II SA/Gd 648/22

II SA/Gd 648/22 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-02-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Katarzyna Krzysztofowicz
Magdalena Dobek-Rak /przewodniczący/
Wojciech Wycichowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 lutego 2023 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 20 czerwca 2022 r., nr SKO Gd/623/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z 5 listopada 2021 r. P. M. (dalej: "Wnioskodawca", "Strona", "Skarżący") wystąpił do Wójta Gminy L. (dalej: "Wójt", "organ pierwszej instancji")
o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką B. M.
Decyzją z 29 grudnia 2021 r. Wójt, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że 5 listopada 2021 r. P.M. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego w KRUS. W oświadczeniu z 6 grudnia 2021 r. Wnioskodawca podał, że jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 6.0661 ha przeliczeniowych,
w listopadzie 2020 r. darował córce działkę o powierzchni 3.000 m2, obecnie jego żona zajmuje się gospodarstwem rolnym i lasami, a syn, który ma własną rodzinę zajmuje się uprawą pola. P. M. oświadczył, że nie zawarł z nikim żadnej umowy dzierżawy, wraz z żoną opłacają składki w KRUS, utrzymują się z chowu świń, świadczenia 500+ oraz wynagrodzenia syna z praktyk zawodowych. Strona oświadczyła, że do wykonywanych czynności podczas opieki nad matką należą m.in. mierzenie ciśnienia, przygotowywanie
i podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, wizyty lekarskie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia do kościoła, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, przy czym czynności te są wykonywane wedle potrzeb matki.
Odwołując się do wywiadu środowiskowego Wójt podał, że B. M. od września 2020 r. jest wdową, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, otrzymuje emeryturę z KRUS w kwocie 1.530 zł, nie ubiegała się o świadczenie uzupełniające. B. M. zamieszkuje samotnie dom jednorodzinny, który jest własnością mieszkającego w sąsiedztwie Wnioskodawcy. W domu znajdują się 3 pokoje, kuchnia
i łazienka, mieszkanie jest dostosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej (w łazience jest prysznic i uchwyty pomocnicze). Matka Strony porusza się samodzielnie, utyka na lewą nogę, lewa ręka również jest mniej sprawna.
Organ pierwszej instancji podał, że podczas wywiadu środowiskowego B. M. oświadczyła, że zazwyczaj śpi do godziny 9.00, następnie rozpala ogień w piecu, je śniadanie i w międzyczasie przygotowuje sobie obiad. Matka Wnioskodawcy wydziela
i dawkuje sobie leki samodzielnie. Większość czasu B.M. spędza sama, jest w stałym kontakcie telefonicznym z synem P., który zamieszkuje dom w sąsiedztwie. Wnioskodawca zabiera matkę do kościoła oraz na gościny. Ponad roku temu B.M. miała problemy z pulsem i często była hospitalizowana. Matka Strony oświadczyła, że syn P. naprawia drobne usterki, czyści piec, zimą odśnieża posesję.
Mając na uwadze powyższe okoliczności Wójt ocenił, że B. M. nie wymaga specjalnej opieki, samodzielnie dobrze funkcjonuje w środowisku, natomiast opieka, jaką sprawuje Strona to w większości obowiązki domowe, które można wykonać po pracy. Zdaniem organu pierwszej instancji większość czynności wykonywanych przez Wnioskodawcę, tj. robienie zakupów, sprzątanie i umawianie wizyt lekarskich, nie ma związku ze sprawowaniem opieki nad matką, są to czynności, które wykonują również osoby zatrudnione w pełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślono, że B. M. nie jest osobą leżącą, niezdolną do samodzielnego spożywania posiłków czy przyjmowania lekarstw; porusza się samodzielnie, zaś syn pomaga jej w niektórych sytuacja, ponieważ utyka na lewą nogę. B. M. wie, jakie leki przyjąć i w jakich dawkach - sama
o nich pamięta, ubiera się samodzielnie, nie wymaga pomocy podczas kąpieli.
Podsumowując organ pierwszej instancji podniósł, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy sprawowaniem opieki nad matką a niemożnością podjęcia zatrudnienia przez Stronę (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Wójt wskazał, że rozpatrując wniosek musi opierać się również na przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r., który wprawdzie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: "TK", "Trybunał") za niezgodny z Konstytucją RP, ale ustawodawca nie dokonał jego zmiany. Z dołączonych do wniosku dokumentów wynika zaś, że ustalony stopień niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki datuje się od 4 stycznia 2021 r.
W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 20 czerwca 2022 r. utrzymało ją w mocy.
Kolegium nie podzieliło stanowiska Wójta w kwestii istnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez TK za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium podniosło, że ww. wyrok przesądza o tym, iż organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Organ odwoławczy podzielił natomiast stanowisko organu pierwszej instancji,
że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej Wnioskodawcy a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Kolegium wskazało,
że P.M. jest rolnikiem, w którego dyspozycji (zgodnie z nadesłanym nakazem płatniczym w sprawie ustalenia łącznego zobowiązania pieniężnego za 2022 r.) pozostaje 21,0212 ha - 6,1935 ha przeliczeniowych, dodatkowo jest właścicielem lasu o powierzchni 9,0234 ha. Organ odwoławczy podał, że Strona wraz z żoną utrzymuje się z hodowli świń, świadczenia wychowawczego na syna w wysokości 500 zł i jego zarobków uzyskanych jako pracownik młodociany. Zaprzestanie prowadzenia przez Wnioskodawcę pracy na gospodarstwie rolnym nastąpiło - zgodnie z jego oświadczeniem - 5 listopada 2021 r.
Odwołując się do treści art. 17b ust. 1 u.ś.r. oraz orzecznictwa sądowego Kolegium wskazało, że prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem. Natomiast zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego ma miejsce wtedy, gdy następuje zaprzestanie działalności w gospodarstwie rolnym nakierowanej na osiągniecie dochodu
z tego gospodarstwa. Przy tym tylko całkowita rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, pozbawiająca możliwości zarobkowania, z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, uprawnia rolnika, jego współmałżonka lub domownika do świadczeń rodzinnych. Zadaniem organu jest zatem zbadanie kwestii zaprzestania wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się
z prowadzeniem gospodarstwa rolnego przez wnioskodawcę, lecz także i okoliczności, czy gospodarstwo to nie jest np. zarządzane, bądź nie jest np. wydzierżawiane.
Organ odwoławczy wskazał, że wprawdzie Strona oświadczyła, iż to jego żona zajmuje się gospodarstwem rolnym i lasami, a syn uprawia pole i nie zawarto z nikim żadnej umowy, której przedmiotem byłoby wydzierżawienie gospodarstwa, to jednak wątpliwości Kolegium wzbudził fakt, że Wnioskodawca nie włącza się w żadne z prac na gospodarstwie. Z materiału dowodowego wynika bowiem, że oboje z żoną utrzymują się
z hodowli inwentarza żywego, co oznacza, że działalność taka stanowi dla Strony dochód, z którego się utrzymuje, a praca jest wprost ukierunkowana na jego osiągnięcie. W ocenie organu odwoławczego za postrzeganiem Wnioskodawcy jako osoby nadal pracującej
i uzyskującej dochód przemawia stałe ponoszenie kwartalnych składek na ubezpieczenia emerytalno-rentowe, wypadkowe i chorobowe, które za IV kwartał 2021 r. wyniosły 858 zł. Następstwem zaś złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statutu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników.
Kolegium zwróciło również uwagę na rozbieżność w oświadczeniach Strony dotyczących daty zaprzestania prowadzenia działalności na gospodarstwie rolnym. We wniosku złożonym w niniejszej sprawie wskazano na dzień 5 listopada 2021 r., natomiast ubiegając się wcześniej o specjalny zasiłek opiekuńczy Wnioskodawca wskazał na inny moment zakończenia pracy, tj. 1 kwietnia 2021 r. Wzbudziło to wątpliwości organu odwoławczego zarówno co do daty zaprzestania pracy na gospodarstwie rolnym, jak
i samego faktu jej zaprzestania.
Zdaniem Kolegium z materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego, nie wynika, aby charakter, rozmiar oraz zakres opieki sprawowanej przez Wnioskodawcę nad matką wymuszał na nim ewentualne niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ odwoławczy przyznał, że wprawdzie choroby B. M., które stanowiły podstawę do orzeczenia jej stopnia niepełnosprawności (zmiany zwyrodnieniowo-dyskopatyczne kręgosłupa z rwami: barkowymi, kulszowymi, zmiany zwyrodnieniowe stawów biodrowych i kolanowych, rozpoznana niewydolność serca, napadowe migotanie przedsionków oraz nadciśnienie tętnicze) wskazują, że wymaga ona wsparcia, pomocy osoby drugiej, zwłaszcza że przeszła zawał serca i - według oświadczenia Strony - zostanie w lipcu 2022 r. poddana zabiegowi wymiany zastawki aortalnej, lecz nie była ona dotychczas osobą leżącą, wymagającą karmienia, przebierania, przeciwdziałania odleżynom itp. Wręcz przeciwnie, według ustaleń pracownika socjalnego matka Wnioskodawcy w znacznej większości czynności pozostaje samodzielna, tj. porusza się samodzielnie wspomagając się kulami. Podkreślono, że B. M. sama wydziela sobie leki i je dawkuje, sama się ubiera, nie wymaga pomocy przy kąpieli. Matka Strony samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, pozostając w kontakcie telefonicznym z synem P., który zabiera ją do kościoła, w gościnę. W ocenie Kolegium pomoc Strony przy matce ogranicza się do sporządzenia sprawunków, posprzątania, prania, umawiania wizyt lekarskich i udania się
z matką na nie. Znajduje to potwierdzenie także w wywiadzie środowiskowym, który był przeprowadzony na potrzeby postępowania w przedmiocie ubiegania się przez Wnioskodawcę o specjalny zasiłek opiekuńczy, gdzie B. M. wprost wskazała, że sama gotuje sobie posiłki, zakupy robi jej synowa, a syn przychodzi do niej w każdy dzień rano i wieczorem.
Organ odwoławczy wskazał, że czynności opiekuńcze wchodzące w dotychczasowy zakres osobistej opieki Strony nad chorą matką są realizowane przez krótki czas i w ciągu dnia o określonych porach (rano i wieczorem), na co wskazał Wnioskodawca w formularzu dotyczącym czynności wchodzących w skład opieki nad matką, jak i ustaleń wynikających z wywiadu z 21 kwietnia 2021 r. Należą do nich: pomiar ciśnienia, robienie zakupów, ewentualne przygotowanie posiłków, umawianie wizyt lekarskich. Stąd ich realizacja nie świadczy o ciągłym, długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu Strony nad matką, aby nie można było podjąć zatrudnienia. Wręcz przeciwnie, w ocenie Kolegium wskazane czynności przy właściwej organizacji, tj. wcześniejszym zrobieniu zakupów, przyniesieniu opału, umożliwiają podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Z kolei świadczona pomoc w zakresie prania, sprzątania, załatwiania spraw urzędowych, wizyt u lekarza, opłacania rachunków, zakupów, wykupywania recept, czynności ogrodniczych sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, które wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.
Podsumowując organ odwoławczy stanął na stanowisku, że czynności opiekuńcze realizowane przez Stronę wobec matki sprowadzają się do czynności pomocniczych. Wątpliwości Kolegium wzbudziło również rzeczywiste zaprzestanie pracy na gospodarstwie rolnym. Poza tym wskazano, że przy opiece nad B. M. pomaga także żona Wnioskodawcy i ich syn.
W skardze na decyzję organu odwoławczego P. M., reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, zarzucił jej naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem
o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Stawiając powyższy zarzut wniesiono o uchylenie zarówno zaskarżonej, jak
i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniesiono również o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazano, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa
w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W ocenie strony skarżącej nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez Skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej"
w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zaznaczono, że w sprawowaniu opieki, o której mowa
w art. 17 ust. 1 u.ś.r., chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy
w trybie uproszczonym, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia
25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności
z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia,
że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został
w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 20 czerwca 2022 r. utrzymująca
w mocy decyzję Wójta Gminy L. z 29 grudnia 2021 r. odmawiającą P. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką B.M.
Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy u.ś.r., która
w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce lub ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z kolei art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Z art. 17b u.ś.r. wynika, że w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa
w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom
w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym,
o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne w związku
z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wtedy, gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym zatem wymogiem uzyskania omawianego świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Należy zwrócić uwagę, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", zaś z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długotrwała. Zdaniem Sądu użyte w tej regulacji określenia "stała" lub "długotrwała" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie,
a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie.
Należy również wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację
z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 17 października 2020 r.
sygn. akt I OSK 1148/20, wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy
w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).
W niniejszej sprawie organy odmówiły przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, aczkolwiek analiza uzasadnień wydanych w sprawie decyzji daje asumpt do przyjęcia, że ich rozstrzygnięcia uwarunkowane były ustaleniem częściowo odmiennych przesłanek negatywnych.
Wójt stanął na stanowisku, że w sprawie nie została spełniona m.in. przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność matki Skarżącego, zgodnie z wydanym względem niej orzeczeniem, powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie. Organy obu instancji oceniły natomiast, że w sprawie nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
Odnosząc się w pierwszej kolejności do argumentacji zaprezentowanej przez organ pierwszej instancji w zakresie mającym za przedmiot zastosowanie w sprawie art. 17
ust. 1b u.ś.r. należy wskazać, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.
W tym miejscu należy wskazać, że w punkcie drugim wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) TK orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r.
w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu u.ś.r. z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.
Przywołany wyżej wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia TK upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która
z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 40/20, z 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 479/16, z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1512/16).
Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie a limine wadliwe, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.
Ocenie poddać w tej sytuacji należało negatywne ustalenie organów, a konkretnie, czy w sprawie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
W sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez B. M. orzeczenia o niepełnosprawności wydanego 24 lutego 2021 r. przez Powiatowy Zespół
ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.) - dalej: "ustawa o rehabilitacji", z którego to orzeczenia wynika wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia matce Skarżącego stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7). W orzeczeniu tym potwierdzono również konieczność zaopatrzenia
w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie (pkt 5) oraz uzasadnioną potrzebę korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt 6).
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku
z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.
Zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy administracyjne nie są uprawnione w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia. Treść orzeczenia o niepełnosprawności była zatem dla orzekających w sprawie organów wiążąca. Rolą tych organów było natomiast ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do jego przyznania i czy faktycznie sprawuje nad niepełnosprawnym opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu
o niepełnosprawności.
Należy powtórzyć, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne jest zatem niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego
z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 4 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 1141/20).
Zdaniem Sądu stan faktyczny sprawy ustalony przez organy m.in. na podstawie wywiadu środowiskowego z 6 grudnia 2021 r. oraz dokumentacji medycznej nie budzi wątpliwości. Zebrane informacje dotyczące zarówno stanu zdrowia B.M., jak
i zakresu sprawowanej przez Skarżącego opieki są wyczerpujące i zostały prawidłowo ocenione przez orzekające w sprawie organy.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że B.M. (ur. w 1946 r.) prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, a źródłem jej utrzymania jest emerytura rolnicza
z KRUS w kwocie 1.530 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Matka Skarżącego mieszka od wielu lat w domu jednorodzinnym, który jeszcze za życia jej męża (zmarł we wrześniu 2020 r.) został przepisany synowi P. z zapewnieniem dożywotniego utrzymania. B. M. porusza się po domu samodzielnie wspomagając się kulą z uwagi na upośledzenie narządu ruchu (wysunięte lewe biodro).
U matki Skarżącego zdiagnozowano zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków. Podczas wywiadu środowiskowego B. M. podała, że zazwyczaj śpi do godziny 9.00, po przebudzeniu rozpala w piecu, przygotowuje sobie śniadanie, po którego zjedzeniu przygotowuje sobie obiad. Matka Strony podała,
że sama sobie wydziela i dawkuje lekarstwa, samodzielnie wykonuje czynności samoobsługowe, sama się myje i ubiera. B. M. większość czasu spędza sama, jest natomiast w stałym kontakcie telefonicznym z synem P., który zabiera ją do kościoła, w odwiedziny do znajomych. W trakcie wywiadu wskazano, że Skarżący robi matce zakupy, organizuje opał na zimę i w okresie zimowym codziennie przynosi go matce do domu. Poza tym naprawia drobne usterki domowe, czyści piec, zimą odśnieża posesję.
Należy zwrócić uwagę, że z załączonego do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego formularza czynności wykonywanych podczas opieki wynika, iż zdecydowaną większość z nich B. M. wykonuje samodzielnie, a część nie jest wykonywanych w ogóle. Z formularza tego wynika, że pomoc Skarżącego ogranicza się w zasadzie do opłacania matce rachunków (robi to raz w miesiącu), zaś takie czynności jak mierzenie ciśnienia, podawanie leków, wizyty lekarskie, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia do kościoła wykonuje "wg potrzeb". Należy również wskazać, że część z tych czynności składa się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (robienie zakupów, realizacja recept, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie itp.) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Strony, gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu (zob. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21).
W judykaturze wskazuje się, że czynności polegające na podawaniu leków, czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20). Wskazane przez Skarżącego czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji
(np. wcześniejszym przygotowaniu opału) dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym (zob. wyrok NSA
z 16 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 858/21).
Należy podkreślić, że w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych bardzo istotnym dowodem są oświadczenia i wyjaśnienia strony. Aby mogły one stanowić podstawę ustaleń faktycznych powinny być spójne i jednoznaczne. Tymczasem konfrontując treść oświadczeń Strony dotyczących daty zaprzestania prowadzenia działalności na gospodarstwie rolnym należy stwierdzić, że występują w tym zakresie rozbieżności. We wniosku złożonym w niniejszej sprawie Skarżący oświadczył,
że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy na tym gospodarstwie 5 listopada 2021 r., natomiast ubiegając się wcześniej o specjalny zasiłek opiekuńczy Strona wskazała na inny moment zakończenia pracy, tj. 1 kwietnia 2021 r. Wzbudza to uzasadnione wątpliwości nie tylko co do daty zaprzestania pracy na gospodarstwie rolnym, ale również samego faktu jej zaprzestania. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że Skarżący opłaca kwartalne składki na ubezpieczenia emerytalno-rentowe, wypadkowe i chorobowe, które za IV kwartał 2021 r. wyniosły 858 zł, natomiast następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statutu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników.
O ile sprawowanie przez Skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką nie budzi wątpliwości, o tyle przedstawione powyżej okoliczności uniemożliwiają przyjęcie,
że niewykonywanie przez niego pracy pozostaje w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania tej opieki. W judykaturze podkreśla się, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się bowiem na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd właśnie w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyroki NSA:
z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21, z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19,
z 14 września 2017 r. sygn. akt I OSK 695/17, czy z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2950/15).
Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki Skarżącego i konieczności jej wsparcia, do czego Strona jest zobowiązana zgodnie z regulacjami ustawy z dnia
25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Takiej podstawy nie stanowi również deklarowana gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych.
Podsumowując należy wskazać, że Skarżący może zorganizować czynności pielęgnacyjno-opiekuńcze wobec matki godząc je z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, chociażby w minimalnym wymiarze. Doświadczenie życiowe uczy, że część czynności, które wykonuje Strona, można wykonywać przed pracą lub po pracy. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być wykonywane również poza godzinami zatrudnienia, tak jak to się odbywa w szeregu gospodarstw domowych,
w których pod opieką pracujących pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.
W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że Skarżący - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje względem matki - ma możliwość, na tle okoliczności stwierdzonych w wywiadzie środowiskowym, wykonywania pracy. Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. zakresu i rozmiaru sprawowanej przez Skarżącego opieki nad matką.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 w zw. z art. 120 P.p.s.a., oddalił skargę uznając ją za nieuzasadnioną.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła zarówno strona skarżąca w skardze (k. 2v akt sądowych), jak i organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 6 akt sądowych).[pic]