II SA/GD 608/24

II SA/Gd 608/24 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2024-11-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz
Diana Trzcińska /przewodniczący/
Wojciech Wycichowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 810
art. 5 ust. 2a
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 listopada 2024 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 kwietnia 2024 r., nr 010070/680/2423359/2023 (postępowanie 387616494) w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 czerwca 2023 r., nr 010070/680/2423359/2023 (postępowanie 387616494).
Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
W dniu 8 lutego 2023 r. P. B. (dalej: "Wnioskodawczyni", "Strona", "Skarżąca") złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze 500+ na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. m.in. na córkę A. F.
Pismem z 27 lutego 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS", "organ pierwszej instancji") poinformował Stronę o przyznaniu świadczenia wychowawczego na córkę A. F. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r.
w kwocie 500 zł miesięcznie, zaś na okres od 1 listopada 2023 r. do 2 listopada 2023 r.
w kwocie 33,40 zł.
Decyzją z 22 czerwca 2023 r. ZUS uchylił przyznane Wnioskodawczyni w informacji z 27 lutego 2023 r. prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz córki A. F. od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. wskazując, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalił, iż Strona nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem.
Organ pierwszej instancji podał, że zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm.) - dalej: "u.p.p.w.d.", w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Końcowo ZUS wskazał, że w odrębnej decyzji ustali kwotę nienależnie pobranego świadczenia, którą należy zwrócić.
W złożonym od powyższej decyzji odwołaniu Wnioskodawczyni podała, że córka A. od października 2022 r. mieszka z nią, zaś w sądzie toczą się sprawy o alimenty
i zmianę miejsca zamieszkania córki (o czym niejednokrotnie informowała organ pierwszej instancji).
W piśmie z 27 lipca 2023 r. Strona wystąpiła o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu potwierdzenia, że córka A. mieszka z nią. Wnioskodawczyni wskazała, że jej były mąż przedstawia postanowienie sądowe z czasu, gdy córka mieszkała z nim i teraz niesłusznie pobiera świadczenie wychowawcze. Strona podkreśliła, że przesłała do ZUS postanowienie z 1 czerwca 2023 r. o podwyższeniu alimentów na dowód tego, że córka mieszka z nią.
Do pisma z 6 lutego 2024 r. Wnioskodawczyni dołączyła dokumenty (protokół rozprawy z 31 sierpnia 2023 r. w sprawie o alimenty, postanowienie z 19 października 2023 r. zmieniające wyrok rozwodowy w zakresie miejsca pobytu A. F.), które w ocenie Strony jednoznacznie potwierdzają, że córka mieszka z nią.
Decyzją z 22 kwietnia 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy") uchylił decyzję ZUS z 22 czerwca 2023 r. w części
i przyznał Wnioskodawczyni prawo do świadczenia wychowawczego w części za okres od 1 listopada 2023 r. do 2 listopada 2023 r. na córkę A. F. w kwocie 33,40 zł miesięcznie.
W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji stwierdził, iż brak jest przesłanek do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji w całości i przyznania Stronie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę A. F. na cały okres świadczeniowy 2023/2024, ponieważ w okresie od
1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. Wnioskodawczyni nie spełniała warunków uzasadniających przyznanie prawa do ww. świadczenia określonych w art. 4 ust. 2, art. 5
ust. 2a i art. 22 u.p.p.w.d. W trakcie postępowania odwoławczego ustalono bowiem,
że Strona nie mieszkała w tym okresie z córką i nie sprawowała nad nią faktycznej opieki.
Prezes ZUS przytoczył następnie treść przepisów art. 4 ust. 1 i 2, art. 5 ust. 2a oraz art. 22 u.p.p.w.d. wskazując, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem może być orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej (lub ugoda sądowa), w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem, ustala miejsce zamieszkania dziecka oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania
i wychowania dziecka. W oparciu o ww. dokument uznaje się, że jeśli władza rodzicielska została powierzona obojgu rodzicom, faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ten rodzic, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka.
Organ odwoławczy wskazał, że 8 lutego 2023 r. Strona złożyła wniosek o prawo do świadczenia wychowawczego na córkę A. F. na okres świadczeniowy 2023/2024 (do wniosku nie załączono żadnych załączników). Po rozpatrzeniu tego wniosku w postępowaniu automatycznym, pismem z 27 lutego 2023 r. poinformowano Wnioskodawczynię o przyznaniu prawa do ww. świadczenia.
Prezes ZUS wskazał następnie, że w wyniku weryfikacji prawa do świadczenia,
w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, w tym opierając się o treść postanowienia Sądu Rejonowego w Wejherowie, zmieniającego punkt drugi wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z 1 grudnia 2016 r. sygn. akt II C 1741/16 w taki sposób,
że miejsce pobytu A. F. zostaje ustalone w miejscu zamieszkania ojca A. F., natomiast Stronie jako matce dziecka została ograniczona władza rodzicielska nad córką do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka w zakresie edukacji
i leczenia oraz wyjazdów zagranicznych na okres powyżej 21 dni, prawo do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2023/2024 ZUS przyznał uprawnionemu wnioskodawcy, tj. ojcu dziecka. Nie można bowiem ustalić miejsca zamieszkania dziecka w innym miejscu niż wynika to z postanowienia sądu.
Organ odwoławczy wskazał, że w sprawie zostały ujawnione nowe okoliczności zmieniające stan faktyczny sprawy - załączone przez Wnioskodawczynię postanowienie Sądu Rejonowego w Wejherowie z 19 października 2023 r. sygn. akt III Nsm 1955/22 stanowi, że miejscem zamieszkania małoletniej A. F. będzie miejsce zamieszkania Strony, ponadto sąd przywrócił Wnioskodawczyni pełną władzę rodzicielską nad córką. Z tych przyczyn oraz na podstawie ww. przepisów i zasad przyznawania prawa do świadczenia wychowawczego, od 27 października 2023 r., tj. od dnia uprawomocnienia się postanowienia z 19 października 2023 r., Strona sprawuje faktyczną opiekę nad córką A., przez co Wnioskodawczyni uzyskała prawo do ubiegania się o świadczenie wychowawcze na córkę na ww. okres świadczeniowy. W związku z tym, że A. F. w dniu 3 listopada 2023 r. ukończyła 18 lat ZUS przyznał prawo do świadczenia za okres, w którym Strona w pełni sprawuje opiekę faktyczną nad córką, tj. od 1 listopada 2023 r. do 2 listopada 2023 r. w kwocie 33,40 zł. W pozostałym okresie świadczeniowym, tj. od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. prawo do świadczenia przysługiwało ojcu dziecka, który na podstawie postanowienia sądu sprawował w tym okresie faktyczną opiekę nad A. F.
Końcowo Prezes ZUS podkreślił, że jako organ wykonawczy, rozpatrujący wnioski
o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego, zobowiązany jest do ścisłego stosowania przepisów prawa.
Na decyzję Prezesa ZUS z 22 kwietnia 2024 r. P. B. wniosła skargę zaskarżając ją w części, w jakiej odmówiono jej świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. Skarżąca wniosła o jej zmianę poprzez przyznanie jej świadczenia wychowawczego w okresie od 1 czerwca 2023 r. do
31 października 2023 r., o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, ewentualnie o uchylenie decyzji organów obu instancji
(z 22 kwietnia 2024 r. i z 22 czerwca 2023 r.). Strona wniosła również o przeprowadzenie dowodu z dokumentów, tj.: oświadczenia córki na okoliczność, że mieszkała ze Skarżącą, protokołu z rozprawy, wydruku PUE ZUS. Po przeprowadzeniu wnioskowanych dowodów Strona wniosła, aby organ w trybie autokontroli zmienił wadliwą decyzję z 22 kwietnia
2024 r. lub uchylił decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu skargi zarzucono, że w sprawie nie wyjaśniono stanu faktycznego, tj. tego, gdzie A. F. przebywała stale od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. Skarżąca podkreśliła, że córka przebywała u niej, to ona stale opiekowała się nią
w tym okresie.
Zarzucono również, że nie przeprowadzono postępowania dowodowego w sposób wyczerpujący. W tym zakresie Skarżąca wskazała, że złożyła wniosek o wgląd w sytuację rodziny przez ośrodek pomocy społecznej, jednak pozostał on bez odpowiedzi ze strony Prezesa ZUS. W ocenie Strony należało to wykonać, aby ustalić sytuację faktyczną. Ponadto nie wzięto pod uwagę treści oświadczeń z protokołu z rozprawy z 31 sierpnia 2023 r., w którym ojciec dziecka przyznał, że córka nie mieszkała z nim od 1 października 2022 r. Dokonaną przez organ odwoławczy ocenę materiału dowodowego uznano tym samym za dowolną, m.in. poprzez pominięcie treści ww. protokołu.
Skarżąca nie zgodziła się ze stwierdzeniem Prezesa ZUS, że nie załączyła do wniosku o świadczenie wychowawcze żadnych załączników, albowiem w PUE ZUS niejednokrotnie dostarczała nowe załączniki.
W związku z powyższym Strona nie zgodziła się z twierdzeniem, że nie można było ustalić miejsca zamieszkania dziecka w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r., gdyż jej miejscem zamieszkania faktyczne był adres: [...].
Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Skarżąca podniosła,
że świadczenie wychowawcze przysługuje temu rodzicowi, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, zaś zamieszkiwanie dziecka z drugim z rodziców wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego temu z rodziców, z którym dziecko nie mieszka.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, wnosząc o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
W uzasadnieniu wskazano, że jeśli ZUS dysponuje prawomocnym orzeczeniem sądu, w którym sąd wydaje zarządzenia opiekuńcze względem dziecka, ZUS nie wnioskuje o przeprowadzenie wywiadu rodzinnego przez ośrodek pomocy społecznej. Podkreślono, że ZUS jako organ administracji publicznej przy weryfikacji uprawnień do świadczeń rodzinnych zobowiązany jest uwzględnić prawomocne orzeczenie sądu, bez względu na fakt, czy rodzice stosują się do jego treści.
Odwołując się do treści art. 22 u.p.p.w.d. Prezes ZUS podał, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W przypadku gdy w trakcie miesiąca dochodzi do zmiany rodzica sprawującego faktyczną opiekę nad dzieckiem, za dany miesiąc świadczenie przysługuje rodzicowi, który dotychczas sprawował tę opiekę, a zmiana rodzica uprawnionego do pobierania świadczenia następuje od miesiąca następnego.
Mając powyższe na uwadze Prezes ZUS stanął na stanowisku, że świadczenie za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. nie przysługuje Stronie, ponieważ
w tym okresie nie spełniała ona warunków uzasadniających przyznanie prawa do tego świadczenia określonych w art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 2a i art. 22 u.p.p.w.d., z uwagi na fakt, że w tym czasie obowiązywało postanowienie Sądu Rejonowego w Wejherowie
z 26 listopada 2019 r., zgodnie z którym faktyczną opiekę nad dzieckiem miał sprawować A. F., a władza rodzicielska Skarżącej została ograniczona.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia
25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności
z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia,
że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został
w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 24 kwietnia 2024 r., którą organ ten uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 22 czerwca 2023 r. w części i przyznał P. B. prawo do świadczenia wychowawczego w części za okres od 1 listopada
2023 r. do 2 listopada 2023 r. na córkę A. F. w kwocie 33,40 zł miesięcznie.
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r.,
poz. 810 ze zm.), która określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia (art. 1 ust. 1). Celem tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka,
w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1), przysługuje ono matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (art. 4 ust. 2 pkt 1).
W myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących
w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców
w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu
z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15
ust. 2 stosuje się (art. 22 u.p.p.w.d.).
Z nadesłanych wraz ze skargą akt sprawy wynika, że 8 lutego 2023 r. Skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze 500+ na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. m.in. na córkę A. F.
Pismem z 27 lutego 2023 r. ZUS poinformował Stronę o przyznaniu świadczenia na córkę A. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie, zaś na okres od 1 listopada 2023 r. do 2 listopada 2023 r. w kwocie 33,40 zł.
Z akt sprawy wynika również, że 27 kwietnia 2023 r. A. F. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na córkę A., załączając do wniosku postanowienie Sądu Rejonowego
w Wejherowie z 26 listopada 2019 r. wydane w sprawie III Nsm 1738/18, którym zmieniono punkt drugi wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z 1 grudnia 2016 r. wydanego
w sprawie II C 1741/16 w ten sposób, że miejsce pobytu małoletniej A. F. ustalono w miejscu zamieszkania ojca A. F., zaś Skarżącej ograniczono władzę rodzicielską nad córką A. do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka w zakresie edukacji i leczenia oraz wyjazdów zagranicznych małoletniej na okres powyżej 21 dni.
Z uwagi na złożenie wniosku również przez ojca małoletniej wówczas A. F. oraz mając na uwadze treść ww. postanowienia Sądu Rejonowego w Wejherowie Organ pismem z 22 czerwca 2023 r. poinformował A. F. o przyznaniu świadczenia wychowawczego na córkę A. na okres od 1 czerwca 2023 r. do
31 października 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie, zaś na okres od 1 listopada 2023 r. do 2 listopada 2023 r. w kwocie 33,40 zł.
Jednocześnie decyzją z 22 czerwca 2023 r. ZUS uchylił przyznane Skarżącej
w informacji z 27 lutego 2023 r. prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz córki A. od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. wskazując, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalił, iż Strona nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem.
Utrzymując w mocy powyższe rozstrzygnięcie Prezes ZUS dodał, że w okresie od
1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. prawo do świadczenia wychowawczego przysługiwało ojcu dziecka, który na podstawie postanowienia sądu sprawował w tym okresie faktyczną opiekę nad córką. W odpowiedzi na skargę wskazano, że jeśli ZUS dysponuje prawomocnym orzeczeniem sądu, w którym sąd wydaje zarządzenia opiekuńcze względem dziecka, ZUS nie wnioskuje o przeprowadzenie wywiadu rodzinnego przez ośrodek pomocy społecznej.
Zdaniem Sądu stanowisko orzekających w sprawie organów - na tle okoliczności faktycznych rozpatrywanej sprawy - nie może zyskać akceptacji, gdyż jest co najmniej przedwczesne.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że w świetle przepisów u.p.p.w.d. złożenie większej ilości wniosków o wsparcie (jak w sprawie niniejszej) nigdy nie może powodować przyznania i wypłacenia przez organ większej ilości świadczeń na te same dzieci.
W przytoczonym wyżej art. 22 u.p.p.w.d. rozróżniono trzy sytuacje, w których dochodzi do zbiegu praw do świadczenia wychowawczego. W konsekwencji, w stosunku do każdej
z nich ustawodawca ustalił odrębne reguły postępowania, pozwalające na jednoznaczne wskazanie, który z wnioskodawców jest właściwym beneficjentem świadczenia. Omawiany przepis zawiera zatem trzy skorelowane ze sobą normy prawne, dotyczące podmiotowej kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka. Owa kolizja może zachodzić tylko i wyłącznie między podmiotami, o jakich mowa w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.
Pierwsza z norm prawnych zawartych w komentowanym przepisie wskazuje, komu należy wypłacić świadczenie wychowawcze w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego. W takiej sytuacji świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. A zatem, istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica (zob. wyrok WSA
w Gliwicach z 4 kwietnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Gl 953/16, przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Wynika to wprost z art. 22 zdanie pierwsze u.p.p.w.d. Z brzmienia tej części przepisu można wnioskować, że chodzi o sytuację, gdy to dwie lub więcej osób składają wnioski o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko lub dzieci, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. Konieczne jest w takiej sytuacji zbadanie, która z ww. osób faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Należy podkreślić, że u.p.p.w.d. przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu powierzono opiekę nad dzieckiem. Dobitnie świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Bardzo jaskrawo widać to w wypadku konieczności rozstrzygnięcia zbiegu pomiędzy rodzicem, któremu powierzono władzę rodzicielską a "faktycznym opiekunem" dziecka. W tym wypadku decydujący będzie stan faktycznej opieki (tak: J. Gałązka-Marek [w:] J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2019).
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że beneficjentem świadczenia wychowawczego jest rodzic dziecka zamieszkujący wspólnie z dzieckiem, sprawujący nad nim faktyczną opiekę. Dziecko powinno pozostawać na utrzymaniu uprawnionego do świadczeń rodzica, zaś otrzymane świadczenia muszą być przeznaczone na to dziecko, bowiem taki jest ich cel. Nie sprawuje opieki nad dzieckiem ten rodzic dziecka, który nie pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.
Z taką sytuacją mamy do czynienia z reguły w sytuacji, gdy po rozwodzie małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, a dziecko (dzieci) pozostaje (pozostają) pod pieczą jednego z nich (zob. wyrok WSA w Kielcach z 26 października 2017 r. sygn. akt II SA/Ke 497/17). Uprawnionym do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego jest zatem wyłącznie ten rodzic, na którego bieżącym utrzymaniu znajduje się dziecko.
Na gruncie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny
i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.) - dalej: "k.r.o.", zostały określone elementy składające się na sprawowanie pieczy nad dzieckiem, które niewątpliwie korelują z pojęciem sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem, badanej na gruncie u.p.p.w.d.,
a warunkującej prawo do świadczenia wychowawczego. W ramach tych elementów wyróżnić należy obowiązek rodziców wychowania dziecka i kierowania nim, a także obowiązek troski o zapewnienie dziecku odpowiednich warunków egzystencji i troskę
o jego bezpieczeństwo. Z art. 96 § 1 k.r.o. wynika, że wychowanie dziecka obejmuje wychowanie fizyczne i duchowe. Należy zaznaczyć, że obowiązku zapewnienia dziecku należytej egzystencji nie należy utożsamiać z obowiązkiem alimentacyjnym, gdyż ten polega wyłącznie na dostarczaniu dziecku środków utrzymania i wychowania i jest niezależny od władzy rodzicielskiej, natomiast obowiązek zapewnienia dziecku właściwych warunków egzystencji spoczywa na rodzicach tylko o tyle, o ile przysługuje im władza rodzicielska i polega na organizowaniu warunków życia dziecka, a więc na zapewnieniu mu należytego wyżywienia, odzieży, warunków mieszkaniowych, pomocy szkolnych, opieki lekarskiej itp. Obowiązek ten sprowadza się również do dbałości o to, aby osoby obowiązane do alimentowania dziecka obowiązek swój należycie wykonywały, a jeśli tego nie robią - w dochodzeniu i egzekucji alimentów.
Zdaniem Sądu zapisy u.p.p.w.d. nie wykluczają sytuacji, że pomimo formalnego powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców świadczenie wychowawcze będzie należne opiekunowi faktycznemu albo drugiemu rodzicowi, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. Opieka, czyli faktyczna piecza, powinna obejmować rzeczywiste przebywanie i zamieszkiwanie z dzieckiem. Wspólne zamieszkiwanie - co do zasady - wiąże się z faktycznie sprawowaną opieką nad dzieckiem. Ustawodawca w art. 22 u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa do świadczenia wychowawczego, przyznał prawo do tego świadczenia podmiotowi, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, w której zgodnie
z orzeczeniem sądu opiekuńczego dziecko jest pod opieką naprzemienną rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu. A zatem uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad tym dzieckiem lub każdy z rodziców w sytuacji opieki naprzemiennej. Sytuacja wykonywania opieki naprzemiennej ma jedynie miejsce wtedy, gdy rodzice dziecka zamieszkują osobno i dziecko przebywa naprzemiennie u każdego z nich.
Kolejną kwestią przy ocenie, czy mamy do czynienia ze sprawowaniem nad dzieckiem faktycznej opieki jest sposób, w jaki należy ustalić wszystkie opisane wyżej elementy składające się na pojęcie sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem. Odpowiedź w tej kwestii zawarta jest w ostatnim zdaniu art. 22 u.p.p.w.d., stanowiącym odesłanie do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r.,
poz. 1283 ze zm.), z którego wynika, że organ właściwy w celu ustalenia kto sprawuje opiekę nad dzieckiem może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej
o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w tej ustawie. Rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzony z udziałem osób zainteresowanych, niewątpliwie pozwala na ustalenie wszystkich opisanych wyżej elementów sprawowania opieki nad dzieckiem w jego środowisku zamieszkania. Nie wyklucza to jednakże możliwości zastosowania środków dowodowych, o jakich mowa w przepisach ustawy
z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: "k.p.a.", którego przepisy stosuje się na zasadzie odesłania zawartego
w art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 75 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (§ 1). Jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze administracji, organ administracji publicznej odbiera od strony, na jej wniosek, oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Przepis art. 83 § 3 stosuje się odpowiednio (§ 2). Natomiast zgodnie z art. 86 k.p.a., jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub
z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę.
Przenosząc poczynione dotychczas uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że w odwołaniu od decyzji ZUS z 22 czerwca 2023 r. Skarżąca wyjaśniła,
iż córka A. od października 2022 r. mieszka z nią. Do odwołania Strona załączyła kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego w Wejherowie z 1 czerwca 2023 r. wydanego w sprawie III RC 737/22, którym udzielono Skarżącej zabezpieczenia powództwa w ten sposób, że na czas trwania procesu podwyższono alimenty od pozwanego A. F.
Z kolei w piśmie z 27 lipca 2023 r. Strona wystąpiła do ZUS o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu potwierdzenia, że córka A. mieszka z nią. Skarżąca wyjaśniła, że jej były mąż przedstawia postanowienie sądowe z czasu, gdy córka mieszkała z nim i teraz niesłusznie pobiera świadczenie wychowawcze.
Natomiast do pisma z 6 lutego 2024 r. Strona dołączyła protokół rozprawy przed Sądem Rejonowym w Wejherowie z 31 sierpnia 2023 r. w sprawie o alimenty, w którym A. F. potwierdził, że córka wyprowadziła się i miało to miejsce 1 października. Skarżąca dołączyła również kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego w Wejherowie
z 19 października 2023 r. wydanego w sprawie III Nsm 1955/22, którym zmieniono punkt pierwszy postanowienia tego sądu z 26 listopada 2019 r. sygn. akt III Nsm 1738/18 w ten sposób, że miejsce pobytu małoletniej wówczas A. F. ustalono w miejscu zamieszkania Skarżącej.
W aktach sprawy znajduje się również aneks z 29 grudnia 2022 r. do umowy najmu lokalu zawartej 15 lipca 2022 r. pomiędzy Wójtem Gminy K. a Skarżącą, w którym wskazano, iż w związku z oświadczeniem Strony o faktycznym zamieszkiwaniu w lokalu
nr [...] prawo do stałego pobytu w tym lokalu mają: P. B., R. B.
i A.F.
Jak już wyżej wskazano, w sprawach nieuregulowanych w u.p.p.w.d. stosuje się przepisy k.p.a. (art. 28 ust. 1). Zgodnie zaś z zasadą prawdy obiektywnej w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny
i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Realizację zasady prawdy obiektywnej zapewniają przede wszystkim gwarancje procesowe zawarte w przepisach regulujących postępowanie dowodowe. W myśl art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ocena, czy dana okoliczność została udowodniona następuje zaś na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).
Konsekwencją obowiązywania w postępowaniu administracyjnym zasad praworządności i prawdy obiektywnej jest także regulacja zawarta w art. 107 § 1 k.p.a., ustanawiającym, obok innych wymogów decyzji, obowiązek organu zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego, które w myśl § 3 tego artykułu powinno
w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Odpowiednie ujawnienie procesu decyzyjnego w sferze podstawy faktycznej rozstrzygnięcia stanowi jedną z gwarancji prawidłowej realizacji zasady swobodnej oceny dowodów z art. 80 k.p.a., rozumianej jako ocena tego materiału na podstawie całokształtu zgromadzonych dowodów, następująca zgodnie z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego (zob.: A. Wróbel, Komentarz do art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (w:) M. Jaśkowska,
M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX/el. 2022; C. Martysz, Komentarz do art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, (w:) G. Łaszczyca, C. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX/el.).
Zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. w uzasadnieniu decyzji organ administracji publicznej powinien wskazać fakty, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Innymi słowy, nie chodzi o to by przytaczać treść czy konkluzje przedłożonych dowodów, ale żeby dokonać ich oceny. W judykaturze podkreśla się, że uzasadnienie stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część tego aktu. Obowiązek jego sporządzenia wiąże się także z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć. Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Powinny one być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Zadaniem uzasadnienia faktycznego jest wskazanie faktów i dowodów, które legły
u podstaw wydania decyzji. W rezultacie, powinno ono zawierać ustosunkowanie się do tych faktów i dowodów, które przemawiają za podjętym rozstrzygnięciem, lecz także do tej części faktów i dowodów, którym organ administracji nie przyznał mocy dowodowej przy podejmowaniu decyzji. Ograniczenie się w uzasadnieniu decyzji do stwierdzenia istotnych rozbieżności w materiale dowodowym, bez ich wyliczenia, a następnie próby wyjaśnienia, stanowi istotne naruszenie przepisów prawa (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 21 września 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 693/23).
Konsekwentnie też przyjmuje się, że zasada przekonywania nie jest zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy lub twierdzenia uważane przez strony za istotne dla sposobu załatwienia sprawy powinny być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę (zob. wyrok WSA w Lublinie z 23 listopada 2023 r.
sygn. akt II SA/Lu 675/23).
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził,
że powyższym wymogom orzekające w sprawie organy nie sprostały, prowadząc postępowanie z naruszeniem wskazanych wyżej reguł procesowych. Przede wszystkim organy pominęły dokumenty składane przez Skarżącą na etapie postępowania administracyjnego, z których wynikają okoliczności istotne w kontekście "faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem" w rozumieniu art. 22 u.p.p.w.d. Nie uwzględniono również wniosku Strony o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, który to wywiad mógłby wyjaśnić wątpliwości organów co do sprawowania opieki. Zaprezentowane w odpowiedzi na skargę stanowisko, zgodnie z którym ZUS nie wnioskuje
o przeprowadzenie takiego wywiadu w sytuacji gdy dysponuje prawomocnym orzeczeniem sądu, w którym zawarto zarządzenia opiekuńcze względem dziecka, pozostaje
w sprzeczności z jednoznacznym brzmieniem art. 22 u.p.p.w.d.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 i art. 120 P.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję ZUS z 22 czerwca 2023 r.
Ponownie rozpoznając sprawę organy będą związane oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą wykładni art. 22 u.p.p.w.d. dokonanej na tle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy. Należy powtórzyć, że na potrzeby wypłaty świadczenia wychowawczego nie bierze się pod uwagę tego, czy rodzic ma pieczę formalną (tzn. pełnię władzy rodzicielskiej), ale to, kto rzeczywiście i faktycznie sprawuje opiekę na dzieckiem. Potwierdza to art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., z którego wynika jedynie, że ma to być ojciec, matka, opiekun faktyczny lub prawny. Wskazuje na to również art. 22 tej ustawy, w którym ustawodawca jasno i wprost zapisał, że istotnym kryterium nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne przebywanie u danego rodzica. Zapisy omawianej ustawy nie wykluczają zatem sytuacji, że mimo formalnego powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, świadczenie będzie należne temu rodzicowi, który rzeczywiście (faktycznie) sprawuje opiekę nad dzieckiem. Obowiązkiem organu pierwszej instancji będzie zatem ustalenie faktów, a mianowicie tego, który
z rodziców A. F. sprawował nad nią opiekę w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożył organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 13v akt sądowych), a Skarżąca
w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.[pic]