II SA/Gd 739/24

II SA/Gd 739/24 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2025-12-10
Data wpływu
2024-07-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Diana Trzcińska /przewodniczący sprawozdawca/
Krzysztof Kaszubowski
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono wyrok Sądu
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz Protokolant Specjalista Marta Sankiewicz po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2025 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 czerwca 2024 r., nr SKO Gd/6870/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 5 lutego 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 739/24, 2. oddala skargę.
Uzasadnienie
Skarga A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 3 czerwca 2024 r. o nr SKO Gd/6870/23, utrzymującą w mocy decyzję z 24 listopada 2023 r., wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Tczew, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, została wniesiona w następującym stanie sprawy:
Skarżąca pismem z 20 listopada 2023 r. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką L. F. Z akt sprawy wynika, że niepełnosprawna legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Tczewie z 17 sierpnia 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, z tytułu chorób układu pokarmowego (symbol 08-T). Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 23 marca 2023 r., a orzeczenie zostało wydane do 31 sierpnia 2025 r. Nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności.
Do wniosku dołączony został harmonogram czynności wykonywanych w związku z opieką nad niepełnoprawną matką. Do czynności wykonywanych codziennie należą: higiena, prowadzenie do toalety, podmywanie, przygotowywanie ubrań, ubieranie, mierzenie ciśnienia, podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, realizacja recept, wyjścia na spacery, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, kąpiel i mycie włosów. Raz w miesiącu skarżąca opłaca rachunki, raz w tygodniu -wychodzi do kościoła, a czynności ogrodnicze i odśnieżanie wykonuje w sezonie. Wizyty lekarskie odbywają się w zależności od potrzeb. W razie potrzeby skarżąca robi matce zastrzyki i załatwia sprawy urzędowe. Według deklaracji skarżącej czynności zajmują 8-9 godzin dziennie.
W dniu 22 listopada 2023 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej. Z treści wywiadu wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo wraz z niepełnosprawną matką. Skarżąca zatrudniona była do października 2023 roku. Jak twierdzi zrezygnowała z zatrudnienia na rzecz opieki nad chorą matką. Niepełnosprawna ma 70 lat jest wdową i utrzymuje się z renty rodzinnej. Około 6 lat wcześniej zachorowała na chłoniaka żołądka, zastosowano leczenie chemią i radioterapię, co dało oczekiwany efekt, na chwilę obecną choroba nie postępuje. Stan matki skarżącej jest kontrolowany co 4 miesiące. Matka skarżącej przeszła także operację usunięcia guza narządów kobiecych, przebywając w szpitalu od sierpnia do października. Oczekuje wyniku badań pobranego materiału. Niepełnosprawna leczy się na nadciśnienie oraz zwyrodnienie stawów kolanowych i kręgosłupa, co utrudnia jej samodzielne poruszanie się, wówczas korzysta z laski, nie używa balkonika. W momencie sporządzania wywiadu matka skarżącej większość dnia spędzała w łóżku, które nie jest przystosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Nie jest osobą pampersowaną, ani cewnikowaną. Według oświadczenia, ma chwilowe zaniki pamięci, co utrudnia przyjmowanie leków, które są dawkowane rano lub wieczorem.
Decyzją z 24 listopada 2023 r., wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Tczew, odmówiono skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że rozmiar i zakres opieki nie wymusza na wnioskodawczyni niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W rozpatrywanej sprawie nie zachodzi zatem związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. O decyzji tej skarżąca złożyła odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 3 czerwca 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, że czynności opiekuna (poza normalnymi, zwykłymi pracami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego), składające się z czynności dotyczących higieny, przygotowywania ubierania, pomocy przy ćwiczeniach fizycznych, mierzenia ciśnienia, podawania leków, przygotowywania i podawania posiłków (samodzielnie spożywanych), organizacji wizyt lekarskich, realizacji recept - są czynnościami, które odpowiednio zaplanowane i zorganizowane nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o czym świadczy ich charakter i intensywność. W ocenie Kolegium, rozmiar obowiązków skarżącej związanych z opieką nad matką nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia, przynajmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium uznało, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy a opieką nad matką.
Na powyższą decyzję skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, zarzucając błędne ustalenie, że pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad matką nie występuje związek przyczynowo – skutkowy oraz że skarżąca ma możliwość podjęcia - mimo sprawowania opieki nad matką - innego zatrudnienia lub pracy zawodowej z uwzględnieniem kwalifikacji i doświadczenia zawodowego skarżącej. Mając to na uwadze skarżąca wniosła o zmianę decyzji poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia złożenia przez nią wniosku.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że ma wykształcenie podstawowe i kwalifikacje jedynie jako pracownik fizyczny. Nie ma komputera ani samochodu. Nie może podjąć się pracy zdalnej, która umożliwiałaby jej jednoczesną obecność w domu i wykonywanie pracy. Nadto niepełnosprawna matka nie jest w stanie samodzielnie zrobić sobie żadnego ciepłego posiłku czy herbaty. Nie może sama donieść do stołu herbaty czy zupy, ponieważ trzęsą jej się ręce. Gdyby więc robiła to sama to na pewno cała by się poparzyła. Zostawienie niepełnosprawnej samej w domu oznacza, że wykluczone jest spożywanie w tym czasie przez matkę jakichkolwiek gorących posiłków. Ponadto niepełnosprawna cierpi na nadciśnienie i cukrzycę. Sama może ukłuć się igłą, ale nie jest w stanie włożyć paska do aplikatora do mierzenia cukru, ponieważ trzęsą jej się ręce.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalanie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
W dniu 10 września 2024 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynęło pismo profesjonalnego pełnomocnika skarżącej. W piśmie tym pełnomocnik uzupełniła skargę, zarzucając decyzji organu II instancji naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieustalenie czy matka skarżącej może samodzielnie pozostać w domu bez ryzyka uszczerbku dla swojego zdrowia lub życia, jak również nieustalenie czy skarżąca musi pozostawać w gotowości do świadczenia pomocy matce w razie nagłego pogorszenia się jej stanu zdrowia lub wypadku.
Wyrokiem z 5 lutego 2025 r. sygn. akt II SA/Gd 739/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, po rozpoznaniu sprawy na rozprawie, oddalił skargę, uznając za słuszne stanowisko Kolegium, iż zakres opieki udzielanej przez skarżącą matce nie stanowi o przeszkodzie w podjęciu przez nią pracy zarobkowej. Nie wykonuje ona bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały jej ciągłej obecności, choćby poprzez pozostawanie w dyspozycji, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności i schorzeń matki skarżącej, jest ona zdolna do częściowego samodzielnego funkcjonowania. Zdaniem Sądu zakres obowiązków spoczywających na skarżącej nie usprawiedliwia jej całkowitej bierności zawodowej. Nie wykonuje ona bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby ją nieustannie i wymagały jej ciągłej obecności, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin (orzeczenie dostępne w CBOSA).
W skardze kasacyjnej sporządzonej przez radcę prawnego zaskarżono tak wydany wyrok w całości na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucając naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 91 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 67 § 5 p.p.s.a. w zw. z art. 109 p.p.s.a. poprzez niezawiadomienie pełnomocnika skarżącej o terminie rozprawy, nieodroczenie rozprawy w związku z nieprawidłowym zawiadomieniem pełnomocnika o jej terminie, wydanie wyroku na tej rozprawie, przez co skarżąca została pozbawiona możliwości obrony swoich praw a uchybienie to wypełnia przesłankę nieważności postępowania z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.;
2) art. 151 p.p.s.a. polegające na niewłaściwym zastosowaniu tego przepisu i oddaleniu skargi w sytuacji gdy zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 7 art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i art. 80 k.p.a., przez co w sprawie nie doszło do wyczerpującego i wnikliwego ustalenia wszelkich relewantnych okoliczności faktycznych, a w szczególności nie ustalono, czy skarżąca rzeczywiście ma możliwość podjęcia zatrudnienia i pozostawienia tym samym swojej matki samej w domu bez ryzyka doznania przez podopieczną uszczerbku na zdrowiu i życiu.
Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.
W uzasadnieniu do pierwszego z podniesionych zarzutów wskazano, że skarżąca wyraziła wolę uczestniczenia w rozprawie wraz ze swoim pełnomocnikiem. Przedmiotowa sprawa ma bowiem dla skarżącej życiowe znaczenie. Skarżąca nie pracuje zawodowo od października 2023 r. a jedynym źródłem utrzymania jej i jej matki jest renta rodzinna i zasiłek pielęgnacyjny matki. Dodatkowo nie ma widoków na przyszłość, że stan zdrowia matki poprawi się na tyle, że będzie w stanie się sama sobą opiekować. Skarżąca chciała na rozprawie osobiście zwrócić się do Sądu i złożyć wyjaśnienia.
Strona skarżąca wskazała, że pomimo zawiadomienia Sądu o zmianie adresu do doręczeń, zawiadomienie o rozprawie zostało wysłane na nieaktualny adres. Powyższe budzi wątpliwości strony skarżącej, czy Sąd zapoznał się z aktami sprawy. O wydanym wyroku pełnomocnik dowiedział się podczas wizyty w czytelni akt.
W odniesieniu do drugiego z zarzutów strona skarżąca podniosła, że jedynymi dowodami były wniosek skarżącej i wywiad środowiskowy, w ramach którego nie dokonano ustalenia istotnych w ocenie strony skarżącej faktów, tj. że matka skarżącej choruje na cukrzycę i musi mierzyć poziom cukru, czego nie jest w stanie sama zrobić. Nie ustalono, że żywienie musi być dostosowane do diety o niskim indeksie glikemicznym. Nie ustalono, że podopieczna nie wychodzi sama z domu, cierpi na nadciśnienie i doświadcza zawrotów głowy, ani też że nie jest w stanie sama się ubrać i sama spożyć żadnego ciepłego posiłku ani napoju.
Strona skarżąca wyjaśniła, że skarżąca ma wykształcenie podstawowe i doświadczenie zawodowe jedynie jako pracownik fizyczny, mieszka na wsi i nie posiada komputera. W rezultacie nie posiada ona pogłębionej wiedzy, co należy wykazać, jakie okoliczności podnieść, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne. Rolą organu jest pełne informowanie strony o wszelkich przesłankach koniecznych do uzyskania świadczenia oraz podjęcie z urzędu wszelkich czynności mających na celu wyczerpujące zgromadzenie materiału dowodowego i wnikliwe ustalenie wszelkich okoliczności faktycznych sprawy.
W ocenie pełnomocnika skarżącej materiał dowodowy zebrany w sprawie jest pobieżny, a wydane decyzje pozbawione refleksji. Skoncentrowano się bowiem na czynnościach wykonywanych przez skarżącą przy matce, nie ustalając przy tym ich w sposób pełny, oraz na czynnościach wykonywanych w domu przy powadzeniu gospodarstwa domowego dla siebie i matki. Nie ustalono, czy skarżąca może bezpiecznie pozostawić matkę samą w domu i wyjść do pracy na kilka godzin.
Strona skarżąca podkreśliła, że skarżąca nie ma możliwości pracy zdalnej. Nadto w skardze wskazywała, że nie zostawia samej matki w obawie o jej bezpieczeństwo – ryzyko poparzenia, upadku, hipoglikemii. Gdy musi wyjść prosi o pomoc ciotkę. Skarżąca podkreśliła, że w niektórych przypadkach opieka polega również na czuwaniu, by podopieczny nie zrobił sobie krzywdy, co nie zostało wzięte pod uwagę przez organy administracji.
Strona skarżąca podkreśliła także, że organ nie poinformował skarżącej, że ma zamiar wydać negatywną dla nie decyzję oraz nie wyjaśnił, dlaczego chce to zrobić. Gdyby organ I instancji to zrobił, skarżąca mogłaby skonsultować się z prawnikiem i przedłożyć dodatkowe dowody. Zarzuty co do uchybień postępowania dowodowego zostały podniesione przy tym w piśmie pełnomocnika z 4 września 2024 r., tymczasem Sąd się do nich nie odniósł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ponownie rozpoznając sprawę zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024, poz. 935 ze zm.), dalej p.p.s.a., jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna. Powyższa regulacja, wprowadzająca wyjątek od zasady dewolutywności skargi kasacyjnej, podyktowana jest względami ekonomiki postępowania. W ramach uprawnień autokontrolnych sąd I instancji może uchylić własne, zaskarżone orzeczenie bez przesyłania skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, jeżeli stwierdzi nieważność postępowania albo uzna, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione.
Przechodząc na grunt niniejszej sprawy wskazania wymaga, że pełnomocnik skarżącej nie został skutecznie poinformowany o planowanej na dzień 5 lutego 2025 r. rozprawie. Zawiadomienie w tym zakresie zostało bowiem wysłane na jego nieaktualny adres. Brak skutecznego doręczenia zawiadomienia o rozprawie daje podstawę do stwierdzenia nieważności postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (za: wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2025 r., sygn. III FSK 1473/23, CBOSA).
Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 179a p.p.s.a. w punkcie 1 sentencji wyroku - Sąd uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 5 lutego 2025 r. sygn. II SA/Gd 739/24. Dokonując oceny wniesionej przez stronę skargi kasacyjnej w świetle art. 179a p.p.s.a. Sąd stwierdził bowiem, że w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające zastosowanie tego przepisu.
Zaznaczyć należy, że zastosowanie autokontroli w istocie prowadzi do ponownego rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji w jej całokształcie. Sąd ten bowiem nie rozpoznaje skargi kasacyjnej, jak sąd drugiej instancji. Z mocy wyłącznie art. 179a p.p.s.a. ma kompetencje do uchylenia wydanego przez siebie orzeczenia w całości i obowiązek, na tym samym posiedzeniu, rozpoznania sprawy. Zwrot normatywny "ponownie rozpoznaje sprawę", oznacza rozpoznanie sprawy w jej całokształcie, zgodnie z brzmieniem art. 134 § 1 p.p.s.a., a nie rozpoznanie sprawy w rozumieniu art. 183 § 1 p.p.s.a., tzn. w granicach skargi kasacyjnej (por. wyrok NSA z 9 sierpnia 2016 r., sygn. akt II FSK 1291/16, CBOSA).
Oceniając zatem zasadność skargi, Sąd uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.
Analizując zgodność z prawem zaskarżonej decyzji Kolegium wskazania wymaga, że materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) – zwanej dalej jak wcześniej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Na gruncie niniejszej sprawy nie zachodzi przy tym przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Matka skarżącej jest bowiem wdową.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie spełniania przesłanek powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywna przesłanka przyznania świadczenia – tzw. związek przyczynowo – skutkowy). Przedmiotem sporu jest, czy skarżąca nie podejmuje (zrezygnowała z) pracy zarobkowej wyłącznie z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Z oceną tej przesłanki wiąże się także konieczność ustalenia zakresu pomocy świadczonej podopiecznemu po to, aby ustalić, czy rzeczywiście jest on tego rodzaju, że uzasadnia całkowitą rezygnację z zatrudnienia (jego podjęcia), gdyż nie ma jakikolwiek możliwości pogodzenia pracy – nawet w częściowym wymiarze - z taką opieką.
W ocenie Sądu, prawidłowa jest dokonana przez Kolegium ocena niespełnienia przez skarżącą pozytywnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia, wynikająca z powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r., a dotycząca tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z podjęcia zatrudnienia w przypadku skarżącą a świadczoną przez nią opieką na rzecz matki. Jak wynika z przytoczonego wyżej już art. 17 ust. 1 u.ś.r., wnioskujący o to świadczenie musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Z przywołanych unormowań wynika jednoznacznie, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej, którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 ustawy, nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki.
Zauważyć również należy, że przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowanej opieki nad osobami niepełnosprawnymi może bowiem w stopniu znacznym różnić się w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb, a także stwierdzonych schorzeń. Natomiast, to faktycznie sprawowana opieka musi obiektywnie uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne skierowane jest do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji osobie niepełnosprawnej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. A zatem zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki oraz jej zakresu, ale z treści art. 17 ust. 1 tej u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa, a ponadto niezbędna. Określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki jest na tyle istotny, a konieczność określonych czynności wobec podopiecznego – niezbędna, że wyklucza całkowicie możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Przekładając powyższe na okoliczności sprawy zauważyć należy, że jak wynika z załączonego do wniosku o przyznanie świadczenia świadectwa pracy i treści wywiadu środowiskowego skarżąca pracowała od 1 lutego 2021 r. do 31 października 2023 r. w wymiarze 1/4 etatu w pobliskim gospodarstwie [[...]. Jak przy tym wynika z wywiadu, skarżąca oświadczyła, że zrezygnowała z zatrudnienia na rzecz opieki nad chorą matką.
Matka skarżącej ma 70 lat, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z córką w jednopokojowym mieszkaniu w W. Wywiad środowiskowy został przeprowadzony w okresie około czterech tygodni po wypisaniu matki skarżącej ze szpitala po operacji usunięcia guza narządów kobiecych. Podopieczna spędzała więc większość czasu w łóżku. Z wywiadu wynika, że matka skarżącej około 6 lat wcześniej chorowała na chłoniaka żołądka, leczenie dało oczekiwany efekt. Leczy się na nadciśnienie, a także zwyrodnienie stawów kolanowych i kręgosłupa, co utrudnia jej samodzielne poruszanie się, korzysta więc z laski. Matka skarżącej nie jest osobą cewnikowaną i pampersowaną. Według oświadczenia skarżącej, ma zaniki pamięci, co utrudnia jej przyjmowanie leków – dawkowanych rano i wieczorem. W toku wywiadu, ustalono, że skarżąca pomaga matce w higienie osobistej, ubieraniu, przygotowaniu posiłków, robi zakupy, przygotowuje opał i pali w piecu, wykupuje leki, rejestruje matkę do lekarza i towarzyszy jej podczas wizyt lekarskich. Nadto zakres czynności wykonywanych przez skarżącą został przez nią wyspecyfikowany w załączniku nr 2 do wniosku o przyznanie świadczenia. Skarżąca zadeklarowała w wykazie czynności pomoc matce w czynnościach higienicznych, przygotowaniu ubrań i ubraniu, mierzeniu ciśnienia, przygotowaniu i podaniu posiłków, sprzątaniu, praniu, prasowaniu, wizytach lekarskich, opłacaniu rachunków, załatwianiu spraw urzędowych, potrzebach religijnych, wyjściach na spacer, paleniu w piecu, odśnieżaniu i czynnościach ogrodniczych.
Wskazania wymaga, że powyższy wykaz obejmował możliwość podania w dwóch rubrykach – na stronie pierwszej i na stronie drugiej – częstotliwości wykonywania podanej w tabeli czynności "mierzenia poziomu cukru". Na stronie drugiej wykazu można było także zadeklarować częstotliwość pomocy w wymienionej wprost w tabeli czynności "karmienie". Skarżąca jednak nie zadeklarowała wykonywania takich czynności, będąc przy tym pouczona o treści odpowiedzialności karnej z tytułu zeznania nieprawdy lub zatajenia prawdy (art. 233 kodeksu karnego), oświadczając, że podane informacje są zgodne z prawdą. Jednocześnie, skarżąca była obecna w trakcie wywiadu środowiskowego, składając oświadczenia i wyjaśnienia, które zostały uwzględnione w jego treści.
Oceniając powyżej wyspecyfikowany zakres opieki świadczonej przez skarżącą Sąd podziela w konsekwencji dokonaną przez Kolegium ocenę, z której wynika, że nie uniemożliwia on skarżącej podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślenia przy tym wymaga, że skarżąca pracowała w niepełnym wymiarze czasu pracy, wynoszącym jedynie 1/4 etatu. Opisany wyżej zakres opieki sprawowanej przez skarżącą wobec podopiecznej potwierdza, że matka skarżącej jest osobą schorowaną, ale stosunkowo samodzielną. W szczególności skarżąca porusza się samodzielnie, choć przy pomocy laski. Samodzielnie spożywa posiłki, przygotowane przez córkę. Udzielana przez skarżącą pomoc w zasadniczej mierze sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego oraz wsparcia podopiecznej w czynnościach higienicznych. Z akt postępowania administracyjnego nie wynika, by podopieczna była osobą leżącą, wymagającą karmienia i stałej obecności skarżącej. Takie okoliczności zostały podniesione dopiero w skardze, a zatem nie mogły podlegać ocenie organów administracji. Co więcej, nie zostały one potwierdzone dokumentacją medyczną, potwierdzającą jakiekolwiek inne schorzenia niż objęte orzeczeniem o niepełnosprawności z 17 sierpnia 2023 r. – 88 – T (choroby układu pokarmowego, stany po operacji żołądka). Dołączona do skargi karta leczenia w SOR z 2 lutego 2024 r. zawiera opis, że matka skarżącej została przyjęta na oddział z powodu nasilonych zawrotów głowy oraz, że – po przeprowadzeniu badania głowy tomokomputerem - nie było wskazań do hospitalizacji.
Matka skarżącej, jak wynika z wywiadu, ma trudności w poruszaniu, jednak nie korzysta ze sprzętów ortopedycznych, które znacznie ułatwiają funkcjonowanie osób dotkniętych tego typu trudnościami, np. chodzika. Świadczona pomoc przez skarżącą w dużej mierze sprowadza się do czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy czym uwzględnienia wymaga, że skarżąca mieszka z matką, zatem czynności takie jak sprzątanie, zakupy, prasowanie, odśnieżanie i prace ogrodnicze, czy opłacanie rachunków wykonuje także dla siebie. Są to przy tym czynności wykonywane co do zasady we wszystkich gospodarstwach domowych, także przez osoby pracujące zarobkowo i mogą być wykonywane poza godzinami pracy. Czynności takie jak, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, odśnieżanie czy prace ogrodowe są przy tym wykonywane sporadycznie. Należy podkreślić, że wskazane czynności zwykłego dnia codziennego w istocie wyczerpują codzienną rutynę osób, w tym w także takich, które pracują zawodowo (takie jak pranie, gotowanie, zakupy, sprzątanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, ścielenie łóżka, zmiana pościeli). Tym samym, w ocenie Sądu, z możliwością podjęcia pracy zarobkowej nie kolidują czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.
Nadto zdaniem Sądu w składzie orzekającym także wskazane w toku postępowania czynności opiekuńcze, przy ich właściwej organizacji, mogą być wykonywane poza godzinami pracy zarobkowej. Przykładowo, przed rozpoczęciem pracy skarżąca mogłaby pomóc czynnościach higienicznych, w ubraniu, podać śniadanie i przygotować leki, które matka przyjmuje rano. Natomiast przygotowywać obiad i kolację mogłaby po godzinach wykonywania pracy zarobkowej tak, jak to wykonują inne osoby łączące prowadzenie gospodarstwa domowego z pracą zarobkową – bez znaczenia pozostaje przy tym, czy przygotowywałaby obiady codziennie, czy też przykładowo w większej ilości co drugi dzień. Na przeszkodzie w podjęciu pracy zarobkowej nie stoją także takie czynności, jak pomoc przy wizytach lekarskich oraz wykupowanie recept – są to bowiem czynności nie wykonywane codziennie a sporadycznie.
Bez wpływu na powyższe pozostaje także, że skarżąca nie podała w toku postępowania, iż matka choruje na cukrzycę, skoro z zebranego materiału wynika, że skarżąca nie udzielała matce pomocy w pomiarze cukru. Na marginesie już wskazania wymaga, że w załączonej do skargi karty leczenia SOR z 2 lutego 2024 r., o której już mowa była powyżej, odnotowano "cukrzycę bez leków".
W ocenie Sądu, słuszne jest zatem stanowisko Kolegium, że wskazany zakres opieki udzielanej przez skarżącą matce nie stanowi o przeszkodzie w podjęciu przez nią pracy zarobkowej. Nie wykonuje ona bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały jej ciągłej obecności, choćby poprzez pozostawanie w dyspozycji, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności i schorzeń matki skarżącej, jest ona zdolna do częściowego samodzielnego funkcjonowania. Zdaniem Sądu zakres obowiązków spoczywających na skarżącej nie usprawiedliwia jej całkowitej bierności zawodowej. Nie wykonuje ona bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby ją nieustannie i wymagały jej ciągłej obecności, wykluczając jej aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. W skardze skarżąca wyraziła obawę przed pozostawieniem matki w domu, wskazując na zawroty głowy i wizytę w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym z podejrzeniem udaru. Jednak z karty leczenia szpitalnego wynika, o czym mowa była powyżej, że brak było wówczas wskazań do hospitalizacji, a matce skarżącej zalecono stałą kontrolę ciśnienia i dalsze leczenie w POZ, co w ocenie Sądu nie potwierdza stanowiska skarżącej o całkowitym braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej, choćby w wymiarze częściowym.
Sąd podziela stanowisko skarżącej o naruszeniu przez organy orzekające w sprawie art. 10 k.p.a. Organ bowiem nie informował skarżącej prawidłowo o zakończeniu postępowania dowodowego i możliwości wnoszenia dodatkowych uwag w sprawie. Sam fakt naruszenia przepisów postępowania nie daje jednak podstaw do uwzględnienia skargi, w sytuacji, gdy strona nie wykaże, że naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu tymczasem, strona skarżąca takiego wpływu nie wykazała, a przedłożona na etapie postępowania sądowego dokumentacja medyczna, o czym mowa była powyżej, nie wskazuje na okoliczności, które skutkowałyby odmienną oceną kwestionowanego w sprawie zakresu obowiązków i czynności wykonywanych w związku z opieką nad matką, a ich wpływem na możliwość lub nie – podjęcia zatrudnienia przez skarżącą.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 179a w zw. z art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., jako p.p.s.a.), w punkcie drugim wyroku, oddalił skargę jako niezasadną.
W zakresie orzeczenia o kosztach udzielenia pomocy prawnej przez pełnomocnika przyznanego z urzędu jego wniosek w tym zakresie podlegać będzie rozpoznaniu przez referendarza sądowego w oparciu o przepisy dotyczące przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej ustanowionemu dla skarżącej na zasadzie prawa pomocy pełnomocnikowi profesjonalnemu.