ponadto, nie można zgodzić się, że wszystkie czynności wymienione przez stronę są czynnościami, które wiążą się z koniecznością całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Do czynności takich nie zalicza się szeroko rozumianego prowadzenie gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków) oraz spędzania wolnego czasu, tj. dotrzymywanie towarzystwa, zapewnianie troski i bliskości, zaspokajanie potrzeb emocjonalnych i duchowych. Wizyty lekarskie również nie odbywają się codziennie.
Jak wskazał Prezydent Miasta, ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika również, że wnioskodawczyni nie posiada własnego dochodu, pozostaje na utrzymaniu męża, który otrzymuje emeryturę oraz zasiłek pielęgnacyjny. Wnioskodawczyni nigdy nie pracowała. Pomimo tego, że osiągnęła już wiek emerytalny, to nie nabyła prawa do świadczenia emerytalno-rentowego. Ponadto, wnioskodawczyni nie powołała się na fakt posiadania takich kwalifikacji zawodowych, z racji których mogłaby obecnie podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową, w sytuacji, gdy nigdy nie pracowała. Zdaniem organu I instancji, pomimo że ustawodawca wymieniając w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki negatywne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wymienia kryterium wieku, to nie można jednak uznać, że ustawa kierowana jest do wszystkich niezatrudnionych osób, które opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny. W realiach niniejszej sprawy, w ocenie organu, nie można było pominąć faktu, że aby można było mówić o rezygnacji z zatrudnienia, musi istnieć obiektywna możliwość jego świadczenia, o czym niewątpliwie decyduje wiek danej osoby, czy też stan jej zdrowia. Z zasad doświadczenia życiowego wynika, że osoba, która wiele lat nie była aktywna zawodowo nie jest w stanie skutecznie wejść na rynek pracy. Wiek wnioskodawczyni (ukończone 77 lat) jest kolejnym czynnikiem obniżającym zdolność do wykonywania pracy zarobkowej.
Organ I instancji podkreślił, że niepodejmowanie zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej musi być - w rozumieniu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych - aktualne w dacie ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Tymczasem wnioskodawczyni ma 77 lat, a osoby w tym wieku sporadycznie są aktywne zawodowo, nawet jeżeli są sprawne fizycznie i mogą wykonywać prace opiekuńcze. Możliwość podjęcia pracy jako filolog jest więc, zdaniem organu, wyłącznie hipotetyczna. Prezydent Miasta stwierdził, że wnioskodawczyni z własnego wyboru nie podejmowała pracy zarobkowej, co wyklucza zaistnienie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegającej na istnieniu związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaniem opieki nad członkiem rodziny.
Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 5 września 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji co do braku istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacja przez stronę z aktywności zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
W ocenie Kolegium ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego, w tym oświadczeń skarżącej działającej przez profesjonalnego pełnomocnika jednoznacznie wynika, że strona nigdy nie pracowała zawodowo, nigdy nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu przepisu art. 3 pkt 22 u.ś.r. To niepodejmowanie zatrudnienia, ani innej pracy zarobkowej przez stronę miało i ma nadal charakter stały, a nie chwilowy. Wnioskodawczyni nigdy nie była aktywna zawodowo, a więc także przed podjęciem się opieki nad mężem w 2017 r., co oznacza, że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia nie miało i nie ma bezpośredniego i ścisłego związku z koniecznością sprawowania tej opieki. Zdaniem Kolegium, o rezygnacji czy niepodejmowaniu zatrudnienia trudno mówić w stosunku do osoby, która nigdy nie pracowała. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane zaś jako zastępcze źródło dochodu lecz jako rekompensata.
Organ odwoławczy zauważył ponadto, że skarżąca mając 78 lat, dawno już osiągnęła wiek emerytalny. Nie otrzymuje emerytury lub innego podobnego świadczenia, jest ubezpieczona przy mężu, który pobiera emeryturę wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym w kwocie 1665,84 zł, a więc w znacznie niższej kwocie niż świadczenie pielęgnacyjne. Kwota ta to jedyny dochód rodziny. Jak wskazało Kolegium, o rezygnacji - wyrażającej się także w świadomym niepodejmowaniu zatrudnienia - może być w sposób oczywisty mowa jedynie wówczas, gdy osoba rezygnację taką deklarująca jest obiektywnie rzecz biorąc zdolna do podjęcia zatrudnienia. Na tak obiektywnie rozumianą zdolność do podjęcia zatrudnienia niewątpliwie wpływa także, w ocenie Kolegium, wiek osoby. Dostrzega to ustawodawca różnicując system zabezpieczenia społecznego w zależności od wieku osoby. W przypadku bowiem osób, które osiągnęły tzw. wiek emerytalny ustawodawca nie upatruje zatrudnienia jako podstawowego źródła ich utrzymania, choć oczywiście nie jest ono wykluczone. Stąd też nie udziela pomocy (zabezpieczenia) z uwagi na jego brak lecz z uwagi na sam wiek, nie zważając, że w konkretnym, indywidualnym przypadku osoba ma fizyczne możliwości podjęcia zatrudnienia.
W ocenie Kolegium, w świetle zasad doświadczenia życiowego nie jest obiektywnie możliwe, aby osoba która nigdy dotąd nie pracowała i nie wypracowała własnego świadczenia emerytalno-rentowego, a w dodatku jest w wieku 78 lat, mogła podjąć zatrudnienie, a następnie z niego zrezygnować w celu sprawowania opieki nad będącym w wieku 81 lat małżonkiem. Organ odwoławczy podkreślił, że strona działająca przez profesjonalnego pełnomocnika pomimo stosownego wezwania i pouczenia nie udokumentowała wcześniejszej aktywności zarobkowej i nie podważyła opisanych powyżej ustaleń. Jej jednozdaniowemu oświadczeniu, że gdyby nie opieka nad mężem, to mogłaby podjąć pracę zgodnie z wykształceniem – filolog, nie sposób w świetle przedstawionych powyżej okoliczności dać wiary.
Skarżąca wniosła skargę na opisaną wyżej decyzję organu II instancji, której zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.
W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Pełnomocnik skarżącej wyjaśnił, że organ formułując wskazane w decyzji tezy nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawcy odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem skarżącej, wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że jej mąż potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co istotne, okoliczność, że mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.
Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych pełnomocnik skarżącej wskazał, że wykładni zawartej w przepisie art. 17 ust 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a spornej w tej sprawie przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" należy - w ocenie skarżącej - dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań. Wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy i wartości przyjętych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji. Celem tej regulacji jest natomiast udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować jej utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne ma na celu m.in. rekompensatę dla osób, które rezygnują z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na znaczną niepełnosprawność. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagradzaniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym wypadku to Państwo musiałoby się wywiązać z obowiązku opieki nad swoim obywatelem.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga podlega oddaleniu.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 5 września 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska, w imieniu którego działał Starszy Inspektor Gdańskiego Centrum Świadczeń, z 15 lutego 2022 r., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, stwierdził, że nie narusza ona prawa.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W niniejszej sprawie bezsporna jest zarówno okoliczność posiadania przez męża skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jak i zaliczenia skarżącej, jako małżonki osoby wymagającej opieki, do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest też kwestionowane, że mąż skarżącej jest osobą bardzo schorowaną i wymaga pomocy i wsparcia we wszystkich czynnościach życiowych. Ponadto, orzekające w sprawie organy zgodnie przyznały, że takie wsparcie mężowi zapewnia skarżąca.
Orzekające w sprawie organy zgodnie stwierdziły, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo–skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, a zatem nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organ I instancji uznał ponadto, że podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia było wystąpienie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na fakt, iż niepełnosprawność wymagającego opieki M.a J. powstała po ukończeniu przez niego 25. roku życia.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko organów co do braku związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem. Organy podkreśliły bowiem, że skarżąca nigdy nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu przepisu art. 3 pkt 22 u.ś.r., co oznacza że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia nie miało i nie ma bezpośredniego i ścisłego związku z koniecznością sprawowania tej opieki.
W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że z powołanego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, że przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.
Niebudząca wątpliwości wykładnia powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać zarówno w sytuacji rezygnacji z zatrudnienia, jak również w przypadku rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 28 maja 2020 r., III SA/Gd 408/20, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy ponadto zauważyć, że świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które – jest uzyskiwane przez uprawnionego, nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie ma natomiast stanowić zastępczego źródła dochodu w przypadku, gdy choć wnioskodawca wykonuje ciążący na nim obowiązek opieki nad członkiem rodziny, to nie musiał z tego tytułu rezygnować z zatrudnienia (nie był aktywny zawodowo i brak aktywności zawodowej nie jest wynikiem konieczności sprawowania opieki). Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejako ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Poznaniu z 18 listopada 2022 r., II SA/Po 514/22, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, dzieckiem lub rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku opieki nad tymi osobami, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Każdorazowo więc organy właściwe muszą zbadać, czy w odniesieniu do danego stanu faktycznego ziścił się ów związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a celem sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W konsekwencji powyższych uwag należy stwierdzić, że o rezygnacji z zatrudnienia czy też świadomym jego nie podejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby (por. wyrok WSA w Gdańsku z 13 czerwca 2019 r., III SA/Gd 284/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy nie zawiera wprost wymogu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jedynie przez osoby będące w wieku aktywności zawodowej, jednak nie można twierdzić, że ustawa ta jest kierowana do wszystkich osób niezatrudnionych, które opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Adresatami tej ustawy są bowiem tylko takie osoby, które zrezygnowały z zatrudnienia albo go nie podejmowały, by takiej osobie zapewnić całodobową opiekę.
Podkreślić należy, że ustawodawca wprowadzając w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w postaci nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie posłużył się kryterium wieku opiekuna (por. wyrok NSA z 18 maja 2021 r., I OSK 260/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W judykaturze wskazuje się, że prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej nie jest ograniczone przesłanką wieku (por. wyroki NSA: z 9 marca 2012 r., I OSK 1787/11 oraz z 19 stycznia 2021 r., I OSK 2304/20, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie zawsze bowiem osoby znajdujące się w tzw. "wieku emerytalnym", czy też "wieku poprodukcyjnym", w tym pobierające np. emeryturę, nie są zdolne do wykonywania pracy zarobkowej. Istotne jest jednak to, czy osoby te, będąc obiektywnie zdolnymi do podjęcia zatrudnienia, nie czynią tego z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bliskim.
W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9 czerwca 2022 r., III SA/Gd 87/22, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2023 r., III SA/Kr 1194/22, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można bowiem a priori wykluczyć, że u osoby biernej zawodowo, nie dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Inaczej mówiąc, nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego to, że skarżąca, przed złożeniem wniosku o świadczenie, nie podejmowała zatrudnienia z przyczyn innych niż opieka nad mężem, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw rezygnacji z aktywności zawodowej, leżała właśnie obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki.
Przy czym ocena spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w tym przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki niepełnosprawnym członkiem rodziny, powinna być dokonywana z uwzględnieniem całokształtu okoliczności sprawy. W konsekwencji, w niniejszej sprawie niepodejmowania pracy przez skarżącą nie można było postrzegać w oderwaniu od jej całkowitej, długotrwałej bierności zawodowej.
Jak wynika bowiem z akt sprawy, skarżąca w chwili złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miała 77 lat. Organ I instancji ustalił, iż skarżąca nie posiada własnego dochodu i pozostaje na utrzymaniu męża, który otrzymuje emeryturę oraz zasiłek pielęgnacyjny. Pomimo tego, iż skarżąca osiągnęła już wiek emerytalny, to nie nabyła prawa do świadczenia emerytalno-rentowego, bowiem nigdy nie pracowała. W toku postępowania skarżąca wyjaśniła zaś, że opiekę nad mężem sprawuje od 2017 r., tj. po przejściu przez niego zawału serca. W oświadczeniu z 7 grudnia 2021 r. skarżąca wskazała, że gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad mężem, mogłaby podjąć zatrudnienie, zgodne z jej wykształceniem, jako filolog.
Mimo że w toku postępowania przed organami skarżąca wskazywała, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, która to opieka uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, z przedstawionych przez skarżącą okoliczności nie wynika w żaden sposób, aby istniał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Z okoliczności sprawy wynika bowiem, że nawet w sytuacji, w której skarżąca nie byłaby zobowiązana do zapewnienia niepełnosprawnemu mężowi stałej i długotrwałej opieki, nie podjęłaby zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a gołosłowne twierdzenia o możliwości podjęcia zatrudnienia w nigdy nie wykonywanym zawodzie filologa, nie zasługiwały na uwzględnienie. Uprawnione jest zatem stwierdzenie, że skarżąca jako osoba nigdy wcześniej niepracująca, a tym samy pozostająca długotrwale poza rynkiem pracy oraz mająca w dacie wnioskowania o świadczenie pielęgnacyjne 77 lat, nie podejmuje zatrudnienia nie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, lecz z innych, subiektywnych przyczyn. Skarżąca nie przedstawiła bowiem w toku postępowania takich okoliczności, które realnie potwierdzałyby jej zdolność do podjęcia zatrudnienia. Deklarowana w sposób ogólnikowy chęć podjęcia zatrudnienia zgodnego z wykształceniem (filolog) pozostaje w tym zakresie niewystarczająca.
W świetle zgromadzonego materiału dowodowego orzekające organy trafnie zatem przyjęły, że skarżąca z własnego wyboru nie podejmowała pracy zarobkowej, co wyklucza zaistnienie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegającej na istnieniu związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaniem opieki nad członkiem rodziny. Stąd też rozstrzygnięcia zawarte w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji należy ocenić jako zgodne z prawem.
Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., oddalił skargę.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła skarżąca oraz organ administracji publicznej.