II SA/Gd 696/22

II SA/Gd 696/22 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2022-11-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz
Magdalena Dobek-Rak /przewodniczący sprawozdawca/
Wojciech Wycichowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 listopada 2022 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 14 lipca 2022 r., nr SKO Gd/1060/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej A. H. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
A. H. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku
z 14 lipca 2022 r., nr SKO Gd/1060/22, którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy T.z 27 stycznia 2022 r., nr 000036/81821/01/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
A. H. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem J. H.
Decyzją z 17 maja 2021 r. odmówiono skarżącej wnioskowanego prawa, a w wyniku rozpoznania jej odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 28 października 2021 r. uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.
Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T., działający z upoważnienia Wójta Gminy T. decyzją z 27 stycznia 2022 r., nr 000036/81821/01/2022, odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem. Jako powód odmowy przyznania ww. świadczenia wskazano brak spełnienia przesłanek zawartych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu I instancji, brak jest również związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. W ocenie organu, negatywną przesłankę przyznania wnioskowanej pomocy w świetle art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi także data powstania niepełnosprawności osoby, nad którą sprawowana jest opieka.
Rozpoznając odwołanie skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 14 lipca 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Kolegium nie podzieliło stanowiska Wójta w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uznało natomiast, że brak jest związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem.
Kolegium zwróciło uwagę, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje rolnikom oraz ich małżonkom i domownikom – w przypadku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, przy czym opieka ta ma mieć charakter trwały i osobisty, a rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo z pracy w gospodarstwie rolnym ma zostać wymuszona podjęciem opieki nad osobą niepełnosprawną.
W toku postępowania Kolegium zleciło organowi I instancji przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w zakresie podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników. Z ustaleń organu I instancji wynika, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik, co potwierdziło pismo Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w Gdańsku, w którym wskazano, że A. H. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w następujących okresach: od 1 stycznia 1996 r. do 2 lutego 1997 r. jako małżonek; od 15 września 1998 r. do 1 lipca 2018 r. jako małżonek oraz od 2 lipca 2018 r. do teraz jako domownik.
Organ odwoławczy podkreślił, że ubezpieczeniu społecznemu rolników podlegają wyłącznie rolnicy oraz domownicy prowadzący gospodarstwo rolne lub pracujący w tym gospodarstwie. Wobec tego, na podstawie faktu, że skarżąca nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik, Kolegium uznało, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym i nadal w nim pracuje jako domownik, a w związku z tym nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, albo z tytułu rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Jednocześnie Kolegium wskazało na utrwalony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia zatrudnienia będzie podstawą do przyznania świadczenia, lecz wyłącznie takie, których celem jest sprawowanie opieki.
Organ odwoławczy wskazał, że z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, iż skarżąca była zatrudniona w zakładzie pracy do 1998 r. Następnie wychowywała dzieci, prowadziła gospodarstwo domowe, zajmowała się inwentarzem oraz pomagała mężowi w pracy w gospodarstwie rolnym. Z chwilą, gdy mąż zachorował, tj. w lipcu 2018 r. gospodarstwo rolne przekazane zostało w dzierżawę synowi, bo skarżąca nie była w stanie prowadzić go sama, gdyż było to ponad jej siły. Wraz ze skarżącą i jej mężem w jednym domu mieszkają ich dzieci: córka A., która pracuje zawodowo oraz niepracujący syn P. wraz z rodziną, a w bezpośrednim sąsiedztwie (w tym samym podwórku) zamieszkuje drugi syn P. wraz z rodziną, który dzierżawi od rodziców gospodarstwo rolne o pow. 4 ha. Córka pomaga rodzicom w robieniu zakupów, w wyjazdach na badania i wizyty lekarskie. Syn P. nie pracuje i nie pomaga matce w opiece nad ojcem, również syn P. nie pomaga matce w opiece nad ojcem ze względu na brak czasu. Skarżąca nie pracuje zawodowo, nie ma ustalonego prawa do emerytury ani renty. Nie ma większych wymagań co do zakresu wykonywanej pracy, jednak nie może jej podjąć ze względu na stan zdrowia męża. Gdyby zdecydowała się na podjęcie pracy, musiałaby dojeżdżać do pracy ponad godzinę i tym samym w domu nie byłaby ponad dziesięć godzin i mąż pozostawałby bez opieki na zbyt długi czas. Według zaś oświadczenia skarżącej zakres codziennych czynności wykonywanych przy mężu to pomoc w porannej toalecie, zmiana pieluchomajtek, prewencja przeciwodleżynowa, oklepywanie płuc oraz wspomaganie w kaszlu, podawanie leków, przygotowywanie i pomoc przy spożywaniu posiłków, pomoc przy siadaniu na wózku, pomoc w gimnastyce usprawniającej, asystowanie przy fizjoterapii, wieczorna toaleta, zmiana pozycji ciała w nocy.
Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji w zakresie możliwości zorganizowania opieki nad chorym poprzez podział obowiązków na wszystkich członków rodziny, i co za tym idzie, umożliwienie tym samym skarżącej podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Przywołując treść art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, Kolegium wskazało, że przepisy zobowiązują dzieci do wspierania i pomocy rodzicom, a w razie niedostatku – dostarczania im środków utrzymania, czy pomocy finansowej w zaspokojeniu innych niezbędnych potrzeb. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że dzieci skarżącej mieszkają wraz z rodzicami w jednym domu oraz w bliskim sąsiedztwie (w tym samym podwórzu), dlatego też winny, w ramach obowiązków wynikających z przepisów, opiekować się wraz z matką niepełnosprawnym ojcem. W ocenie Kolegium, w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżąca oraz jej dzieci, opiekę nad J. H. można zorganizować w taki sposób, aby skarżąca mogła podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową chociaż w niepełnym wymiarze czasu pracy albo podjąć pracę w gospodarstwie rolnym w godzinach, w których opiekę nad ojcem sprawowałyby dzieci. Zamieszkujący wspólnie z rodzicami syn nie pracuje, zatem może zaopiekować się ojcem, rodzice udostępniają mu swój dom do zamieszkania, więc tym bardziej winien się czuć zobowiązany do pomocy rodzicom. Drugi syn prowadzi gospodarstwo rolne stanowiące własność rodziców, przy czym jest to gospodarstwo niezbyt duże, wobec czego również może poświęcić czas na opiekę nad ojcem. Córka pracuje zawodowo, jednak w godzinach poza pracą, poza pomocą w robieniu zakupów czy towarzyszeniu w wizytach lekarskich, także może sprawować opiekę nad ojcem.
Kolegium podkreśliło, że nie można mówić o rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia lub pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem z uwagi na to, że skarżąca nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik, co jest równoznaczne z wykonywaniem pracy w gospodarstwie rolnym. Ponadto, w ocenie Kolegium, w przypadku odpowiedniego podziału na wszystkich członków rodziny obowiązków wynikających z opieki nad chorym, skarżąca ma możliwość wykonywania pracy bez szkody dla osoby niepełnosprawnej. Każde z dzieci może, a nawet jest zobowiązane, do pomocy matce w opiece nad ojcem.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła:
1. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż dzieci skarżącej mogą partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;
2) naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy T. z 27 stycznia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że w przedmiotowej sprawie bezspornym jest fakt, iż skarżąca jako współmałżonka niepełnosprawnego mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Za niesłuszny skarżąca uznała argument uzasadniający odmowę przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, bo w zakresie opieki nad niepełnosprawnym mężem winna liczyć na pomoc ze strony dzieci. Skarżąca wskazała, że z utrwalonej linii orzeczniczej sądów administracyjnych wynika, że podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku, gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym, jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżąca ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzielić się obowiązkiem alimentacyjnym względem męża ze swoimi dziećmi czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za skarżącą w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.
Skarżąca zwróciła uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2006 r., w którym wskazano, iż w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków – moralnych i prawnych – wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.
Przywołując liczne orzeczenia sądów administracyjnych skarżąca wskazała, że zgodnie z art. 7 Konstytucji i art. 6 k.p.a., organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, a tym samym mają obowiązek dokonywać wykładni ustaw i przepisów podustawowych, kierując się dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe to jest wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją, zaś naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej stanowi niekonstytucyjną dyskryminację.
W dalszej części uzasadnienia skarżąca podkreśliła, że z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową.
Skarżąca przywołała treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1190/21, w którym stwierdzono, że "samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się to z wykonywaniem w nim określonej działalności rolniczej. Domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wynikające z objęcia ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika bowiem z zapisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (...). Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się jednak na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lecz wynika ze stanu faktycznego. Domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wynikające z objęcia ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika – jak zostało to wskazane powyżej – wprost z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, natomiast przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się jednak o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku i ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest właśnie oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. (wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r., I OSK 1273/20).
Skarżąca wskazała, że złożyła oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, którego organy obu instancji nie kwestionowały. Jednocześnie organy nie przedstawiły żadnego dowodu obalającego prawdziwość złożonego oświadczenia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd – jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 14 lipca 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy T. z 27 stycznia 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, stwierdził, że narusza ona prawo.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), zwanej dalej jako u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Stosownie zaś do treści art. 17b u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).
W rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem – J. H. złożyła jego małżonka – skarżąca A. H., a więc osoba pozostająca w kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Do wniosku skarżąca dołączyła m.in. oświadczenie, złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, że zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 2 lipca 2018 r. Mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w P. z 12 sierpnia 2021 r. zaliczającym go na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z określeniem, że nie da się ustalić daty, od której istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 26 lutego 2018 r. Symbol przyczyny niepełnosprawności: [...], [...]. W orzeczeniu stwierdzono, konieczność stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji J. H.
Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia było niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ze względu na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, bowiem przy zorganizowaniu opieki nad chorym przez podział obowiązków na wszystkich członków rodziny, istnieje możliwość podjęcia pracy przez skarżącą chociażby w niepełnym wymiarze czasu. Jako kolejny powód organ I instancji wskazał wystąpienie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na brak określonej daty powstania niepełnosprawności osoby, nad którą sprawowana jest opieka. Z uzasadnienia decyzji Kolegium wynika natomiast, że przeszkodą przyznania wnioskowanego świadczenia jest okoliczność, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, co oznacza, że faktycznie nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, a w konsekwencji nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Jednocześnie, organ odwoławczy podzielił stanowisko Wójta w zakresie braku istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad jej niepełnosprawnym mężem.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), orzeczono, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym w tej części Kolegium prawidłowo nie podzieliło stanowiska organu I instancji, uznając, że rozpoznanie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonego przez wnioskodawcę w obecnym stanie prawnym obliguje organy do zbadania, czy skarżąca spełnia warunki do przyznania świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części powyższego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Sąd nie podziela natomiast stanowiska Kolegium, że przeszkodą do przyznania skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS jako domownik, co według organu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, iż skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
Z faktu objęcia ubezpieczeniem społecznym domownika rolnika na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r. poz. 266 ze zm.) wynika wyłącznie domniemanie prawne pracy w gospodarstwie rolnym. Zgodnie z art. 1 tej ustawy ubezpieczenie społeczne rolników obejmuje, na zasadach określonych w ustawie, rolników i pracujących z nimi domowników (...). Natomiast w myśl art. 6 pkt 2 tej ustawy, przez domownika rozumie się osobę bliską rolnikowi, która: a) ukończyła 16 lat, b) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie, c) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.
Jednak przesłanka pozwalająca na przyznanie domownikowi rolnika świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów u.ś.r. nie opiera się na domniemaniu prawnym pracy w gospodarstwie rolnym, lecz na stwierdzeniu w stanie faktycznym rzeczywistego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym. Domniemanie pracy w gospodarstwie rolnym wynikające z objęcia ubezpieczeniem przysługującym domownikowi rolnika wynika – jak zostało to wskazane powyżej – wprost z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, natomiast przesłanka pozwalająca na przyznanie domownikowi rolnika świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu pracy w gospodarstwie rolnym, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na domowniku rolnika i ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. (por. wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r., I OSK 1273/20, dostępny na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zgodnie z wymogami art. 17b ust. 2 u.ś.r. skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Organ I instancji nie kwestionował tego oświadczenia, natomiast organ odwoławczy nie przedstawił żadnej argumentacji przemawiającej za utożsamieniem podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS jako domownik z faktycznym wykonywaniem pracy w gospodarstwie rolnym. Podkreślić należy, że poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w tym zakresie nie może zostać zastąpione stwierdzeniem, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa może być bowiem utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników.
Ponadto, w rozpoznawanej sprawie, skarżąca przedłożyła zawartą w dniu 2 lipca 2018 r. pomiędzy nią i jej mężem jako wydzierżawiającymi a ich synem umowę dzierżawy gruntów rolnych zawartą w trybie art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, na podstawie której została dokonana zmiana w ewidencji gruntów i budynków. Przedłożenie takiej umowy dzierżawy spełniającej warunki z art. 28 ust. 4 pkt 1 wskazanej ustawy uprawnia natomiast do korzystania przez wydzierżawiającego z domniemania, że nie prowadzi on już działalności rolniczej na wydzierżawionych gruntach.
Zatem sam fakt, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik nie przekreśliła jeszcze możliwości uzyskania przez nią wnioskowanego świadczenia. Stanowisko organu odwoławczego w powyższym zakresie jako wadliwe nie mogło zostać zaakceptowane jako podstawa negatywnego rozstrzygnięcia o uprawnieniach skarżącej.
W rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy stwierdzając, że skarżąca nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie spełnia przesłanki z art. 17b ust. 1 u.ś.r. (tj. nie zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym), w istocie nie poczynił żadnych ustaleń, które podważyłyby, wynikającą z oświadczeń skarżącej oraz z przedłożonej przez nią dokumentacji (umowa dzierżawy i wykazu zmian gruntowych) okoliczność, że skarżąca w rzeczywistości zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym po to, aby sprawować opiekę nad mężem. W ocenie Sądu, Kolegium nie dokonało prawidłowej oceny materiału dowodowego, który potwierdza zaprzestanie przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym, od momentu wypadku męża i pogorszenia się jego stanu zdrowia uzasadniającego stwierdzenie jego niepełnosprawności w stopniu znacznym.
Sąd nie podzielił również stanowiska Kolegium odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem. Zdaniem Kolegium, skarżąca ma bowiem, pomimo sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym mężem, możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie organu odwoławczego, okoliczność, że skarżąca mieszka wraz z m.in. trojgiem dzieci, na których w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży wobec niepełnosprawnego ojca obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się, a także obowiązek alimentacyjny, pozwala uznać, że przy odpowiednim zorganizowaniu opieki nad chorym poprzez podział obowiązków pomiędzy wszystkich członków rodziny skarżąca ma możliwość podjęcia zatrudnienia.
W niniejszej sprawie nie było jednak podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia J. H. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niego do alimentacji, tj. dwóch synów i córkę, w sytuacji, gdy to skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnego męża, udzielając mu wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując z tego powodu z aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. zasadniczo nie określa, która z osób zobowiązanych alimentacyjnie powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W sytuacji, gdy jedna z nich, która w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę i z tego tytułu zrezygnowała z pracy (bądź nie podejmuje zatrudnienia), ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania jej tego prawa z tego powodu, że są jeszcze inne osoby, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia (por. wyrok NSA z 28 lipca 2022, I OSK 1867/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto, w niniejszej sprawie dyspozycja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyklucza możliwość ubiegania się dzieci J. H. o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu ewentualnie sprawowanej opieki nad nim, albowiem pozostaje on ze skarżącą w związku małżeńskim.
Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynikają przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia
(por. wyroki: WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r. III SA/Rz 1781/21, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kolegium winno było zbadać okoliczności odnoszące się do rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą oraz związku tej okoliczności z potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem w takim zakresie, w jakim świadczy ją skarżąca.
W opinii Sądu analiza całego materiału dowodowego prowadzi do odmiennych od przyjętych przez Kolegium wniosków co do niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia w celu realizacji niezbędnej potrzeby sprawowania opieki nad ojcem.
Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 20 grudnia 2021 r. wynika, że skarżąca opiekuje się mężem J. H. wymagającym nieustannej opieki z uwagi na stan zdrowia potwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Opisany tam zakres czynności związanych z opieką nad mężem, w ocenie Sądu, wskazuje wyraźnie, że skarżąca nie może podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co wypełnia warunek określony w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Treść wywiadu środowiskowego oraz oświadczenie A. H. z 20 grudnia 2021 r. przedstawia chronologiczny zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą w stosunku do męża każdego dnia. Opieka ta stanowi oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powoduje faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącą w celu jej sprawowania. Opieka ta ma bowiem w istocie charakter całodobowy i stały. J. H. ze względu na swój stan zdrowia wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego, w tym asysty przy wykonywaniu higieny osobistej, czynnościach fizjologicznych, posiłkach i poruszaniu się. W tej sytuacji związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a zakresem sprawowanej opieki i świadczonej nieustannie pomocy jest w tej konkretnej sprawie bezpośredni i ścisły.
W ocenie Sądu, Kolegium dokonało niewłaściwej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 oraz art. 17b u.ś.r., wydając decyzję naruszającą w konsekwencji zarówno przepisy postępowania administracyjnego, jak i przepisy prawa materialnego. Uchybienia te musiały skutkować uwzględnieniem skargi i uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a, co Sąd uznał za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje orzecznicze umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800), zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a.