II SA/LU 383/24

II SA/Lu 383/24 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2024-08-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Bartłomiej Pastucha /sprawozdawca/
Jacek Czaja
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 3 pkt 21, art. 17 ust. 1, art. 63 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 6 marca 2024 r. nr SKO.41/903/OS/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 6 marca 2024 r. nr SKO.41/903/OS/2024 – po rozpatrzeniu odwołania A. B. (dalej także jako "wnioskodawca" lub "skarżący") od decyzji Prezydenta Miasta Lublin z dnia 3 stycznia 2024 r. nr MOPR.D-SŚ.460.81518.1.2024, odmawiającej przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką W. F. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Rozstrzygnięcie powyższe zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wnioskiem z dnia 4 grudnia 2024 r. skarżący zwrócił się do Prezydenta Miasta Lublin o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką W. F.. Do wniosku załączył m.in. orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS Oddziału w L. z dnia 26 października 2023 r. nr [...], uznające W. F. za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia 1 września 2023 r. Ponadto wnioskodawca załączył pismo, w którym przedstawił zakres czynności wykonywanych w ramach opieki nad matką, a także oświadczenie dotyczące jego ostatniego zatrudnienia.
Po rozpatrzeniu wniosku Inspektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Lublin, decyzją z dnia 3 stycznia 2024 r. odmówił przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., aktualny t.j. – Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej jako "u.ś.r."), albowiem niepełnosprawność matki wnioskodawcy nie powstała w terminie zakreślonym w tym przepisie. Ponadto organ uznał, ze w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy opieką nad osobą niepełnosprawną a niepodejmowaniem lub rezygnacją z pracy przez opiekuna, a tym samym nie zachodzi przesłanka przyznania świadczenia wynikająca z normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. Z oświadczenia wnioskodawcy z dnia 4 grudnia 2023 r. wynika bowiem, że ostatnie zatrudnienie podejmował on w 2008 r. W ocenie organu pierwszej instancji, nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniu ze względu na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną, skoro wnioskodawca od kilkunastu lat pozostaje bez pracy.
W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji A. B. nie zgodził się z zapadłym rozstrzygnięciem. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. pomimo, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K38/13, wiek osoby niepełnosprawnej, w którym powstała niepełnosprawność, nie powinien mieć w przedmiotowej sprawie żądnego znaczenia. Ponadto skarżący podkreślił, że opiekuje się chorą matką i nie zna innych osób, które mogłyby sprawować taką opiekę. Wskazując na powyższe, wniósł o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie powołaną na wstępie decyzją ostateczną z dnia 6 marca 2024 r. (zaskarżoną do Sądu), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Kolegium na wstępie odnotowało, że z dniem 1 stycznia 2024 r. zmieniły się przypisy dotyczące przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże stosownie do art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r.. stosuje się przepisy dotychczasowe. Kolegium stwierdziło wobec tego, że skoro wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez stronę w dniu 4 grudnia 2023 r., to jest właściwe do merytorycznego rozpatrzenia sprawy na podstawie przepisów obowiązujących do 31 grudnia 2023 r.
Organ odwoławczy jako bezzasadną ocenił odmowę przyznania prawa do świadczenia ze względu na fakt, iż nie stwierdzono, aby niepełnosprawność matki wnioskodawcy powstała w okresie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni tego przepisu, pomijając fakt, iż Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł o jego niezgodności z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Legitymowanie się przez osobę niepełnosprawną orzeczeniem o niepełnosprawności, która nie powstała przed 18. lub 25. rokiem życia, nie może zatem stanowić przesłanki negatywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ (zgodnie z przepisami interpretowanymi według wzorca prokonstytucyjnego) moment powstania niepełnosprawności nie ma wpływu na prawdo do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym stanowisko organu pierwszej instancji w powyższym zakresie Kolegium uznało za chybione.
Niezależnie od powyższego, organ odwoławczy uznał za zasadne utrzymanie w mocy decyzji odmownej organu pierwszej instancji, aprobując stanowisko, że w przedmiotowej sprawie niepodejmowanie przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie pozostaje w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną.
Organ odwoławczy wskazał, że orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 26 października 2023 r. ustalono, iż W. F. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Z akt sprawy wynika ponadto, że matka skarżącego cierpi m.in. na nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, zatorowość płucną, cukrzycę typu 2, zwyrodnienia kręgosłupa (wywiad środowiskowy - k. 30v). Jednocześnie ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, W. F. samodzielnie porusza się po domu i odbywa spacery na niewielkie dystanse, a także odwiedza sąsiadów, samodzielnie przygotowuje sobie leki i spożywa posiłki (wywiad środowiskowy - k. 29-30v.), zaś opieka świadczona przez wnioskodawcę polega na przygotowywaniu posiłków, wykupowaniu leków, sprzątaniu, gotowaniu, umawianiu wizyt lekarskich, pomocy w czynnościach higienicznych, takich jak kąpiel.
W ocenie Kolegium opieka sprawowana przez skarżącego w powyżej przedstawionym zakresie jest niewystarczająca, aby uznać ją za stałą lub długotrwałą oraz na tyle absorbującą, aby nie mógł on podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Organ odwoławczy podkreślił, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zdaniem Kolegium, czynności wymienione powyżej składają się natomiast na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego. Jest to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające ciągłej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to zwykłe czynności dnia codziennego (przygotowywanie posiłków i leków, pomoc w toalecie porannej i wieczornej, robienie zakupów, pranie czy sprzątanie, sporadyczne wizyty lekarskie), które wykonywane są również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo. Nadto niektóre z nich, jak robienie zakupów, pranie, sprzątanie, wizyty lekarskie, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, nie muszą być i zapewne nie są wykonywane codziennie. Pozostałe czynności nie wymagają natomiast nadmiernego zaangażowania i czasu (jak choćby pomiar cukru).
Z tych względów Kolegium uznało, że wykonywane przez skarżącego czynności, choć stanowią dla jego matki wsparcie, nie są jednak czynnościami opiekuńczymi, o których mowa w u.ś.r. Ponadto W. F. jest osobą zdolną do samoobsługi, samodzielną, a pomocy potrzebuje w niektórych czynnościach, zaś ich realizacja, przy odpowiedniej organizacji, nie musi kolidować z pracą skarżącego. W ocenie organu odwoławczego, dolegliwości niepełnosprawnej W. F. nie czynią zatem z niej osoby, która wymagałaby stałej obecności innych osób – w tym wypadku jej syna.
Podsumowując Kolegium stwierdziło, że w ustalonym stanie faktycznym i prawnym brak jest podstaw do ingerencji w rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.
A. B., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił mając istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez:
a) rozpatrzenie materiału dowodowego w sposób wybiórczy i niewyczerpujący, w tym pominięcie karty informacyjnej [...] w L. z września 2023 r. i pisemnych wyjaśnień A. B. z grudnia 2023 r.;
b) dowolną i niespójną ocenę dowodów, w tym pominięcie większości istotnych okoliczności wynikających z wywiadu środowiskowego oraz błędną - sprzeczną wewnętrznie i z innymi dowodami interpretację tego wywiadu, polegającą na niedoszacowaniu zakresu opieki sprawowanej nad mamą przez skarżącego oraz wadliwym uznaniu, że W. F. nie potrzebuje stałej opieki;
- co skutkowało błędnym (zawężonym) ustaleniem zakresu opieki wykonywanej przez skarżącego oraz błędnym przyjęciem, że W. F. nie wymaga stałej opieki (obecności innej osoby), której sprawowania wyklucza podjęcie zatrudnienia przez skarżącego i w konsekwencji odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Ponadto wniósł o zasądzenie od Kolegium kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu skargi jej autor podniósł, że z zaskarżoną decyzją nie można się zgodzić. Z materiału sprawy wynika bowiem, że opieka sprawowana przez A. B. nad mamą W. F. uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia. Inaczej niż twierdzi organ, opieka ta jest, bo i być musi, stała, długotrwała, bieżąca, a przy tym absorbująca w stopniu wykluczającym podjęcie zatrudnienia przez skarżącego. A to już ze względu na ilość, rodzaj, charakter i współwystępowanie schorzeń W. F..
Skarżący podkreślił, że W. F. cierpi na liczne, poważne schorzenia, których charakter wyklucza jej samodzielność, a które łącznie powodują, że wymaga stałej, bieżącej opieki. Oprócz zwyrodnienia kręgosłupa cierpi również na reumatoidalne zapalenie stawów i przewlekłą chorobę nerek (wzmagającą obrzęki związane z niewydolnością serca). Jej niewydolność serca jest zaostrzona, a przy tym jest to niewydolność zastoinowa, co oznacza, że występują u pacjenta częste, dotkliwe obrzęki oraz duszność wysiłkowa. Zostało to potwierdzone w szpitalnej karcie informacyjnej i wywiadzie środowiskowym, w którym odnotowano, że W. F. ma obrzęki kończyn dolnych, co utrudnia jej swobodne poruszanie. Ponadto organ nie zwrócił uwagi, iż cukrzyca typu 2 wymaga przestrzegania przez chorego specjalnej diety, regularnego sprawdzania poziomu cukru we krwi oraz przyjmowania leków. Konieczne dla zdrowia, i w ogóle dla życia W. F., jest więc nieustanne doglądanie, aby przyjmowała konkretne leki i posiłki we wskazanych dawkach i w zaleconym czasie. A czas ten przypada regularnie w różnych porach dnia.
Skarżący podkreślił, że w wywiadzie środowiskowym stwierdzono, iż W. F. po prostu stara się być samodzielna, a nie, że tak jest. Jednocześnie jednak odnotowano, że szybko się męczy, cierpi na bóle stawów, co uniemożliwia jej wykonywanie większości czynności, nawet samodzielne jedzenie, podnoszenie sztućców nieraz sprawia jej kłopot. Ponadto matka skarżącego ma problemy z pamięcią, w tym nie pamięta o przyjmowaniu leków. Wymaga zatem dopilnowania, by wypiła 1,5 litra płynów (wody) każdego dnia, by odpowiednio regularnie jadła i aby przyjmowała właściwe leki o odpowiedniej porze, a także regularnego sprawdzania poziomu cukru we krwi i pomiarów ciśnienia.
W tej sytuacji wykluczone jest podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Jego opieka jest potrzebna W. F. praktycznie przez cały czas. Musi on być ciągle dyspozycyjny. Stąd nie może podjąć zatrudnienia. Sytuację tę należy uznać za uprawniającą do przyznania świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ odwoławczy wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W piśmie procesowym z dnia 6 sierpnia 2024 r. pełnomocnik skarżącego - ustosunkowując się do odpowiedzi na skargę – podtrzymał zawarte w skardze zarzuty, wnioski i argumentację. Podniósł, że W. F. wymaga ciągłej opieki z uwagi na to, że cierpi na: zaostrzenie przewlekłej niewydolności serca; centralną zatorowość płucną; stan po zawale serca (dwukrotny zawał serca); stan po angioplastyce prawej tętnicy wieńcowej z implantacją stentu; nadciśnienie tętnicze; cukrzycę typu 2.; kamicę pęcherzyka żółciowego; reumatoidalne zapalenie stawów; niewydolność serca zastoinową; poszerzenie pnia płucnego; mozaikowatość miąższu płucnego; zwapnienie tarczycy; powiększenie tarczycy; obrzęk kończyn dolnych w wyniku niewielkich wysiłków fizycznych (w związku z niewydolnością serca); zaniki pamięci.
Skarżący, w terminie 14 dni od daty doręczenia jego pełnomocnikowi zawiadomienia o wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
W rozpoznawanej sprawie skarżący wnioskiem z dnia 4 grudnia 2023 r. zwrócił się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką W. F.. Powyższy wniosek podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Jak natomiast prawidłowo odnotował organ odwoławczy, poszczególne przepisy tej ustawy, w tym jej art. 17 regulujący zasady i kryteria przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych, stały się przedmiotem nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (u.ś.w.), która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 17 u.ś.r., nadanym ww. ustawą zmieniającą, świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane w związku ze sprawowaniem opieki wyłącznie nad osobą w wieku do ukończenia 18.roku. Oczywiste jest wobec tego, że na gruncie stanu prawnego obowiązującego od 1 stycznia 2022 r., nie jest możliwe uzyskanie przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką W. F., albowiem jest ona osobą pełnoletnią. Niemniej jednak, jak słusznie zauważyło Kolegium, zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W świetle przytoczonego przepisu przejściowego, przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną w oparciu o art. 17 u.ś.r. w brzmieniu sprzed tej daty, pozostaje możliwe, pod warunkiem ustalenia, że skarżący do dnia 31 grudnia 2023 r. spełnił wszystkie wówczas obowiązujące warunki uzyskania przedmiotowego świadczenia. Datę powstania prawa do świadczenia, do której odwołuje się art. 63 ust. 1 u.ś.w., należy bowiem wiązać z momentem spełnienia przez osobę, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne, wszystkich wymaganych przez prawo przesłanek do uzyskania przedmiotowego świadczenia.
W ocenie Sądu, stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie, iż skarżący do dnia 31 grudnia 2023 r. nie spełnił warunków do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, określonych w art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do tego dnia, uznać należy za prawidłowe.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że organ odwoławczy słusznie wskazał, iż o braku powstania prawa skarżącego do wnioskowanego świadczenia do dnia 31 grudnia 2023 r., nie może decydować negatywna ocena przesłanki określonej w obowiązującym do tego dnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przypomnieć należy, że z treści tego przepisu wynikało, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przytoczony przepis – jak słusznie zauważono w zaskarżonej decyzji – był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Mimo, że wyrok ten nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, to jednak wobec treści z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP przyjąć należy, że jego skutkiem winno być pomijanie przez organy administracji przy rozpoznawaniu wniosków o świadczenie pielęgnacyjne tej części omawianego przepisu, którą Trybunał uznał za niezgodną z Konstytucją. Przedstawiona wyżej interpretacja skutków wejścia w życia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest ugruntowana w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1668/14; z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16; z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt I OSK 755/16 i I OSK 1208/16, a także wyroki WSA w Lublinie: z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 910/16; z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1090/16).
W związku z powyższym należy podzielić stanowisko organu odwoławczego, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., obowiązujący do dnia 31 grudnia 2023 r., został przez organ pierwszej instancji wadliwie zastosowany jako jedna z podstaw odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego na ówczesnych zasadach.
Opisana wyżej wada decyzji pierwszoinstancyjnej – jak zasadnie stwierdził organ odwoławczy – nie miała jednak wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, albowiem o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego przesądza słusznie wywodzony w oparciu o materiał dowodowy brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją skarżącego z zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, świadczący o niewystąpieniu podstawowej przesłanki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.
Powyższy przepis stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Literalne brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. prowadzi do uznania, że z założenia świadczenie pielęgnacyjne miało stanowić pomoc ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07, opubl. OTK-A 2008/6/107). Świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących przed nowelizacja dokonaną art. 43 u.ś.w. przysługuje zatem osobom, których brak aktywności zawodowej wynika bezpośrednio i wyłącznie z konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia stanowi więc podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2255/23).
Zatem stosując art. 17 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r., należy przyjąć, że przewidziane w nim świadczenie nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub za rezygnację z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Przedmiotowe świadczenie nie może być bowiem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Z tych względów w postępowaniu w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jednym z głównych obowiązków organu administracji jest ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
Oczywiście ocena istnienia takiego związku winna uwzględniać m.in. wymiar faktycznie sprawowanej opieki. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze. Przy czym ustaleń co do zakresu sprawowanej opieki ustaleń nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem jest bowiem, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu w toku innego postępowania administracyjnego, niż zmierzające do uzyskania takiego orzeczenia, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza nadto zakwestionowania stanu jej zdrowia. O ile jednak toku postępowania w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie podlegają ocenie wynikające z orzeczenia o niepełnosprawności wskazania dotyczące osoby niepełnosprawnej, o tyle w świetle przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest ustalenie charakteru i wymiaru sprawowanej opieki, czego nie należy utożsamiać z przeprowadzeniem przeciwdowodu przeciw treści orzeczenia o niepełnosprawności (por. wyroki NSA: z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21; z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21).
Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, iż w świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie sposób uznać, że stan zdrowia W. F. wymusza zapewniania jej przez skarżącego opieki w stopniu, który całkowicie uniemożliwia mu podjęcie pracy. Podkreślić trzeba, że powyższe stanowisko nie oznacza zakwestionowania tego, iż matka skarżącego jest osoba niezdolną do samodzielnej egzystencji, ani też, że posiada schorzenia wymienione przez skarżącego w skardze oraz w piśmie procesowym skarżącego z dnia 6 sierpnia 2024 r. Z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika jednak, że pomimo niepełnosprawności oraz posiadanych schorzeń, W. F. nie jest osobą leżącą, samodzielnie się porucza po domu, a także odbywa spacery i odwiedza sąsiadów. Ponadto wykazuje samodzielność w przygotowywaniu i spożywaniu posiłków oraz w przygotowywaniu leków. W kontekście zarzutów skargi podnieć należy, że ustaleń tych w żaden sposób nie podważa dołączona do akt karta informacyjna leczenia szpitalnego W. F., odbytego w okresie od 7 do 22 września 2023 r., skoro z karty tej wynika, że po zakończeniu leczenia w warunkach szpitalnych "pacjentkę w stanie stabilnym, adekwatnym do wieku i obciążeń, wypisano do dalszej kontroli ambulatoryjnej".
Z kolei opieka realizowana przez skarżącego – jak wynika zarówno z opisu tych czynności przedstawionego przez skarżącego w piśmie z dnia 7 grudnia 2023 r., jak i z ustaleń wywiadu środowiskowego – skupia się przede wszystkim na czynnościach z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków), umawianiu wizyt lekarskich dla matki oraz zapewnieniu jej pomocy w czynnościach higienicznych. Nadto skarżący powołuje się na koniczność sprawowania nadzoru nad matką w zakresie prawidłowego przyjmowania pokarmów i lekarstw oraz mierzeniu poziomu cukru we krwi.
W ocenie Sądu, wynikający z powyższych ustaleń stan zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącego nie kwalifikuje jej jako osoby obłożnie chorej, wymagającej opieki całkowicie wykluczającej możliwość podjęcia pracy przez opiekuna. Ocena ta koresponduje z ustalonym zakresem realizowanych przez skarżącego czynności opiekuńczych. Niepełnosprawna nie jest bowiem osobą leżącą, ani pampersowaną, a z akt sprawy nie wynika, aby wymagała karmienia zapewnianego przez inne osoby (opiekuna). Wykonywane wobec matki czynności stricte opiekuńcze (organizowanie wizyt lekarskich, czy pomoc czynnościach higienicznych), są natomiast w tym przypadku czynnościami tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają one wykonywania aktywności zawodowej w określonym wymiarze czasowym. Matka skarżącego nie jest bowiem osobą całkowicie unieruchomioną, zaś wiele czynności wykonuje samodzielnie np. jest zdolna do poruszania się, chodzi na spacery, jest osobą kontaktową. Zatem nawet uwzględniając potrzebę zapewnienia W. F. nadzoru w zakresie spożywania posiłków i przyjmowania leków, nie sposób uznać, że skarżący, w ramach sprawowanej opieki, jest zmuszony pozostawać w ciągłej dyspozycji swej matki, rozumianej jako gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy, przy czym chodzi tu o pomoc rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych. Podkreślić bowiem trzeba, że opieka będąca podstawa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę), a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi więc również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu), nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie, bo nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" (por. wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1768/23).
Stwierdzić ponadto należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie tylko stan zdrowia W. F. i związany z nim zakres sprawowanej przez skarżącego opieki, lecz również historia aktywności zawodowej skarżącego, przesądza o braku podstaw do uznania, iż pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką a jego rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, zachodzi bezpośredni związek. Jak bowiem wynika z dołączonego do akt oświadczenia skarżącego z dnia 4 grudnia 2023 r. (k. 16 akt adm. I inst.), skarżący ostatni raz był zatrudniony w 2008 r. Wówczas rozwiązano z nim umowę o pracę wykonywaną od 2004 r. Z oświadczenia skarżącego nie wynika przy tym, by od tego czasu podejmował on jakiekolwiek prace zarobkowe. To pozwala przyjąć, że skarżący jest osobą nieaktywną zawodowo już od 16 lat. Tymczasem niezdolność do samodzielnej egzystencji jego matki – jak wynika z dołączonego do wniosku orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 26 października 2023 r. – istnieje od dnia 1 września 2023 r. Z tą datą należy więc utożsamiać moment, w którym konieczne stało się zapewnienie matce skarżącego opieki w stopniu mogącym potencjalnie kolidować z możliwością wykonywania pracy przez opiekuna. Skoro zaś skarżący w momencie tym był osobą nieaktywną zawodowo już od 15 lat, nielogiczne i sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego byłoby uznanie, że aktualny brak aktywności zawodowej skarżącego wynika z konieczności sprawowania opieki nad matką.
Z tych wszystkich względów Sąd jako niezasadne ocenił zarzuty skargi przypisujące zaskarżonej decyzji naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez wadliwą ocenę materiału dowodowego. Zdaniem Sądu, słuszny jest wniosek powzięty przez Kolegium w oparciu o zgromadzone dowody, iż pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudniania lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad matką, nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. To zaś determinowało odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r.
Z tych wszystkich względów, nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.