II SA/Gd 931/23

II SA/Gd 931/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2024-03-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Elżbieta Rischka /sprawozdawca/
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 24 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz Sędzia NSA Elżbieta Rischka (spr.) , po rozpoznaniu w Wydziale II w trybie uproszczonym w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt SKO Gd/2536/23 w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z dnia 26 września 2023 r. nr SKO Gd/2536/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej jako "SKO" lub "organ odwoławczy"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 775) -dalej jako "Kpa", art. 16a, art. 17b, art. 23 ust. 4f i art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 390) -dalej jako "u.ś.r.", po rozpatrzeniu odwołania B. S. (dalej jako "wnioskodawca", "strona" lub "Skarżący") od decyzji z dnia 3 stycznia 2023 r., wydanej z upoważnienia Wójta Gminy S. (dalej jako "organ I instancji) w przedmiocie odmowy przyznania stronie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia w celu sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym bratem H. S. (dalej jako "brat strony"), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Podstawą rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny sprawy:
W dniu 13.10.2022 r. Strona złożyła do organu I instancji wniosek o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia w celu sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym bratem na okres od 01.11.2022 r. do 31.10.2023 r. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją: nie posiada też żony ani dzieci. Brat strony legitymuje się wydanym w dniu 30.10.2017 r. przez właściwy organ, orzeczeniem zaliczającym go do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym; niepełnosprawność istnieje od 11.01.2010 r.; ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25.02.2010 r. Orzeczenie wydane zostało na czas określony do dnia 31.10. 2022 r. Do wniosku strona przedłożyła druk PIT-11 za 2021 r., z treści którego wynika, iż córka wnioskodawcy uzyskała w tym okres dochód/przychód w kwocie 4.103,24 zł (składka na ubezpieczenie społeczne 547,54 zł i na ubezpieczenie zdrowotne 94,54 zł. Innych dochodów nie wskazano.
Na zlecenie organu w dniu 3.11.2022 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania strony na okoliczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. W jego toku ustalono, że brat strony jest osobą niepełnosprawną stale leżącą. Budzi się około 8 rano; strona wtedy myje brata, wykonuje poranną toaletę i przygotowuje śniadanie i kawę. Osoba wymagająca opieki -zgodnie z oświadczeniem strony - nie jest w stanie wykonać żadnych w/w czynności z uwagi na fakt, że jest osobą leżącą. Śniadanie podawane jest około 9 rano, a strona musi brata karmić (czasami ma trudności z przełykaniem, dlatego pokarm należy rozdrobnić). Strona podaje lekarstwa, potem zajmuje się przygotowaniem obiadu, podawany około 12 lub 13 także poprzez karmienie. Następnie strona sprząta po posiłku, robi porządki w mieszkaniu i wykonuje takie czynności jak: pranie, sprzątanie, prasowanie, zakupy. Jeżeli strona musi wyjść z mieszkania, to opiekę przejmuje żona strony. Około godziny 17 następuje przygotowanie kolacji, podawanej bratu przez wnioskującą stronę. Po sprzątnięciu po kolacji strona podaje lekarstwa. Wieczorem strona myje brata, wykonuje wieczorną toaletę i przygotowuje brata do snu. Codziennie wykonuje z bratem różne ćwiczenia niesprawnej ręki i nogi, w różnych porach. Z treści zaświadczenia lekarskiego brata strony z dnia 7.11.2022 r. wynika, że pacjent jest leżący, niedowidzący, z niedowładem połowicznym lewostronnym, po udarze mózgu w2010 r. i 2014 r. Wtoku uzupełnienia w/w wywiadu środowiskowego, w dniu 01.12.2022 r. wskazane zostały zakresy godzinowe odnoszące się do podanych przez stronę czynności. Strona oświadczyła, że w nocy śpi w jednym pokoju z bratem, żeby udzielić wsparcia w razie potrzeby. Wykupuje lekarstwa, umawia wizyty lekarskie i załatwia sprawy urzędowe. Osoba wymagająca opieki leży na łóżku rehabilitacyjnym, z wózka inwalidzkiego raczej nie korzysta. Nie może zostać sam bez opieki. Nie ma żony ani dzieci. Jedynym stażem zawodowym strony wnioskującej było prowadzenie gospodarstwa rolnego. Nie podejmował innej pracy zarobkowej. Gdyby nie konieczność sprawowanej opieki nadal prowadziłby gospodarstwo rolne, które - na podstawie ustnej umowy - oddał w dzierżawę około 10 lat temu.
Decyzją z dnia 03.01.2023 r. organ I instancji odmówił stronie przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia w celu sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym bratem.
W uzasadnieniu organ I instancji podniósł, iż z treści zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona wnioskująca wykonuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem w stopniu umożliwiającym aktywność zawodową strony. Zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym bratem, szczegółowo opisany, mając na uwadze jego stan zdrowia, pozwala stronie - zdaniem organu - na dalsze prowadzenie gospodarstwa rolnego. Ponadto w opiece pomaga stronie wnioskującej jego żona (nieaktywna zawodowo) i 17 letnia córka, które przyczyniają się także do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego.
W odwołaniu od powyższej decyzji strona, wnosząc o jej uchylenie, zarzuciła naruszenie przepisu prawa materialnego tj.: art. 16a ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie skutkujące przyjęciem, iż zakres sprawowanej przez stronę opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia. Strona wyjaśniła, że prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego posiada od 2014 r. Przez ten okres organ nie kwestionował zakresu sprawowanej opieki. Niepełnosprawny brat jest osobą całkowicie zależną od innych, a strona sprawuje opiekę w zakresie adekwatnym do jego potrzeb (osoba stale leżąca, niedowidząca i wymagająca karmienia rozdrobnionym jedzeniem, wymagająca ubierania, pomocy w higienie, ćwiczeniach). Strona wyjaśniła, że jej brat nie może wykonywać czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; jest całkowicie lewostronnie sparaliżowany - po dwóch udarach; ma problemy z pamięcią oraz natury psychicznej - przebywał w szpitalu psychiatrycznym. Wymaga podawania lekarstw. Czynności higieniczne mają miejsce głownie przy łóżku i wykonywane są kilka razy dziennie - wymiana pieluchomąjtek. Pracować w gospodarstwie rolnym strona zaprzestała z momentem uzyskania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co nie było kwestionowane przez organ przez 9 lat. Jest właścicielem gruntów rolnych 0 powierzchni 0,73 ha przeliczeniowych, co zgodnie z odrębnymi przepisami nie jest uważane za gospodarstwo rolne. Tym samym nie jest on rolnikiem, a posiadana ziemia nie jest gospodarstwem rolnym. Zgodnie z oświadczeniem strona zaprzestała pracy i prowadzenia gospodarstwa rolnego w 2014 r. i od tego momentu sprawuje opiekę nad bratem. W opinii strony, organ nie przywołał żadnych okoliczności wskazujących na to, że w ostatnim okresie doszło do istotnej zmiany stanu faktycznego w sprawie względem poprzednich 9 lat, w czasie których uznano, że zakres sprawowanej opieki jest na tyle szeroki, że uniemożliwia stronie podjęcie zatrudnienia. Sam organ wskazał natomiast, że nie występują żadne nieprawidłowości w sprawowaniu opieki (podniósł przy tym, że zakres opieki jest szeroki i że opieka sprawowana jest prawidłowo i adekwatnie do potrzeb niepełnosprawnego brata). Ponadto nie wykazano, aby w ostatnim okresie doszło do na tyle znaczącej poprawy stanu zdrowia brata, która uzasadniałaby zmniejszenie zakresu sprawowanej opieki i umożliwiła stronie podjęcie zatrudnienia.
Decyzją z dnia 26.09.2023 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W pierwszej kolejności SKO stwierdziło, że w aktach sprawy znajdują się m.in. odrębne decyzje organu przyznające stronie prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznane na okresy od 01.05.2014 r. do 31.10.2022 r.; oświadczenie strony z dnia 21.03.2022 r. o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz pracy w nim od dnia 01.05.2014 r.; oświadczenia strony o zakresie sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym bratem; oświadczenie strony o rezygnacji z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z dniem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto w aktach sprawy znajduje się wypis z treści orzeczenia lekarza orzecznika KRUS z dnia 23.01.2020 r., stwierdzającego, że brat strony jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 25.10.2019 r.
W toku postępowania odwoławczego strona przedłożyła do SKO orzeczenie właściwego organu z dnia 19.05.2023 r. zaliczające brata do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe.
Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO stwierdziło, że zaskarżona decyzja organu I instancji jest prawidłowa.
Powołując treść art. 16a, art. 17b, art. 23 ust. 4f i art. 32 ust. 1 u.ś.r. SKO stwierdziło, że prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego uzależnione jest od wysokości dochodu wyliczonego na podstawie dalszych przepisów ustawy i w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony. Pozostałe warunki wymagane aby można było wnioskodawcy przyznać prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego to: istnienie obowiązku alimentacyjnego (w przypadku braci taki obowiązek istnieje); rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ewentualnie niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowanie stałej opieki na osobą niepełnosprawną.
Zdaniem SKO, specjalny zasiłek opiekuńczy jest środkiem wsparcia rodziny przez Państwo, tym niemniej świadczenie to nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, ale tylko do tych, którzy - sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Aby można było mówić o opiece lub pomocy, o których mowa w art. 16a ust. 1 ustawy, muszą one być "stałe" lub "długotrwałe". Określenia te wskazują, że nie może to być opieka lub pomoc świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przedmiotowy przepis ustawy należy zdaniem SKO stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Z powyższego wynika, że prawidłowo interpretowany przedmiotowy przepis wymaga wyłącznie spełnienia przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy nieaktywnością zawodową opiekuna a sprawowaną przez tę osobę opieką nad niepełnosprawnym oraz jej rozmiarem. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zatem organy administracji mają obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym należy ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej przez wnioskodawcę opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.
Mając powyższe na względzie, SKO stwierdziło, że wskazany przez stronę, ustalony zakres opieki sprawowanej przez stronę wobec niepełnosprawnego brata, jest tego rodzaju i zakresu, iż umożliwia stronie podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z uwagi na to, że sprawowaną opiekę nie sposób uznać za długotrwałą.
SKO nie kwestionuje zaangażowania strony w opiekę nad bratem, jednakże nie uznało opisanej wyżej wykonywanej opieki za opiekę całodobową o charakterze niezbędnym, wykluczającym jakąkolwiek zawodową aktywność strony.
W ocenie SKO, skoro sama konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie stanowi w świetle art. 16a ust.1 samodzielnej i wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, to z okoliczności danego stanu faktycznego musiałaby wynikać taka skala niezbędnej pieczy sprawowanej przez opiekuna, że bez wątpliwości można wówczas przyjąć spełnienie istnienia przesłanek do przyznania świadczenia.
Zdaniem SKO, zakres obowiązków strony, związanych z opieką nad niepełnosprawnym bratem oraz brak jakiejkolwiek aktywności zawodowej małżonki strony (a tym samym jej stałym pobytem w domu) nie uniemożliwia stronie dalszej pracy we własnym gospodarstwie rolnym. Fakt pomagania żony w opiece nad niepełnosprawnym bratem męża, potwierdziła sama strona. Takie czynności jak przygotowywanie i podawanie leków, pomoc przy wieczornej toalecie, czy także -niecodzienne przecież - umawianie i towarzyszenie przy wizytach lekarskich nie mogą być - zdaniem SKO - uznane za czynności wymagające pełnej, całodobowej, dyspozycyjności opiekuna. Z kolei pozostałe czynności wskazane przez stronę w istocie stanowią czynności wykonywane w każdym gospodarstwie domowym. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego i nie mogą stanowić usprawiedliwienia w powstrzymywaniu się od wykonywania, chociażby w częściowym wymiarze, zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki.
W ocenie SKO, na tle ustalonych i opisanych okoliczności stanu faktycznego sprawy, nie negując stopnia niepełnosprawności brata strony oraz wsparcia w codziennej i samodzielnej egzystencji, należy ocenić, że zakres sprawowanej względem brata opieki, nie usprawiedliwia uznania, że wykluczone jest podjęcie jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego przez stronę. Tym samym brak jest związku przyczynowego określonego w art. 16a ust. 1 u.ś.r. między niepodejmowaniem zatrudnienia strony, a zakresem sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym bratem.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję, Skarżący reprezentowany przez pełnomocnika zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego tj.: art. 16a ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia.
Mając powyższe na uwadze Skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Uzasadnienie skargi stanowi rozwinięcie stawianych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. -dalej: "p.p.s.a.") stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji, w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, Sąd dopatrzył się naruszeń prawa, które skutkowały koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
W pierwszej kolejności w ślad za SKO powtórzyć należy, że prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego ustalane jest odrębnie na każdy okres zasiłkowy (okres od dnia 1 listopada do dnia 31 października następnego roku kalendarzowego, na jaki ustala się prawo do świadczeń rodzinnych). Wynika to wprost z treści art. 24 ust.1 w związku z art. 16a i art. 3 pkt 10 u.ś.r. Przyznanie przedmiotowego prawa odbywa się wyłącznie na podstawie złożonego w tej sprawie wniosku i w oparciu o zebrany w toku rozpatrywania wniosku materiał dowodowy. Nie oznacza to tym samym, że złożenie przez stronę kolejnego wniosku w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia spowoduje przyznanie wnioskowanego prawa tylko z tego powodu, iż w poprzednich okresach zasiłkowych stronie to prawo przysługiwało. Każde postępowanie administracyjne w takiej sprawie jest postępowaniem odrębnym, a o sposobie jego zakończenia decyduje zebranie takiego materiału dowodowego, którego treść, z zastosowaniem przepisów prawa, pozwala stronie wnioskowane prawo przyznać bądź przyznania tego prawa odmówić.
W przypadku rolników, małżonków rolników bądź domownikom ustawodawca -wart. 17b ustawy - przyznaje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkiem zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Wymagane jest w takim przypadku złożenie właściwego oświadczenia. Organy administracji publicznej rozpoznają złożony wniosek w oparciu o treść art. 16a u.ś.r. i badają spełnienie warunków w nim wskazanych, w tym ewentualnej możliwości zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Definicja ustawowa wskazana w art. 3 pkt 22 ustawy określa, że zatrudnienie lub inna praca zarobkowa oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
Jak stanowi przepis art. 16a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. -Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ocenie Sądu, zasadnie SKO uznało, że prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego uzależnione jest również od wysokości dochodu wyliczonego na podstawie dalszych przepisów ustawy i w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony. Pozostałe warunki wymagane aby można było wnioskodawcy przyznać prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego to: istnienie obowiązku alimentacyjnego -w przypadku braci taki obowiązek istnieje (co również zasadnie SKO przyjęło); rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ewentualnie niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowanie stałej opieki na osobą niepełnosprawną.
Specjalny zasiłek opiekuńczy jest środkiem wsparcia rodziny przez Państwo, tym niemniej świadczenie to nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, ale tylko do tych, którzy - sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka nie pozwala im na podjęcie im innej pracy.
Aby można było mówić o opiece lub pomocy, o których mowa w art. 16a ust. 1 ustawy, muszą one być "stałe" lub "długotrwałe". Określenia te wskazują, że nie może to być opieka lub pomoc świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przedmiotowy przepis ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Z powyższego wynika, że prawidłowo interpretowany przedmiotowy przepis wymaga wyłącznie spełnienia przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy nieaktywnością zawodową opiekuna a sprawowaną przez tę osobę opieką nad niepełnosprawnym oraz jej rozmiarem. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zatem organy administracji mają obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym należy ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej przez wnioskodawcę opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.
W świetle przywołanej regulacji prawnej Sąd nie podzielił stanowiska organów, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak jest związku przyczynowo -skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony postępowania a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym bratem.
Z niespornych ustaleń, w tym z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że brat strony jest osobą niepełnosprawną stale leżącą. Budzi się około 8 rano; strona wtedy myje brata, wykonuje poranną toaletę i przygotowuje śniadanie i kawę. Osoba wymagająca opieki - zgodnie z oświadczeniem strony - nie jest w stanie wykonać żadnych w/w czynności z uwagi na fakt, że jest osobą leżącą. Śniadanie podawane jest około 9 rano, a strona musi brata karmić (czasami ma trudności z przełykaniem, dlatego pokarm należy rozdrobnić). Strona podaje lekarstwa, potem zajmuje się przygotowaniem obiadu, podawany około 12 lub 13 także poprzez karmienie. Następnie strona sprząta po posiłku, robi porządki w mieszkaniu i wykonuje takie czynności jak: pranie, sprzątanie, prasowanie, zakupy. Około godziny 17 następuje przygotowanie kolacji, podawanej bratu przez stronę. Po sprzątnięciu po kolacji strona podaje lekarstwa. Wieczorem strona myje brata, wykonuje wieczorną toaletę i przygotowuje brata do snu. Codziennie wykonuje z bratem różne ćwiczenia niesprawnej ręki i nogi, w różnych porach. Z treści zaświadczenia lekarskiego brata strony z dnia 7.11.2022 r. wynika, że pacjent jest leżący, niedowidzący, z niedowładem połowicznym lewostronnym, po udarze mózgu w 2010 r. i 2014 r. Strona oświadczyła, że w nocy śpi w jednym pokoju z bratem, żeby udzielić wsparcia w razie potrzeby. Wykupuje lekarstwa, umawia wizyty lekarskie i załatwia sprawy urzędowe. Osoba wymagająca opieki leży na łóżku rehabilitacyjnym, z wózka inwalidzkiego raczej nie korzysta. Nie może zostać sam bez opieki. Nie ma żony ani dzieci. Jedynym stażem zawodowym strony było prowadzenie gospodarstwa rolnego. Nie podejmował innej pracy zarobkowej. Gdyby nie konieczność sprawowanej opieki nadal prowadziłby gospodarstwo rolne, które oddał w dzierżawę około 10 lat temu.
Odrębnymi decyzjami stronie przyznano prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okresy od 01.05.2014 r. do 31.10.2022 r. Zwrócić również należy uwagę na wypis z treści orzeczenia lekarza orzecznika KRUS z dnia 23.01.2020 r., stwierdzającego, że brat strony jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 25.10.2019 r. Ponadto, w toku postępowania odwoławczego strona przedłożyła orzeczenie właściwego organu z dnia 19.05.2023 r. zaliczające brata do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe.
Należy zauważyć, że art. 16a u.ś.r. normujący instytucję specjalnego zasiłku opiekuńczego nie zawiera definicji opieki ani nie określa sposobu jej sprawowania. Przepis ten w sposób wyraźny i nie budzący wątpliwości wiąże tylko niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę wnioskującą o to świadczenie z celem sprawowania tej opieki, jakim jest konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dla uznania opieki za spełniającą te kryteria istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oznacza jednak, że opieka lub pomoc musi być tyle absorbująca czasowo w sensie krótkoterminowym (dobowym) jak i długoterminowym (miesięcy, lat), że podejmowane w ich ramach czynności warunkują egzystowanie osoby wymagającej opieki w warunkach odpowiadających godności człowieka, a jednocześnie ich wykonywanie bezwzględnie stoi na przeszkodzie wykonywaniu przez opiekuna pracy zarobkowej (bądź wymusza na nim rezygnację z takiej pracy).
Zdaniem Sądu, powyższe okoliczności Skarżący wykazał. Brat Skarżącego jest osobą całkowicie zależną od innych, niedowidzącą i wymagającą karmienia rozdrobionym jedzeniem, wymagającą zapewniania osobistej, codziennej higieny, ubierania, podawania leków i przygotowywania posiłków. Brat Skarżącego wymaga całodobowej pomocy, która zapewniana mu jest przez stronę przez prawie 10 lat. Niepełnosprawny brat Skarżącego przeszedł dwa udary niedokrwienne mózgu, ma znaczące problemy z mową i porozumiewaniem się. Brat jest lewostronnie sparaliżowany, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, zadbać o podstawowe potrzeby, w tym również w zakresie tzw. zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Niepełnosprawny ma problemy z pamięcią oraz problemy natury psychicznej. Konieczne jest karmienie rozdrobnionym pokarmem. Czynności higieniczne w związku z problemami z poruszaniem się mają miejsce głównie przy łóżku, wykonywane są kilka razy dziennie w nieregularnych porach w związku z koniecznością zmiany pieluchomajtek. W związku ze stanem zdrowia brata Skarżący śpi z nim w jednym pokoju będąc do jego ciągłej dyspozycji.
Dodatkowo zauważyć należy, iż ani organ I instancji ani organ odwoławczy nie przywołały żadnych okoliczności ani dowodów wskazujących na to, aby w ostatnim czasie doszło do istotnej zmiany stanu faktycznego w sprawie względem poprzednich 9 lat, w czasie których uznano, iż zakres opieki jest na tyle szeroki, że uniemożliwia Skarżącemu podjęcie zatrudnienia, co uzasadniało przyznanie mu 9 razy z rzędu (w tym również w roku, w którym złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego) specjalnego zasiłku opiekuńczego. Organy obu instancji w szczególności nie wykazały, aby występowały jakiekolwiek nieprawidłowości w sprawowaniu opieki (wręcz przeciwnie, organ I instancji w uzasadnieniu podkreśla, iż zakres opieki jest szeroki i że opieka sprawowana jest prawidłowo i adekwatnie do potrzeb niepełnosprawnego), ani nie wykazano, aby w ostatnim czasie doszło do na tyle znaczącej poprawy stanu zdrowia niepełnosprawnego, która uzasadniłaby zmniejszenie zakresu sprawowanej nad nim opieki i umożliwiła podjęcie zatrudnienia.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że ani organy administracji ani sądy nie mają wiadomości specjalnych pozwalających na ustalenie czy dana osoba jest faktycznie obiektywnie niezdolna do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, w związku z czym jedynie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z literalnym brzemieniem art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r., umożliwia wykluczenie brata z kolejności osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego a tym samym umożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej w dalszej kolejności i stanowisko to zostało potwierdzone w wydanej przez NSA uchwale z dnia 14.11.2022 sygn. akt I OPS 2/22. Analogiczne stanowisko można odnieść do przedmiotowej sprawy - zarówno organom administracji jak i sądom, w odróżnieniu od osób specjalizujących się w zakresie medycyny, brak jest wiadomości specjalnych umożliwiających stwierdzenie, wprost sprzecznie z wydanym wobec danej osoby orzeczeniem o niepełnosprawności, że nie wymaga ona na tyle szerokiego zakresu opieki, ze opiekun mógłby podjąć zatrudnienie.
Zdaniem Sądu, za niezrozumiałe należy uznać twierdzenie organów, że dla przyjęcia, iż opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. W opinii Sądu wywiad środowiskowy przeprowadzony przez wykwalifikowanego pracownika socjalnego (a którego organy skutecznie nie podważyły) wykazał, że osoba niepełnosprawna wymaga ciągłej obecności i pomocy Skarżącego w większości czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem.
W ocenie Sądu nie sposób bagatelizować czy też umniejszać wagi ustaleń dokonanych przez pracownika socjalnego w oparciu o przeprowadzony w miejscu zamieszkania Skarżącego i jego brata wywiad środowiskowy, czy też poddawać tych ustaleń konieczności dodatkowej ich weryfikacji.
W opinii Sądu, orzekające w sprawie organy bezpodstawnie zakwestionowały spełnienie przez Skarżącego przesłanek wynikających z art. 16a u.ś.r., mimo że z materiału dowodowego w sprawie zebranego jednoznacznie spełnienie tych przesłanek wynika. Organy nie wskazały jednocześnie na jakich innych okolicznościach czy dowodach oparły swoją ocenę niespełnienia tych przesłanek, a jedynie arbitralnie uznały, że zakres opieki uniemożliwia podjęcia Skarżącemu zatrudnienia oraz że brak jest związku przyczynowego między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia. Nie sposób również uznać za prawidłowe twierdzenie organu odwoławczego, że Skarżący może podjąć pracę w gospodarstwie rolnym w sytuacji gdy właśnie z powodu konieczności sprawowania opieki nad bratem Skarżący dobrowolnie zrezygnował z prowadzenie tego gospodarstwa.
Jedynie dodatkowo Sąd wskazuje, że z bezspornych ustaleń organów wynika, że Skarżący był właścicielem gruntów rolnych o powierzchni 0.73 ha przeliczeniowego, a prowadzenia działalności rolniczej zaniechał w 2014 r. od momentu, w którym pierwotnie przyznane mu zostało prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym bratem.
Błędne jest również założenie, że żona Skarżącego i jego niepełnoletnia córka mają podjąć się opieki nad niepełnosprawnym szwagrem i wujem w sytuacji gdy z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego bezsprzecznie wynika, że to Skarżący w sposób nienaganny wszelkiej pomocy i opieki udziela.
Stanowisko organu odwoławczego uznać należy zatem za dowolne, które nie może stanowić podstawy do wydania odmownego orzeczenia w sprawie przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Biorąc pod uwagę wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, stwierdzając, że w materiale dowodowym analizowanej sprawy jednoznacznie wykazano, że Skarżący wykonuje przy bracie takie czynności opiekuńcze, które absorbują go nieustannie i wymagają ciągłej obecności w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową, nawet w częściowym wymiarze czasu pracy.
Ponownie rozpoznając sprawę SKO uwzględni zaprezentowane w niniejszym wyroku rozważania w aspekcie ustalonych w sprawie okoliczności związanych ze świadczoną przez Skarżącego opieką nad niepełnosprawnym bratem i wyda stosowne rozstrzygnięcie.
Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c uchylił zaskarżoną decyzję.
O kosztach Sąd orzekł w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.