II SA/Gd 840/20

II SA/Gd 840/20 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2021-05-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-11-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Diana Trzcińska /sprawozdawca/
Magdalena Dobek-Rak
Mariola Jaroszewska /przewodniczący/
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Gospodarka gruntami
Sygn. powiązane
I OSK 1546/21 - Wyrok NSA z 2024-11-26
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
art. 129 ust. 5 pkt 3
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Jaroszewska Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Dobek – Rak Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2021 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi H. O. na decyzję Wojewody z dnia 25 września 2020 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddala skargę.
Uzasadnienie
H. O., reprezentowany przez adwokata, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Wojewody, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta o umorzeniu postępowania w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.
Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Pismem z 4 października 2018 r. H. O. wystąpił z wnioskiem do Prezydenta Miasta o ustalenie i wypłatę odszkodowania za nieruchomość położoną w G., oznaczoną katastralnie jako parcele nr [..] o pow. 1075 m2 i [..] o pow. 935 m2, a po II wojnie światowej jako parcele nr [..] i [..], wskazując, że ww. działki przed II wojną światową zostały nabyte przez jego rodziców – M. O. i J. O. Wnioskodawca wykazał fakt spadkobrania jedynie po J. O.
Na podstawie dokumentacji geodezyjnej organ ustalił, że dawne parcele nr [..] o pow. 1075 m2 i [..] o pow. 935 m2, następnie oznaczone numerami [..] i [..], stanowią obecnie części działek nr [..] o pow. 11103 m2 i [..] o pow. 9149 m2, położonych w G., obręb R. [..]. Na podstawie dokumentacji archiwalnej oraz po przeprowadzeniu kwerendy ksiąg wieczystych organ ustalił również, że parcele nr [..] i [..] objęte były księgą wieczystą Tom I Wykaz 1 R., w której to jako właściciel do 17 czerwca 1942 r. wpisany był H. K. W dniu 17 czerwca 1942 r. jako właściciel ww. nieruchomości w księdze wieczystej wpisana została Gmina Miasta G. Jak wynika z postanowienia Sądu Grodzkiego z 11 grudnia 1946 r. nieruchomości objęte m.in. ww. księgą wieczystą W. R. Wykaz L.1 zostały sprzedane i przewłaszczone na rzecz Gminy Miasta G. przez spadkobierców H. K. - rolnika H. K., młynarza J. K. i H. R. z domu K., którzy byli Niemcami, w drodze umowy kupna sprzedaży z 21 maja 1942 r., uzupełnionej umową z 3 czerwca 1942 r. Ciąg dalszy księgi wieczystej Tom I Wykaz 1 R. stanowiły wpisy w księdze wieczystej nr [..], w której w dniu 23 listopada 1963 r. jako właściciel przedmiotowej nieruchomości wpisany został Skarb Państwa. Księgę wieczystą nr [..] zamknięto, a cały jej stan w dniu 14 lipca 1975 r. przeniesiono do księgi wieczystej nr [..]. Kolejno z księgi wieczystej nr [..] parcele nr [..] i [..], pozostające własnością Skarbu Państwa, przeniesiono do księgi wieczystej nr [..] (wpis z 16 stycznia 1979 r.). Jak wynika z wniosku z 6 października 1978 r., nr [..], odłączenie z KW nr [..] m.in. działek nr [..] i [..] i dopisanie ich do KW nr [..] podyktowane było koniecznością uregulowania stanu prawnego i rozgraniczenia terenu Lasów Komunalnych i Szpitala w R. Wskutek przekształceń geodezyjnych dawne parcele nr [..] i [..] wraz z innymi działkami utworzyły działki nr [..] i [..].
Decyzją z 27 marca 1991 r., nr [..], Wojewoda stwierdził nieodpłatne nabycie z mocy prawa przez Gminę Miasta G. własności m.in. ww. działek nr [..] i [..]. W wyniku dalszych przekształceń geodezyjnych działki nr [..] i [..] utworzyły obecne działki nr [..] i [..]. Działka nr [..] wpisana jest w księdze wieczystej nr [..] jako własność Gminy Miasta G., a działka nr [..] w księdze wieczystej nr [..] widnieje jako własność Szpitala [..] z siedzibą w G.
Postanowieniem z 4 grudnia 2018 r., nr [..], Prezydent Miasta odmówił wszczęcia postępowania w sprawie o ustalenie i wypłatę odszkodowania za nieruchomość położoną w G. przy ul. H., oznaczoną dawniej jako parcele nr [..] o pow. 1075 m2 i [..] o pow. 935 m2, następnie parcele nr [..] i [..], stanowiące obecnie części działek nr [..] o pow. 11103 m2 i [..] o pow. 9149 m2, obręb ewidencyjny R. [..], wskazując, że wobec braku interesu prawnego, H. O. nie może być uznany za stronę niniejszego postępowania, tj. osobę uprawnioną do złożenia wniosku o odszkodowanie za przedmiotową nieruchomość.
Po rozpoznaniu zażalenia H. O. postanowieniem z 6 września 2019 r. Wojewoda uchylił w całości zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji, wskazując, że przy ocenie przesłanek określonych w art. 61a § 1 k.p.a. za niedopuszczalne należy uznać gromadzenie przez organ dowodów, na podstawie których dokonuje się ustaleń stanu faktycznego.
Mając na uwadze wytyczne Wojewody pismem z 6 grudnia 2019 r. Prezydent Miasta poinformował wnioskodawcę o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie o ustalenie i wypłatę odszkodowania za przedmiotową nieruchomość.
Pismem z 17 stycznia 2020 r. H. O. wniósł o uzupełnienie zgromadzonego materiału dowodowego o: umowę z 20 listopada 1937 r., nr rep. [..] na okoliczność wykazania faktu zawarcia umowy kupna-sprzedaży między J. O. a H. K., pismo z 24 listopada 1937 r., 32 sztuki weksli podpisanych przez J. O. oraz pismo z 27 listopada 1961 r. skierowane do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej przez M. O.
Pismem z 6 lutego 2020 r. Prezydent Miasta poinformował strony o możliwości zapoznania się z całością zebranego materiału dowodowego, uzupełnienia go, wypowiedzenia się oraz zgłoszenia żądań w terminie 7 dni od jego doręczenia.
Pismem z 17 lutego 2020 r. H. O. wskazał, że nie wnosi nowych wniosków dowodowych oraz podtrzymuje dotychczasowe stanowisko wyrażone w piśmie z 17 stycznia 2020 r.
Decyzją z 6 marca 2020 r., nr [..], Prezydent Miasta orzekł o umorzeniu postępowania. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że okoliczność spadkobrania po J. O. została potwierdzona na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego z 24 lipca 1956 r., sygn. [..], z którego wynika, że spadek na mocy ustawy nabyli: M. E. O. w 2/8 części spadku oraz małoletni R. J. O. i małoletni H. A. O., każdy z nich w 3/8 części spadku. Ze zgromadzonego materiału dowodowego w niniejszej sprawie bezspornie wynika, że nieruchomość, za którą H. O. domaga się odszkodowania, nie stanowiła jego własności ani własności jego poprzedników prawnych. Przedmiotowa nieruchomość, zgodnie z wpisami w księgach wieczystych, stanowiła bowiem własność H. K., a w dalszej kolejności jego spadkobierców, którzy umową sprzedaży z 21 maja 1942 r., uzupełnioną umową z 3 czerwca 1942 r., przenieśli jej własność na Gminę Miasta G. Okoliczność ta znajduje potwierdzenie w dołączonej do wniosku decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 5 czerwca 1962 r., nr [..], utrzymującej w mocy decyzję Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium MRN z 19 stycznia 1962 r., nr [..], w przedmiocie odmowy wydania w posiadanie M. O. parcel nr [..] i [..]. Jak wynika z treści uzasadnienia ww. decyzji M. O. wystąpiła o wydanie w posiadanie przedmiotowych parcel powołując się na umowę sprzedaży zawartą przez J. O. w formie aktu notarialnego w dniu 20 listopada 1937 r., mocą której J. O. nabył ww. parcele. Powyższe znajduje także potwierdzenie w przekazanych przez J. O. przy piśmie z 17 stycznia 2020 r. dokumentach.
Organ podkreślił, że jak wskazuje się w ww. decyzji i co potwierdzają dokonane przez Prezydenta Miasta ustalenia, J. O. nie był ujawnionym w księdze wieczystej właścicielem przedmiotowych parcel, w konsekwencji czego powołaną umowę sprzedaży z 20 listopada 1937 r. należało traktować jedynie jako zobowiązanie zbywcy, nie zaś jako przeniesienie prawa własności. Wbrew twierdzeniu wnioskodawcy zawartemu w zażaleniu z 13 grudnia 2018 r., jak również w piśmie z 17 stycznia 2020 r., rolą organu nie jest dokonywanie ustaleń w przedmiocie spełnienia przez nabywców nieruchomości wymogów wynikających z przepisów BGB. Tutejszy organ związany jest treścią wpisów zawartych w księgach wieczystych, które ponadto znajdują potwierdzenie w treści zgromadzonych dokumentów.
Dodatkowo, na marginesie organ wskazał, że nabycie przedmiotowej nieruchomości przez podmiot publicznoprawny nie nastąpiło w drodze wywłaszczenia, a tylko do takich stanów faktycznych znajduje zastosowanie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
W konsekwencji, wnioskodawca H. O. nie może być uznany za stronę niniejszego postępowania, albowiem nie posiada interesu prawnego do występowania z roszczeniem o odszkodowanie za przedmiotową nieruchomość, a zatem postępowanie jako bezprzedmiotowe należało umorzyć.
Po rozpatrzeniu odwołania H. O. decyzją z 25 września 2020 r., nr [..], Wojewoda utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że rozstrzygając sprawę należało przeanalizować, kto był właścicielem parcel nr [..] (później nr [..]) o pow. 1 075 m2 i [..] (później nr [..]) o pow. 935 m2, położonych w G. przy ul. H., w dacie przejścia prawa własności, tj. w dniu 17 czerwca 1942 r., w której Gmina Miasta G. (S. G.) została ujawniona jako właściciel ww. nieruchomości, na podstawie umowy kupna-sprzedaży z 21 maja 1942 r., uzupełnionej umową z 3 czerwca 1942 r. (vide: postanowienie Sądu Grodzkiego z 11 grudnia 1946 r. oraz pismo Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 4 czerwca 1963 r. do Sądu Powiatowego). Jak wynika z dokumentów urzędowych, sprzedaż nastąpiła dobrowolnie, a nie w drodze wywłaszczenia (vide: postanowienie Sądu Grodzkiego z 11 grudnia 1946 r.). Okoliczność ta nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy z uwagi na brak interesu prawnego po stronie wnioskodawcy. Dlatego też niecelowe jest przeprowadzenie wnioskowanego przez pełnomocnika odwołującego się dowodu w postaci umowy zawartej pomiędzy spadkobiercami H. K. a ww. Gminą.
Następnie, Wojewoda przypomniał, że jak wynika z akt organu pierwszej instancji, parcela nr [..] o pow. 935 m2 zmieniła numer na [..], a parcela nr [..] o pow. 1 075 m2 zmieniła numer na [..]. Po połączeniu działek nr [..] i [..] z innymi działkami powstała działka nr [..] o pow. 9 149 m2, która następnie zmieniła numer na [..]. Ponadto, w wyniku ww. połączenia działki nr [..] z innymi działkami powstała również działka nr [..] o pow. 11 631 m2, w wyniku podziału której utworzono działkę nr [..] o pow. 11 103 m2 - zmieniła ona numer na [..].
Z księgi gruntowej R. tom I 1-17 (w której wpisy datowane są od 1930 r.), prowadzonej przez Sąd Grodzki wynika, że parcele nr [..] i [..] były wpisane pod nr 6, a jako ich właściciel początkowo ujawniony był H. K., a następnie Gmina Miasta (S. G.). Na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 1946 r. o prowadzeniu dotychczasowych ksiąg hipotecznych (gruntowych, wieczystych) po dniu 31 grudnia 1946 r., kontynuacją ww. księgi gruntowej była księga wieczysta nr [..] (założona 9 sierpnia 1946 r.), w której w 1963 r. jako właściciel został ujawniony Skarb Państwa (zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, stanowiącym, iż "Majątek dotychczasowych związków samorządu terytorialnego z mocy prawa staje się majątkiem Państwa"). Zgodnie z § 4 ww. rozporządzenia "Dla każdego wykazu hipotecznego (wykazu księgi gruntowej, wieczystej) urządza się przy pierwszym wpisie po dniu 31 grudnia 1946 r. nową księgę wieczystą odpowiadającą przepisom Art. 5 i Art. 9, do której przenosi się w skróconej formie, przy zastosowaniu Art. 14 niniejszego rozporządzenia, wpisy z księgi dotychczasowej. O przeniesieniu czyni się wzmiankę w dotychczasowej księdze, po czym zamyka się ją przy odpowiednim zastosowaniu art. 27 i składa do archiwum". Wojewoda podkreślił również, że zgodnie z art. LIV § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych "Księgi hipoteczne (gruntowe, wieczyste), istniejące w chwili wejścia w życie prawa o księgach wieczystych, stają się z tą chwilą księgami wieczystymi w rozumieniu tego prawa". Wnioskodawca powołuje się w niniejszej sprawie na akt notarialny z 20 listopada 1937 r.- umowę kupna-sprzedaży parcel nr [..] i [..] zawartą pomiędzy H. R., działającym w imieniu H. K. i J. O. W § 5 ww. umowy H. K. zobowiązał się do udzielenia nabywcy J. O. przewłaszczenia po zapłaceniu całej reszty ceny kupna.
Wojewoda przypomniał, że w dacie zawierania ww. umowy, obowiązywał na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej kodeks cywilny niemiecki - Bürgerliches Gesetzbuch, zwany dalej BGB. Zgodnie z § 313 BGB "umowa, którą jedna strona obowiązuje się przenieść własność gruntu, musi być stwierdzona dokumentem sądowym lub notarjalnym. Umowa, zawarta bez zachowania tej formy, staje się ważną w całej swej osnowie, jeżeli nastąpią powzdanie i wpis do księgi wieczyste". Przepis § 873 BGB przewidywał, że "do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakiem prawem, jako też do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. Przed wpisaniem uczestnicy są związani zgodą tylko wtedy, gdy oświadczenia ich zostały stwierdzone dokumentem sądowym lub notarialnym, albo gdy złożono je wobec wydziału hipotecznego lub wręczono je temuż, albo gdy uprawniony wręczył drugiej stronie zezwolenie na wpis, odpowiadające przepisom ustawy o postępowaniu dotyczącem księgi wieczystej", Wedle zaś § 925 BGB "Zgodę zbywającego i nabywcy wymaganą wedle § 873 do przeniesienia własności gruntu (powzdanie), należy oświadczyć wobec wydziału hipotecznego, przyczem obie strony muszą być równocześnie obecne. Powzdanie dokonane warunkowo lub z oznaczeniem czasu, jest bezskuteczne".
W konsekwencji, z powyższych przepisów wynika, że do przeniesienia własności nieruchomości było wymagane: 1) zawarcie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości; 2) zgoda zbywającego i nabywcy na przeniesienie własności gruntu na wpisanie zmiany w prawie do księgi wieczystej, tzw. powzdanie (inaczej przewłaszczenie) rodzące skutek rozporządzający; 3) wpis zmiany w prawie do księgi wieczystej mający charakter konstytutywny.
Powołując się na orzecznictwo organ zauważył, że wejście w życie przepisów dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe, a następnie z dniem 1 stycznia 1965 r. Kodeksu cywilnego, nie uchyliło konieczności zawarcia umowy rzeczowej – przenoszącej własność, o ile umowa kupna nieruchomości została zawarta przed dniem 1 stycznia 1947 r. i przed tą datą nie dokonano "powzdania". Natomiast "powzdanie" w rozumieniu przepisów BGB odpowiadało dzisiejszej umowie rozporządzającej przenoszącej własność na kupującego. Wobec powyższego, Wojewoda przyznał słuszność stwierdzeniu organu pierwszej instancji, że umowa z 20 listopada 1937 r. obejmowała jedynie zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości a jej skutkiem nie była zmiana właściciela. Potwierdza to decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 5 czerwca 1962 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 19 stycznia 1962 r. o odmowie wydania M. O. w posiadanie parcel nr [..] i [..] w G. przy ul. H., w której wskazano, że "zawartą umowę kupna-sprzedaży tych parcel należy traktować jedynie jako zobowiązanie zbywcy, nie zaś jako przeniesienie własności".
Na marginesie Wojewoda dodał, że utrata własności nieruchomości w wyniku zawarcia umowy cywilnoprawnej nie daje podstaw do ubiegania się o ustalenie w postępowaniu administracyjnym odszkodowania z tytułu utraty prawa własności na podstawie przepisów dotyczących wywłaszczenia nieruchomości.
Reasumując, organ przypomniał, że przywołane dokumenty wskazują, iż jedynymi właścicielami przedmiotowej nieruchomości w dacie przejścia prawa własności na Gminę Miasta G. (z dokumentów urzędowych wynika, iż sprzedaż nastąpiła dobrowolnie, a nie w drodze wywłaszczenia), byli spadkobiercy H. K. Oznacza to, że H. O. ani jego spadkodawcy nie byli właścicielami ww. parcel w tej dacie, w związku z czym nie przysługuje im legitymacja do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.
Odnosząc się do zarzutu odwołania z 17 marca 2020 r., że organ pierwszej instancji nie przeprowadził dowodów wskazanych we wniosku z 17 stycznia 2020 r., jak również pisma z 16 września 2020 r., Wojewoda wyjaśnił, że całkowicie bezpodstawne jest żądanie uzupełnienia materiału dowodowego o księgi wieczyste z 1937 r. i 1938 r., ponieważ dla przedmiotowych parcel była prowadzona księga gruntowa R. tom I 1-17, która znajduje się w aktach organ pierwszej instancji i której kontynuację stanowiła księga wieczysta nr [..] (co wynika z adnotacji na str. 7 księgi gruntowej), założona w dniu 9 sierpnia 1948 r. Wpisy w księdze gruntowej datowane są od 1930 r., a więc obejmują okres od 1930 r. do 1946 r. Wynika z niej, że właścicielem ww. nieruchomości do dnia 17 czerwca 1942 r., tj. daty ujawnienia nowego właściciela - Gminy Miasta G., był H. K. Potwierdzają to również pozostałe dokumenty urzędowe znajdujące się w aktach organu pierwszej instancji. Z kolei odwołujący się nie przedstawił żadnego dowodu, który zaprzeczałby ww. ustaleniom. Ponadto, podniesiono, że decyzja organu w zakresie czynności dowodowych nie przybrała formy postanowienia, z uwagi na fakt, iż wydanie przez organ odwoławczy postanowienia o odmowie przeprowadzenia wnioskowanych przez stronę dowodów, zamiast ustosunkowania się do wniosków dowodowych odwołującego się w niniejszej decyzji, nie wpłynęłoby w żaden sposób na prowadzone postępowanie.
H. O. wniósł skargę na powyższą decyzję zarzucając:
A. naruszenie prawa materialnego, które mogło mieć wpływ na istotny wynik sprawy, w postaci:
I) art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP w zw. z art. 1 protokołu nr 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności polegająca na pominięciu przez organy I i II instancji ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej prawa własności sformułowane w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, przy czym zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego ekspektatywa maksymalnie ukształtowana oznacza, że istnieje pewna prawnie relewantna sytuacja cechująca się istnieniem wyraźnych zawiązków przyszłego prawa, gdzie dopiero w przyszłości mają nastąpić okoliczności, od których uzależnione jest powstanie prawa podmiotowego, a w konsekwencji jego realizacja,
B. naruszenie innych przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na istotny wynik sprawy, w postaci:
II) art. 105 k.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegająca na utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji w sytuacji, gdy postępowanie nie stało się bezprzedmiotowe, a przeciwnie winno być kontynuowane;
C. zgodnie z wnioskami dowodowymi skarżącego:
III) obrazę art. 7 k.p.a. w zw. z 77 k.p.a. polegającą na dokonaniu ustaleń faktycznych sprzecznych z sytuacją prawną poprzedników skarżącego z rażącym naruszeniem słusznego interesu skarżącego, polegającą na przyjęciu, iż zarówno poprzednicy prawni, jak i skarżący nie stali się właścicielami przedmiotowych nieruchomości, w związku z czym brak jest podstaw do uwzględnienia żądania skarżącego w sytuacji, gdy prawidłowa ocena stanu prawnego wynikającego z zawartych w okresie międzywojennym aktu nabycia nieruchomości oraz zapłaty całości kwoty za nabywaną nieruchomość spowodowało, że prawa poprzedników skarżącego stanowią kategorię prawa potencjalnego w znaczeniu ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej, która podlega ochronie na zasadzie Konstytucji RP i konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności na równi z prawem
własności;
IV) obrazę art. 7 k.p.a. w zw. z 77 § 1 k.p.a. polegające na nieustosunkowaniu się do wniosku wnioskodawcy z 17 stycznia 2020 roku polegającego na uzupełnieniu materiału dowodowego o dokumenty potwierdzające fakt posiadania przez H. K. na dzień 17 czerwca 1942 roku parceli nr [..] o pow. 1075 m2 i [..] pow. 935 m2, następnie parcele nr [..] i [..], stanowiące obecnie części działek nr [..] o pow. 11103 m2 i [..] o pow. 9149 m2 dokumentów stwierdzających dobrowolne przekazanie własności przedmiotowych działek w 1942 roku przez Państwo Niemieckie na rzecz miasta G. (w okresie okupacji G.) oraz pozyskania ksiąg wieczystych z 1937 roku oraz 1938 roku, co powoduje, iż zebrany w niniejszej sprawie materiał dowodowy jest niekompletny i nie odzwierciedla rzeczywistego stanu rzeczy;
V) obrazę art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 §1 k.p.a. poprzez nieuzupełnienie materiału dowodowego o archiwalne akta notariusza E. H. (dawniej: kancelaria notarialna w G. przy ulicy Ś.), przez co powstała luka uniemożliwiająca prawidłowe rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi przypomniano okoliczności faktyczne sprawy na tle historycznym. Następnie, skarżący wskazał, że decydujące przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy było przyjęcie przez organy obu instancji, że poprzednikom prawnym skarżącego oraz jemu samemu nie przysługiwało prawo własności przedmiotowych nieruchomości, co miało prowadzić do wniosku, że w tym przypadku nie przysługiwała im ochrona prawna oraz roszczenia związane z pozbawieniem własności nieruchomości. Tymczasem z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że ochroną prawną na równi z prawem własności objęta jest ekspektatywa maksymalnie ukształtowana prawa własności. Oceniając przez pryzmat tych wymogów sytuację prawną związaną z nabyciem w okresie międzywojennym prawa własności nieruchomości przez poprzedników prawnych skarżącego zwrócono uwagę, że zostały dopełnione wszelkie wymogi prawne związane ze skutecznym nabyciem prawa własności poza powzdaniem. Dokonanie zaś tego ostatniego kroku nie było możliwe wyłącznie z powodu wybuchu II Wojny Światowej, kiedy to skarżący oraz jego poprzednicy prawni nie mieli możliwości zrealizowania ostatniego elementu nabycia własności nieruchomości a stosowanie do § 4 aktu notarialnego z 20 listopada 1937 roku sprzedający zobowiązał się udzielić nabywcom "poprzednikom prawnym skarżącego" powzdania po zapłaceniu całej reszty sumy kupna. Z pisma z 27 grudnia 1961 roku sygnowanego przez M. E. O. wynika, że cała cena nabycia nieruchomości została zapłacona, w związku z czym zwrócono kupującemu wszystkie wystawione przez niego weksle. Wskazane dokumenty były w posiadaniu organu pierwszej instancji przy rozstrzyganiu przedmiotowej sprawy. W ocenie skarżącego, niewątpliwe było więc zrealizowanie zaistniałej przesłanki z art. 5 aktu notarialnego, jak również uzyskanie przez J. O. powzdania nabytych nieruchomości.
Skarżący zauważył, że nie można obciążać poprzedników prawnych ani skarżącego niemożnością zrealizowania warunku (powzdania) z uwagi na wybuch wojny. W konsekwencji, uznać należy, że powstała maksymalnie ukształtowana ekspektatywa prawa własności nabywanych nieruchomości, która zgodnie z orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podlega takiej samej ochronie prawnej jak prawo własności. Pominięcie przez organy obu instancji zaważyło zaś na przyjęciu, iż postępowanie w niniejszej sprawie jest bezprzedmiotowe i winno ulec umorzeniu.
Wskazane dowody z całą pewnością przedstawiłyby rzeczywisty stan faktyczny i umożliwiłby jego wyjaśnienie. Wprawdzie w zgromadzonej dokumentacji zostały załączone archiwalne księgi wieczyste, jednakże organ nie ustosunkował się do wniosku i nie poczynił żadnych czynności celem pozyskania przede wszystkim kluczowych dla niniejszego postępowania archiwalnych akt notariusza E. H. Wnioskodawca domagał się by organ ustalił kwestię rzekomej dobrowolności przekazania ww. parceli na rzecz Gminy Miasta G. przez spadkobierców H. K. poprzez zawarcie umowy z 21 maja 1942 roku, co również zostało pominięte przez organ.
Ponadto, skarżący odniósł się do faktu nieprzeprowadzenia przez organy obu instancji dowodów z dokumentów wskazanych w piśmie z 17 stycznia 2020 roku, 17 marca 2020 roku oraz 16 września 2020 roku. Z uwagi na nieuzupełnienie brakujących dokumentów skarżący uznał, że zebrany w przedmiotowej sprawie materiał dowodowy jest niekompletny i nie odzwierciedla rzeczywistego stanu rzeczy, co oznacza, że organ I oraz II instancji wydał decyzję opierając ją na wadliwym i niepełnym stanie faktycznym.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja Wojewody z 25 września 2020 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta o umorzeniu postępowania z wniosku skarżącego o ustalenie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oznaczoną dawniej jako parcela [..] i [..], następnie jako parcela nr [..] i [..] w G., obręb R.
Podstawą prawną zgłoszonego żądania jest art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1900 ze zm.), zgodnie z którym starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu [za wywłaszczoną nieruchomość] gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Uprawnionym do zgłoszenia powyższego żądania jest podmiot wywłaszczony lub jego spadkobiercy. W konsekwencji, jedną z podstawowych czynności organu właściwego do ustalenia odszkodowania jest ustalenie, czy wnioskodawca jest uprawniony do zgłoszenia tego żądania, a więc – czy jest stroną tego postępowania. Przy czym, brak statusu podmiotu legitymowanego do zgłoszenia żądania stanowi o bezprzedmiotowości postępowania z przyczyn podmiotowych, skutkujących jego umorzeniem. Istotą kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest zatem zbadanie, czy w okolicznościach niniejszej sprawy organy obu instancji prawidłowo uznały, że zachodzi podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego. Przy czym, podstawą umorzenia postępowania było ustalenie przez organy administracji obu instancji, że skarżącemu nie przysługuje status właściciela, ani spadkobiercy właściciela wywłaszczonej nieruchomości, jak również – choć nieco na marginesie rozważań organów – ustalenie, że nieruchomość będąca przedmiotem żądania nie została przejęta (wywłaszczona) od spadkobierców skarżącego. W ocenie sądu orzekającego w niniejszym składzie powyższe ustalenia, implikujące rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania z wniosku skarżącego, znajdują pełne odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym, a tym samym uzasadniały jego podjęcie.
Jak wynika z akt administracyjnych, parcele których dotyczy żądanie ustalenia odszkodowania, miały pierwotne numery: [..] (pow. 1075 m2) i [..] (pow. 935 m2), następnie oznaczone zostały numerami [..] i [..]. Na skutek przekształceń geodezyjnych, obecnie stanowią one części działek nr [..] o pow. 11.103 m2 i [..] o pow. 9.149 m2, położonych w G., obręb R. [..]. Analiza treści ksiąg wieczystych i akt tych ksiąg wskazuje, że parcele nr [..] i [..] objęte były księgą wieczystą Tom I Wykaz 1 R., w której jako właściciel do 17 czerwca 1942 r. wpisany był H. K. W dniu 17 czerwca 1942 r. jako właściciel ww. nieruchomości w księdze wieczystej wpisana została Gmina Miasta G. Jak wynika z postanowienia Sądu Grodzkiego z 11 grudnia 1946 r. nieruchomości objęte m.in. ww. księgą wieczystą W. R. Wykaz L.1 zostały sprzedane i przewłaszczone na rzecz Gminy Miasta G. przez spadkobierców H. K. – H. K., J. K. i H. R. z domu K., którzy byli Niemcami, w drodze umowy kupna sprzedaży z 21 maja 1942 r., uzupełnionej umową z 3 czerwca 1942 r. Następnie, w księdze wieczystej Tom I Wykaz 1 R. (wpisy w księdze wieczystej nr [..]), w dniu 23 listopada 1963 r. jako właściciel ww. nieruchomości wpisany został Skarb Państwa. Nieruchomość ta ulegała następnie dalszym przekształceniom, co znajduje odzwierciedlenie w księdze wieczystą nr [..], do której przeniesiono stan księgi nr [..] w dniu 14 lipca 1975 r.
Powyższe wskazuje, że parcele, których dotyczy żądanie, zostały kupione przez Miasto G. od spadkobierców H. K. na mocy umowy zobowiązującej z 21 maja 1942 r., a następnie potwierdzonej aktem powzdania z 3 czerwca 1942 r. Kolejno zaś, na podstawie ww. czynności prawnych został dokonany wpis w księdze wieczystej, ujawniający Gminę Miasta G. jako właściciela nieruchomości. Powyższe okoliczności są istotne dla ustalenia stosunków własnościowych w niniejszej sprawie, a także przesądzają o niezasadności zarzutów skargi. W stanie prawnym obowiązującym w dacie zawartej umowy kupna sprzedaży z Miastem G. na ziemiach zachodnich okupowanej II Rzeczypospolitej obowiązywał kodeks cywilny niemiecki (BGB). Zgodnie z § 313 BGB umowa, którą jedna strona obowiązuje się przenieść własność gruntu, musi być stwierdzona dokumentem sądowym lub notarialnym. Umowa, zawarta bez zachowania tej formy, staje się ważną w całej swej osnowie, jeżeli nastąpią powzdanie i wpis do księgi wieczystej. Przepis § 873 BGB przewidywał, że do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakiem prawem, jak też do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. Przed wpisaniem uczestnicy są związani zgodą tylko wtedy, gdy oświadczenia ich zostały stwierdzone dokumentem sądowym lub notarialnym, albo gdy złożono je wobec wydziału hipotecznego lub wręczono je temuż, albo gdy uprawniony wręczył drugiej stronie zezwolenie na wpis, odpowiadające przepisom ustawy o postępowaniu dotyczącym księgi wieczystej. Wedle zaś § 925 BGB zgodę zbywającego i nabywcy wymaganą wedle § 873 do przeniesienia własności gruntu (powzdanie), należy oświadczyć wobec wydziału hipotecznego, przy czym obie strony muszą być równocześnie obecne. Powzdanie dokonane warunkowo lub z oznaczeniem czasu, jest bezskuteczne. Z powyższych przepisów wynikało więc bezspornie, że do przeniesienia własności nieruchomości było wymagane: 1) zawarcie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości; 2) zgoda zbywającego i nabywcy na przeniesienie własności gruntu na wpisanie zmiany w prawie do księgi wieczystej, tzw. powzdanie (inaczej przewłaszczenie) rodzące skutek rozporządzający; 3) wpis zmiany w prawie do księgi wieczystej mający charakter konstytutywny. Przytoczone wyżej okoliczności dotyczące zawarcia umowy z 21 maja 1942 r., a następnie z 3 czerwca 1942 r., znajdują odzwierciedlenie w dokumentach urzędowych, w tym w szczególności w treści księgi wieczystej dotyczącej nieruchomości, której dotyczy żądanie ustalenia odszkodowania. Potwierdzają one zarazem, że właścicielem nieruchomości nr [..] i [..] (następnie nr [..] i [..]) stała się Gmina Miasta G., na mocy umowy cywilnoprawnej, zawartej stosownie do obowiązujących wówczas przepisów BGB. Odmiennie od tego, przedłożona przez skarżącego umowa z 20 listopada 1937 r., stanowi dowód na zawarcie umowy zobowiązującej w zakresie sprzedaży ww. nieruchomości, której – co znajduje zresztą potwierdzenie w skardze - nie towarzyszyło zawarcie następnie aktu powzdania, a w konsekwencji – ujawnienie zmian własnościowych w księdze wieczystej. Stosownie do wymogów BGB brak jest więc podstaw do przyjęcia, że nastąpiło przejście prawa własności ww. nieruchomości na rzecz spadkodawców skarżącego. Sąd orzekający w niniejszym składzie nie podziela stanowiska skarżącego dotyczącego wywodzonych konsekwencji ukształtowania na podstawie odpowiednika dzisiejszej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności stanu "ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej", na mocy której późniejszy nabywca nieruchomości, którym w okolicznościach niniejszej sprawy stał się podmiot publiczny (Gmina Miasta G., a następnie Państwo Polskie) zobowiązany byłby – w oparciu o przepisy Konstytucji RP oraz Konwencję o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności – do rekompensowania (w postaci odszkodowania) skutków braku dopełnienia całokształtu czynności, niezbędnych do skutecznego przeniesienia prawa własności nieruchomości.
W ocenie sądu, nie znajduje także uzasadnienia, w świetle powyższych okoliczności, zarzut naruszenia przez organy orzekające w sprawie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 80 k.p.a. Zdaniem sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy jest kompletny i został prawidłowo oceniony, w tym także organy oceniły żądanie skarżącego w świetle przedłożonych przez niego dowodów, potwierdzających fakt zawarcia umowy zobowiązującej do przeniesienia prawa własności nieruchomości. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, w świetle żądania uzupełnienia materiału dowodowego, jest zarazem ocena dobrowolności zawarcia przez spadkobierców H. K. umowy z Gminą Miasta G. z maja i czerwca 1942 r., jak i treść ksiąg wieczystych z 1937 i 1938 r. Gdyby bowiem w odniesieniu do analizowanych nieruchomości dokonane zostały jakiekolwiek czynności cywilnoprawne w 1937 bądź 1938 r. związane z przeniesieniem prawa ich własności na rzecz spadkodawców skarżącego, odzwierciedlone w tych latach w treści księgi wieczystej, to bez wątpienia musiałby widnieć w tej księdze okresie późniejszym, tj. w dacie zawarcia umowy z 1942 r. z Gminą Miasta G., co nie ma miejsca.
Biorąc pod uwagę powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, uznając skargę za nieuzasadnioną, na mocy art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2004 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), skargę oddalił. Sąd orzekł na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, gdyż wnioski w tym zakresie zgodnie złożyli skarżący oraz organ administracji (art. 119 pkt 2 ww. ustawy).