II SA/Gd 717/23

II SA/Gd 717/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2024-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Katarzyna Krzysztofowicz /sprawozdawca/
Marek Kraus /przewodniczący/
Wojciech Wycichowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 15b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Kraus Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Asystent sędziego Krzysztof Pobojewski po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2024 r. na rozprawie sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 31 lipca 2023 r. nr SKO Gd/763/23 w przedmiocie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
M. M. (dalej jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 31 lipca 2023 r.,
nr SKO Gd/763/23, utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Trąbki Wielkie (dalej jako: Wójt) z dnia 5 stycznia 2023 r., nr 000014/8181 - 1/01/2023, odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia w postaci jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka - syna K. M.
Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Wnioskiem z 29 listopada 2022 r. M. M. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Trąbkach Wielkich o ustalenie prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka. Do wniosku dołączono niezbędne dokumenty. W dniu 8 grudnia 2022 r. strona przedłożyła dodatkowo nakaz płatniczy podatku rolnego za 2021 rok oraz oświadczenie żony wnioskodawcy – A. M. o nie posiadaniu wyroku zasądzającego alimenty i nie przeprowadzaniu postępowania sądowego w zakresie ustanowienia obowiązku alimentacyjnego na jej córkę K.J.
W toku postępowania, pismem z dnia 13 grudnia 2022 r. poinformowano wnioskodawcę o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, a także o tym, że na dzień wysłania pisma nie wykazał on spełnienia przesłanek przyznania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka z powodu przekroczonego kryterium dochodowego.
W dniu 21 grudnia 2022 r. do organu wpłynęło oświadczenie A. M. o dobrowolnie otrzymywanych alimentach w 2021 roku na jej córkę K.J. oraz oświadczenie wnioskodawcy o dobrowolnie płaconych przez niego alimentach w 2021 roku na rzecz J. S., matki jego dziecka – Z. M. Do oświadczeń dołączono listy operacji bankowych.
Decyzją z dnia 5 stycznia 2023 r. Wójt Gminy odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazując na przekroczenie kryterium dochodowego rodziny.
W uzasadnieniu wyjaśniono, że zgodnie z art 15b pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", jednorazowa zapomoga przysługuje matce lub ojcu dziecka, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 1922,00 zł. Tymczasem w niniejszej sprawie z analizy przedłożonych dokumentów wynika, że dochód rodziny wnioskodawcy wynosił w 2021 r. miesięcznie 1993,14 zł na osobę, co przekracza ustawowe kryterium. Organ wyjaśnił przy tym, że na podstawie § 8 w zw. z § 5 ust. 3 pkt d i e rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), dalej jako "rozporządzenie", ustalając prawo do zasiłku rodzinnego, uwzględnia się: odpis podlegającego wykonaniu orzeczenia sądu zasądzającego alimenty na rzecz osób w rodzinie lub poza rodziną lub odpis protokołu posiedzenia zawierającego treść ugody sądowej, odpis zatwierdzonej przez sąd ugody zawartej przed mediatorem lub innego tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, zobowiązujących do alimentów na rzecz osób w rodzinie lub poza rodziną. Wobec tego, złożone przez wnioskodawcę oświadczenie dotyczące świadczenia alimentów na rzecz innych osób wraz z listą przelewów, nie może zostać uwzględnione i stanowić dowodu pomniejszenia dochodu rodziny.
W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca podał, że w skład jego rodziny wchodzi troje dzieci: K. M., K. J. i Z. M. Miejsce zamieszkania K. J. i Z.M. jest przy matkach, natomiast ojciec K. J. oraz wnioskodawca płacą na rzecz swoich córek dobrowolne alimenty. Postępowanie alimentacyjne nie zostało przeprowadzone ani w jednym, ani w drugim przypadku, gdyż nie było takiej potrzeby. Wyliczając dochód rodziny organ I instancji pominął kwoty alimentów płaconych przez stronę na rzecz córki - wskazując, że dla uwzględnienia alimentów przy wyliczeniu dochodu konieczny jest wyrok sądu albo ugoda zawarta przed mediatorem. Tymczasem obowiązek alimentacyjny powstaje z chwilą powstania relacji rodzic – dziecko, zaś ustawodawstwo nie definiuje alimentów jako świadczeń stwierdzonych wyrokiem lub ugodą. Ponadto, choć organ powołał się na wykaz dokumentów zdefiniowanych w rozporządzeniu, to pominął fakt, że jest to otwarty zbiór dokumentów, dopuszczający w § 5 pkt 14 inne dokumenty, w tym oświadczenia niezbędne do ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego.
Na skutek rozpoznania odwołania - Samorządowe Kolegium Odwoławcze - decyzją z dnia 31 lipca 2023 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że przepisy u.ś.r. definiują, co należy rozumieć pod pojęciem dochodu, po odliczeniu alimentów świadczonych na rzecz innych osób. W niniejszej sprawie ten dochód 4-osobowej rodziny wnioskodawcy w 2021 r. wynosił 95.670,63 zł, co daje łącznie miesięczny dochód na osobę w tej rodzinie w wysokości 1993,14 zł. Natomiast ustawowe kryterium dochodowe wynosi 1922 zł.
Odnosząc się do kwestii świadczonych przez wnioskodawcę alimentów na rzecz córki Kolegium uznało, że odliczenie takich alimentów na potrzeby postępowania prowadzonego w przedmiocie świadczeń rodzinnych możliwe jest jedynie wówczas, gdy wysokość wpłacanych kwot wynika z wyroku sądowego albo zatwierdzonej przez sąd ugody, względnie zawartej przed notariuszem umowy. Potwierdzenia przelewów nie stanowią więc dowodu na uiszczanie alimentów na rzecz innych osób. Na ich podstawie nie sposób bowiem jednoznacznie przyjąć, że zapłacone kwoty stanowią alimenty. W konsekwencji organy nie mogły przyjąć, że dochód skarżącego winien być pomniejszony o wskazaną przez niego kwotę wynikającą z tych przelewów. Skarżący ma wprawdzie rację, iż rodzic ma obowiązek alimentacyjny wobec dziecka, jednakże jeżeli osoba wnioskująca o świadczenie rodzinne domaga się odliczenia od dochodu kwoty alimentów świadczonych na rzecz dziecka, winna ona wskazać dokument, z którego wynika ten obowiązek.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku strona zarzuciła naruszenie przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), zwanej dalej "u.p.s.", a także ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809) – dalej w skrócie "k.r.o.".
W uzasadnieniu wskazano, iż przepis art. 133 § 1 k.r.o., statuujący obowiązek alimentacyjny rodziców względem dzieci, nic nie mówi o tym, że obowiązek ten powstaje w następstwie stwierdzenia go wyrokiem sądu czy ugodą. Z kolei art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), zwanej dalej "u.p.s.", wskazuje, że za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną m.in. o kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Zatem także w tym wypadku ustawodawca nie definiuje alimentów, jako świadczeń stwierdzonych wyrokiem lub ugodą. Także organ odwoławczy nie wskazał podstawy prawnej twierdzenia, że odliczenie od dochodu alimentów świadczonych na rzecz innych osób jest możliwe tylko, gdy wysokość wpłaconych kwot wynika z wyroku sądowego albo zatwierdzonej przez sąd ugody. Skarżący zaś spełnia swój obowiązek alimentacyjny dobrowolnie, regularnie i w stopniu wystarczającym na pokrycie potrzeb dziecka, wobec czego matka jego córki nie wytoczyła mu powództwa w tej sprawie i w konsekwencji żaden wyrok nie zapadł. Natomiast w orzecznictwie wskazuje się, że wypełnienie obowiązku alimentacyjnego może przybrać postać zarówno świadczeń dobrowolnych, jak i następstwa dochodzenia ich przed sądem. Przepis art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. nie określa też (nawet dla celów dowodowych), w jakiej formie mają być ustalone alimenty, które odlicza się od dochodu.
Skarżący nie zgodził się też z twierdzeniami Kolegium, że na podstawie przedłożonych potwierdzeń przelewów nie sposób przyjąć, iż zapłacone kwoty stanowią alimenty. Tymczasem, zdaniem strony, nie da się znaleźć innej interpretacji tych przelewów niż alimenty, bowiem posiadają następujące parametry: płatności realizowane są na konto osoby niespokrewnionej ze skarżącym; osoba ta jest przeciwnej płci; osoby te nie tworzą aktualnie wspólnego gospodarstwa domowego; mają wspólne dziecko (które nawet nosi nazwisko skarżącego); przelewy wykonywane są co miesiąc, w zbliżonej wysokości, od 16 lat; zaś zmiana kwoty przelewu zazwyczaj skorelowana jest w widomością tekstową SMS od J.S., wskazującą na dodatkowe koszty, jak wycieczka szkolna, zajęcia pozalekcyjne, korepetycje czy buty- bezspornie związane z kosztami utrzymania dziecka.
Końcowo skarżący zwrócił uwagę, że organ przy wyliczeniu dochodów rodziny uwzględnił zapłacony podatek dochodowy w wysokości 0 zł. Jak wyjaśniła strona, w 2021 r. małżonkowie zrealizowali inwestycję polegającą na instalacji paneli fotowoltaicznych na dachu domu, co umożliwiło skorzystanie z ulgi termomodernizacyjnej - czyli odliczenie części kosztów tej inwestycji od podatku - z uwagi na wysoki koszt całej inwestycji (36 466,41zł), zwrot podatku objął cały podatek należny za 2021 r. (9 801,10zł). W skutek tego rozliczenia dochód wyliczony przez organ jest większy o zwrot podatku, ale nie został adekwatnie pomniejszony o podstawę tego zwrotu, czyli koszt poniesiony na instalację fotowoltaiczną.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutu nieuwzględnienia przytoczonego orzecznictwa Kolegium wyjaśniło, że nie jest związane stanowiskiem sądu o "dobrowolnych alimentach". Przepisy prawa nie przewidują też, że odliczeniu od dochodu w postępowaniu dotyczącym prawa do świadczeń rodzinnych podlegają koszty poniesione na instalację fotowoltaiczną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku. Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Dokonując kontroli decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 lipca 2023 r. w oparciu o powyższe kryteria Sąd uznał, że decyzja ta narusza prawo w stopniu powodującym konieczność jej uchylenia.
Podstawą prawną działań organów w tej sprawie był przepis art. 15b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323.), dalej jako "u.ś.r.", który wprowadza instytucję tzw. becikowego, tj. jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, w wysokości 1000 zł na jedno dziecko. To świadczenie rodzinne zostało wprowadzone do obowiązującej ustawy o świadczeniach rodzinnych na podstawie noweli z 29 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych, na mocy której dodano rozdział 2a pt. "Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka". Wprowadzenie tego świadczenia uzasadniane było koniecznością poprawy sytuacji materialnej rodzin, w których rodzi się dziecko, a które odczuwały wzrost wydatków związanych z jego narodzeniem. Projektodawcy wskazywali, iż za wprowadzeniem takiego świadczenia przemawiają zarówno względy społeczne, jak i demograficzne. W momencie wprowadzenia świadczenia do polskiego prawa uznawano je za świadczenie rekompensujące skokowy wzrost wydatków związanych z urodzeniem się dziecka, co mogłoby pomóc w podjęciu decyzji o powiększeniu rodziny. Także w orzecznictwie podkreślano, że z przyjściem na świat dziecka nierozerwalnie wiążą się wydatki na jego utrzymanie, co jest faktem notoryjnym i nie wymaga prowadzenia jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego w celu jego potwierdzenia (zob. D. Zawacka - Klonowska, Komentarz do art. 15b [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023).
Przepis art. 15b u.ś.r. w sposób jednoznaczny określa też przesłanki pozytywne i negatywne przyznania omawianego świadczenia. Przede wszystkim, z ust. 1 wynika, że świadczenie to ma charakter jednorazowy, a więc nie stanowi formy stałego wsparcia finansowego rodzin. Ustawodawca ustalił też maksymalną wysokość tego świadczenia – 1000 zł. Przy czym świadczenie to wypłacane jest nie w stosunku do liczby porodów, ale w stosunku do żywych urodzeń podczas jednego porodu. Jeżeli w trakcie jednego porodu rodzi się więcej niż jedno dziecko, to na każde żywo urodzone dziecko przysługuje odrębne świadczenie, a suma zapomogi równa się liczbie żywych urodzonych dzieci razy 1000 zł. Po trzecie, wypłata zapomogi uzależniona jest od urodzenia się dziecka żywego. Przesłankę tę należy rozpatrywać łącznie z ust. 3, w którym wskazano, że wniosek o wypłatę jednorazowej zapomogi składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka, a w przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka objętego opieką prawną, opieką faktyczną albo dziecka przysposobionego - w terminie 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką albo przysposobienia nie później niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Wniosek złożony po terminie organ właściwy pozostawia bez rozpoznania. Oznacza to, że sytuacja, gdy nowonarodzone dziecko umiera w ciągu 12 miesięcy od narodzin, nie powoduje utraty prawa do uzyskania świadczenia przez osoby uprawnione, przy łącznym spełnieniu pozostałych ustawowych przesłanek. Termin 12 miesięcy od narodzin jest czasem, w którym podmioty uprawnione mogą złożyć wniosek o przyznanie świadczenia. Zapomoga nie przysługuje dziecku, ale podmiotom wskazanym w art. 15b ust. 2 u.ś.r., dlatego też istnieją podstawy do rozstrzygnięcia sprawy co do jej istoty, gdyż istnieje zarówno podmiot, jak i przedmiot stosunku administracyjnoprawnego. Bezskuteczny upływ tego terminu powoduje ujemne skutki w postaci wygaśnięcia prawa do otrzymania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka. Termin wynikający z tego przepisu jest terminem nieprzywracanym (zob. wyrok NSA z 4 lutego 2010 r., sygn. akt I OSK 1184/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Podmiotami uprawnionymi do ubiegania się o to świadczenie są zaś, zgodnie z art. 15b ust. 2 u.ś.r., matka lub ojciec, opiekun prawny albo opiekun faktyczny dziecka. Z treści powyższego przepisu wynika, że w pierwszej kolejności o przyznanie świadczenia mogą ubiegać się rodzice dziecka (matka lub ojciec), natomiast w dalszej kolejności - w razie braku rodziców, utraty lub pozbawienia ich władzy rodzicielskiej względnie nieskonsumowania przez nich roszczenia o przyznanie świadczenia w okresie, w którym mogli oni je realizować - roszczenie to przechodzi na opiekuna prawnego dziecka albo - jeżeli nie dojdzie do ustanowienia opieki prawnej - na opiekuna faktycznego dziecka (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1338/18, dostępny w CBOSA).
Ustawodawca przewidział też, że zapomoga przysługuje, jeżeli kobieta pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu, a fakt pozostawania pod opieką medyczną potwierdza się zaświadczeniem lekarskim lub zaświadczeniem wystawionym przez położną. Przepisy wydane na podstawie art. 9 ust. 8 stosuje się odpowiednio (art. 15b ust. 5 i 6). Przesłanka ta została dodana ustawą z 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw na mocy art. 7 pkt 3, a projektodawcy wprowadzonych zmian w uzasadnieniu do ustawy zmieniającej z 2008 r. podkreślali, iż celem ustawy miało być wdrożenie rozwiązań, które mogłyby przyczynić się do wzrostu liczby narodzin (odwrócenia niekorzystnego trendu demograficznego) oraz poprawy jakości życia i kondycji polskich rodzin. Intencją tej regulacji było zwiększenie rzeczywistego zakresu objęcia kobiet w ciąży opieką lekarską w trakcie ciąży, co mogło przyczynić się do ograniczenia wysokiego poziomu śmiertelności oraz zmniejszenia odsetka niemowląt posiadających niska masę urodzeniową (zob. uzasadnienie projektu ustawy z 6.12.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, VI kadencja, druk sejm. nr 630).
Z kolei w ust. 4 omawianego przepisu zawarto katalog wyłączeń, w którym przewidziano, że przedmiotowa zapomoga nie przysługuje, jeżeli:
1) członkowi rodziny przysługuje za granicą świadczenie z tytułu urodzenia dziecka, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej;
2) osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz danego dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że:
a) rodzice lub jedno z rodziców dziecka nie żyje,
b) ojciec dziecka jest nieznany,
c) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone,
d) sąd zobowiązał jedno z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka,
e) dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach.
Wystąpienie jednej z wyżej wskazanych przesłanek negatywnych stwierdza organ orzekający w sprawie, po dokonaniu analizy zebranego materiału dowodowego. Zaistnienie jednej z okoliczności z art. 15b ust. 4 u.ś.r. powoduje powstanie obowiązku po stronie orzekającego organu administracji publicznej do wydania decyzji odmownej w sprawie przyznania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka. Decyzja administracyjna w przedmiocie przyznania jednorazowej zapomogi nie ma charakteru uznaniowego, a wystąpienie przesłanki negatywnej uniemożliwia przyznanie świadczenia, choćby zostały spełnione wszystkie przesłanki pozytywne.
Wreszcie, kluczową dla niniejszej sprawy przesłanką, od wystąpienia której ustawodawca uzależnił przyznanie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, jest nieprzekroczenie ustalonego w art. 15b ust. 2 cyt. ustawy kryterium dochodowego wynoszącego 1992 zł – w przeliczeniu na osobę w rodzinie. Przepis ten został dodany na mocy ustawy z 12 października 2012 r. o zamianie ustawy o świadczeniach rodzinnych na podstawie art. 1 pkt 1. Należy zauważyć, że w swoim pierwotnym brzmieniu ustawa o świadczeniach rodzinnych w swoich przepisach nie przewidywała żadnego kryterium dochodowego, od którego byłoby uzależnione przyznanie zapomogi. Jednorazowe świadczenie przysługiwało na każde żywo urodzone dziecko. Natomiast począwszy od 1 stycznia 2013 r., by otrzymać świadczenie - dochód rodziny w przeliczeniu na osobę, nie może przekroczyć kwoty 1992 zł.
Co istotne, w myśl art. 15b ust. 2 in fine u.ś.r. przy ustalaniu kryterium dochodowego jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka należy odpowiednio stosować przepisy art. 5 ust. 4–4b, 7–9 i 11 u.ś.r., które to odnoszą się do ustalania dochodu przy ubieganiu się o zasiłek rodzinny (zob. K. Rokicka -Murszewska, Komentarz do art. 5 [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023). Stosowanie tej regulacji wymaga jednak uwzględnienia, iż jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka oraz zasiłek rodzinny są odrębnymi świadczeniami, i przy ustalaniu kryterium dochodowego należy brać pod uwagę odmienności każdego z nich.
Ponadto, wprowadzenie przesłanki spełnienia kryterium dochodowego przy ustalaniu prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka implikuje konieczność złożenia przez podmioty ubiegające się o przyznanie przedmiotowego świadczenia dokumentacji, która zobrazuje osiągane w rodzinie wnioskodawcy dochody. Szczegółowy zakres informacji i dokumentów, jakie wnioskodawca winien zawrzeć we wniosku i oświadczeniach wskazuje rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 1341), które obowiązywało w dacie orzekania przez organ II instancji. Dokumentacja ta podlega zaś ocenie przez organ prowadzący sprawę zgodnie z regułami wynikającymi z ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) dalej "k.p.a.".
W rozpoznawanej sprawie orzekające organy uznały, iż wnioskodawca – ojciec urodzonego w dniu 30 marca 2022 r. dziecka – nie spełnia kryterium dochodowego określonego w art. 15b ust. 2 u.ś.r. Ze stanowiskiem tym nie zgodził się skarżący podnosząc, że organy dokonały błędnej oceny dochodów jego rodziny, w szczególności niezasadnie nie uwzględniono kwot uiszczanych przez skarżącego, tytułem dobrowolnych alimentów, na rzecz jego córki – Z. M., które winny pomniejszać uzyskiwany przez rodzinę dochód. Zdaniem Sądu stanowisko skarżącego jest prawidłowe.
Kwestią sporną w sprawie było rozstrzygnięcie, czy pod pojęciem "alimentów świadczonych na rzecz innych osób", które zgodnie z art. 3 pkt 1 u.ś.r. pomniejszają dochód rodziny obliczany dla potrzeb przyznawania świadczeń rodzinnych, można uwzględnić alimenty uiszczane dobrowolnie przez rodzica, czy wyłącznie takie, których wysokość ustalono w wyroku sądowym, ugodzie zatwierdzonej przez sąd albo umowie zawartej przed notariuszem.
Rozważając tę kwestię należy w pierwszej kolejności odnieść się do istoty instytucji prawnej, jaką są alimenty. Zgodnie z art. 128 z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", obowiązek alimentacyjny to obowiązek do dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, który obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny dostarczania środków utrzymania oznacza obowiązek zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego do alimentacji. Wypełnianie tego obowiązku może polegać również na dostarczaniu uprawnionemu mieszkania, opieki lekarskiej i domowej. Środkami wychowania są natomiast w szczególności wydatki na wykształcenie (szkoła, zajęcia pozalekcyjne), rozwój fizyczny, a także na zaspokajanie potrzeb kulturalnych czy na rozrywkę. Środki utrzymania i wychowania mogą mieć postać świadczenia pieniężnego, ale mogą być również dostarczane w naturze (np. zakup odzieży, wyżywienia, pomocy szkolnych). Obowiązek alimentacyjny w zakresie wychowania może polegać także na osobistych staraniach zobowiązanego, np. osobista opieka nad dzieckiem, przygotowywanie posiłków, dbanie o czystość, pielęgnacja w chorobie, pomoc w lekcjach, uczenie dziecka języka obcego.
Co istotne, źródłem obowiązku alimentacyjnego są stosunki o charakterze prawnorodzinnym łączące zobowiązanego z uprawnionym: pokrewieństwo, powinowactwo, małżeństwo oraz przysposobienie. Z chwilą powstania takich stosunków, z mocy samego prawa (podkreślenie własne – przypis Sądu), powstaje obowiązek alimentacyjny pomiędzy zobowiązanym a uprawnionym. Obowiązek ten ma charakter wzajemny w tym sensie, że krewni w linii prostej, rodzeństwo, powinowaci w linii prostej pierwszego stopnia są wobec siebie zobowiązani do alimentacji, a jednocześnie uprawnieni, przy czym aktualizacja uprawnienia do żądania świadczeń alimentacyjnych następuje w przypadku spełnienia się przesłanek wskazanych w ustawie, tj. potrzeba zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb, których uprawniony samodzielnie nie może zaspokoić (z zastrzeżeniem istnienia dodatkowej przesłanki w przypadku obowiązku alimentacyjnego między powinowatymi). W relacji rodzic–dziecko wzajemność obowiązku alimentacyjnego jest rozłożona w czasie, w tym sensie, że rodzić ma obowiązek alimentacyjny względem niepełnoletniego dziecka, a gdy dziecko to uzyska pełnoletność i jest w stanie utrzymywać się samodzielnie, może być zobowiązane do alimentacji na rzecz rodziców, którzy popadną w niedostatek.
Stosunek alimentacyjny - jako rodzaj stosunku cywilnoprawnego - polega na tym, że jeden podmiot ma prawo domagać się dostarczania środków utrzymania, natomiast drugi z podmiotów obowiązany jest to żądanie zaspokoić. Przy czym wypełnianie tego obowiązku może przybrać postać zarówno świadczeń dobrowolnych, może być również następstwem zasądzenia ich przez sąd. Strony stosunku alimentacji mogą w szczególności ustalić rodzaj i zakres świadczenia w umowie zawartej na zasadach ogólnych, w ugodzie zawartej przed mediatorem (art. 4452 w zw. z art. 18315 k.p.c.) w toku postępowania pojednawczego (art. 184 k.p.c.), wreszcie w trybie procesowym przed sądem (zob. A. Kawałko, H. Witczak, Komentarz do art. 128 [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023). Odnosząc się do tej kwestii, tj. trybu realizowania świadczenia alimentacyjnego, należy stwierdzić, że stosunek alimentacyjny jest stosunkiem cywilnoprawnym, a więc relacją społeczną, co do zasady dobrowolną, między równorzędnymi podmiotami prawa cywilnego, uregulowaną normami o cywilnoprawnym charakterze i przewidującymi, co do zasady, sankcję majątkową (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1995 r., sygn. akt III CZP 72/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 146; A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998, s. 35 i n.).
Wobec takiej charakterystyki stosunku alimentacyjnego należy stwierdzić, że preferowaną przez Kodeks rodzinny i opiekuńczy formą regulacji należności związanych z tym stosunkiem, jest forma dobrowolna. Fakt, iż przepis art. 32 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 1150 ze zm.), dalej jako "k.p.c." przewiduje sądowe uregulowanie kwestii alimentów poprzez stosowny pozew, nie oznacza, że jest to podstawowa forma regulacji omawianego stosunku. Jak już bowiem wskazano, stosunek ten powstaje z mocy prawa, w chwili zawiązania się określonej relacji rodzinnej, czyli w przypadku stosunku rodzic-dziecko, z chwilą urodzenia się dziecka. Istnieje on zatem zanim strony tego stosunku zdecydują się na wprowadzenie doń innych instytucji prawnych, jak pozew sądowy czy ugoda sądowa, wobec czego również w kwestii alimentów zasadą jest ich dobrowolna realizacja, a dopiero wyjątkiem uregulowanie ich w sposób sformalizowany. W szczególności brak jest podstaw do oczekiwania, jak zdają się to robić orzekające w sprawie organy, że strony stosunku alimentacyjnego, mimo dobrowolnej realizacji przez zobowiązanego świadczeń wynikających z tego stosunku, uregulują te kwestie w drodze sądowej, a więc de facto poprzez spór prawny. Także ugoda sądowa lub porozumienie zawarte przed notariuszem, choć końcowo stanowią rozwiązania polubowne, to jednak poprzedzone są sformalizowaną procedurą, wprowadzającą elementy sporu prawnego do uregulowanej już przecież dobrowolnie sytuacji prawnej stron.
Jednocześnie, oczywistym jest, że w postępowaniu administracyjnym organy – także organy pomocowe - dla ustalenia stanu faktycznego sprawy i wydania rozstrzygnięcia zobowiązane są do zebrania materiału dowodowego, który mogą poddać ocenie. W związku z tym okoliczności, z których strona postępowania wywodzi skutki prawne, powinny zostać poparte stosowną dokumentacją. Przy czym na uwadze mieć też należy to, że zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a., organy zobowiązane są dopuścić jako dowód wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia właściwego organu administracji, organ administracji publicznej odbiera od strony, na jej wniosek, oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Przepis art. 83 § 3 stosuje się odpowiednio (§ 2). Dlatego też brak jest podstaw do tego, by a priori wykluczać przedłożone przez stronę dokumenty, bez należytej ich oceny w kontekście charakteru całej sprawy, a tak się stało – zdaniem Sądu – w niniejszej sprawie.
Jak bowiem wynika z wydanych decyzji organy uznały, że dla pomniejszenia dochodu rodziny wnioskodawcy o alimenty świadczone na rzecz córki konieczne jest przedłożenie wyroku sądowego, ugody sądowej lub ugody zawartej przed notariuszem, w których ustalony zostanie obowiązek uiszczania tych alimentów i określona zostanie ich wysokość. Tymczasem - w okolicznościach tej sprawy, brak było podstaw do formułowania takiego żądania, gdyż wnioskodawca – jak wyjaśnił, alimenty te uiszcza dobrowolnie, na co przedłożył /jako dowody/ stosowne potwierdzenia przelewów. Regularność tych przelewów, ich co do zasady równa wysokość oraz osoba odbiorcy pozwalają na wniosek, że mają one charakter alimentów. Natomiast podstawą prawną do uwzględnienia tej dokumentacji w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 15b u.ś.r., oprócz wskazanego już
art. 75 § 1 k.p.a., powinien być też przepis § 8 pkt 2 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w którym wskazano, że ustalając prawo do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, uwzględnia się, poza odpowiednimi informacjami i dokumentami wskazanymi w § 2-4 rozporządzenia, również oświadczenia lub inne dokumenty niezbędne do ustalenia prawa do jednorazowej zapomogi. Nie ma wobec tego podstaw, i takich podstaw nie wskazało Kolegium, aby nie uwzględniać przedłożonych przelewów i nie poddawać ich ocenie jako dowód w sprawie.
Przypomnieć jeszcze raz należy, że w art. 3 pkt 1 u.ś.r. mowa jest o alimentach świadczonych na rzecz innych osób, przy czym ustawodawca nie zróżnicował tych alimentów ani z punktu widzenia okresu za jaki były na rzecz uprawnionego przekazywane, a więc czy były to alimenty bieżące czy zaległe, ani z punktu widzenia formy ich otrzymywania, czy też uiszczania – dobrowolnie, bezpośrednio od zobowiązanego, czy też uzyskania za pośrednictwem organu egzekucyjnego. Zgodnie zatem z zakazem wprowadzania rozróżnień tam, gdzie prawodawca ich nie wprowadził (lege non distinguente nec nostrum est distinguere), uznać trzeba, że środki finansowe przekazywane na rzecz dziecka tytułem alimentów na potrzeby ustalenia dochodu należy traktować tak samo bez względu na to czy obejmują alimenty świadczone dobrowolnie, czy też uzyskane na skutek wyroku lub ugody sądowej lub notarialnej (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2019 r., sygn. I SA/Wa 2349/18, dostępny w CBOSA).
Wprowadzenie takiego rozróżnienia oznaczałoby w niniejszej sprawie naruszenie konstytucyjnej zasady równości wszystkich obywateli wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Odliczenie od dochodu rodziny wyłącznie alimentów zasądzonych sądownie i pominięcie świadczeń alimentacyjnych uiszczanych dobrowolnie, prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której osoba wywiązująca się ze swoich obowiązków rodzicielskich, na gruncie prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka, byłaby traktowana gorzej, niż osoba, która obowiązków tych unika. Taka zaś wykładnia art. 15b w zw. z art. 3 pkt 1 u.ś.r., sprzeczna ze wskazaną zasadą konstytucyjną, jest niedopuszczalna i nie może stanowić podstawy decyzji administracyjnej. Zakładając racjonalność ustawodawcy nie można bowiem przyjąć, że jego wolą było stworzenie takiego świadczenia, którego uzyskanie wymagałoby de facto niewywiązywania się przez wnioskodawcę z jego innych zobowiązań prawnych, jak łożenie na utrzymanie i wychowanie dziecka.
Co więcej, przyjęcie takiej wykładni, jak organy, stanowiłoby nie tylko nierówne traktowanie rodzica uiszczającego dobrowolnie alimenty, ale też nierówne traktowanie jego rodziny, w której to doszło do urodzenia się dziecka, na które ma być przyznana jednorazowa zapomoga z art. 15b u.ś.r. Jak zaś stanowi art. 18 Konstytucji RP, rodzina znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej, co w konsekwencji oznacza, że Państwo w swej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w szczególnie trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Matka przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych, której zakres określa ustawa (art. 71 ust. 1 i 2 Konstytucji RP). Negatywne konsekwencje dla aktualnej rodziny wnioskodawcy, jakie organy próbują wywieść z faktu dobrowolnego uiszczania przez ojca nowo narodzonego dziecka alimentów na rzecz córki z innego związku, czyniłoby ww. konstytucyjną ochronę rodziny wnioskodawcy iluzoryczną.
Z tych względów należało uznać, że na gruncie art. 3 pkt 1 u.ś.r., pojęcie "alimenty świadczone na rzecz innych osób" obejmuje także alimenty uiszczane dobrowolnie przez rodzica, na rzecz jego dziecka pochodzącego z wcześniejszego związku, na podstawie obopólnego porozumienia między rodzicami – także porozumienia nieusankcjonowanego przed sądem czy notariuszem. W konsekwencji kwoty tych alimentów uiszczanych na rzecz dziecka z wcześniejszego związku, jeżeli jest możliwe wykazanie ich wysokości oraz alimentacyjnego celu, winny zostać odliczone od dochodu tej rodziny, którą aktualnie tworzy wnioskodawca, i która ubiega się o przyznanie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka.
Mając to wszystko na uwadze Sąd doszedł do wniosku, że orzekające w sprawie organy dokonały błędnej wykładni art. 15b ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 1 u.ś.r., w konsekwencji czego dochód obecnej rodziny wnioskodawcy niezasadnie nie został pomniejszony o te kwoty, które strona uiszczała w ramach obowiązku alimentacyjnego na rzecz córki z innego związku, obowiązku istniejącego ex lege. Natomiast prawidłowa wykładania ww. przepisów miała to istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, że odliczenie od dochodu lub nie kwot alimentacyjnych miało wpływ na zachowanie kryterium dochodowego stanowiącego przesłankę przyznania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka w aktualnej rodzinie wnioskodawcy. W konsekwencji owa błędna wykładnia skutkowała brakiem wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i ustalenia stanu faktycznego, tj. dochodu rodziny oraz błędną oceną materiału dowodowego – w szczególności przedłożonych przez wnioskodawcę potwierdzeń przelewów tytułem dobrowolnie uiszczanych alimentów. To zaś doprowadziło do przedwczesnej oceny, że wnioskodawcy nie przysługuje jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. Uwzględnienie omawianych kwot i odliczenie ich od dochodu może natomiast spowodować, że dochód rodziny wnioskodawcy nie przekroczy kryterium określonego w art. 15b ust. 2 u.ś.r.
Takie postępowanie organów, zdaniem Sądu, narusza także reguły art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W szczególności organy nie wyjaśniły wyczerpująco, dlaczego odmówiły wiarygodności i mocy dowodowej przelewom przedstawionym przez skarżącego na potwierdzenie uiszczanych przez niego alimentów.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję uznając, że jest to wystarczające do właściwego, ponownego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku, stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności Kolegium będzie mieć na uwadze przeprowadzoną przez Sąd wykładnię art. 15b ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 1 u.ś.r. i w oparciu o właściwie ustaloną treść tych przepisów zbierze materiał dowodowy oraz ustali stan faktyczny (tj. dochód rodziny wnioskodawcy), który stanowić będzie podstawę ponownego rozstrzygnięcia.