II SA/GD 596/24

II SA/Gd 596/24 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2024-11-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz
Diana Trzcińska /przewodniczący/
Wojciech Wycichowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 listopada 2024 r. sprawy ze skargi P. S. - K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 kwietnia 2024 r., sygn. akt SKO Gd/4998/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącego P. S. - K. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z 15 czerwca 2023 r. P. S. (dalej: "Wnioskodawca", "Strona", "Skarżący") wystąpił do Prezydenta Miasta Gdyni (dalej: "Prezydent", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną M. S.
Decyzją z 31 lipca 2023 r. Prezydent, na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia
28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Na podstawie zebranego materiału dowodowego, w tym oświadczeń Wnioskodawcy oraz treści rodzinnego wywiadu środowiskowego organ pierwszej instancji ocenił,
że rozmiar opieki sprawowanej nad żoną jest na tyle duży, że wyklucza aktywność zawodową Strony. Dodatkowo, w ocenie Prezydenta, w sprawie istnieje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną; obecny stan zdrowia żony nie pozwala na podjęcie zatrudnienia przez Wnioskodawcę.
Organ pierwszej instancji odmówił jednak Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że niepełnosprawność M. S. powstała po ukończeniu przez nią 18. roku życia (lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia), przez co w sprawie zaistniała negatywna przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 15 kwietnia 2024 r. utrzymało ją w mocy.
Kolegium nie podzieliło stanowiska Prezydenta w kwestii zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: "TK", "Trybunał") za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium podniosło, że ww. wyrok przesądza o tym, iż organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która
z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Organ odwoławczy uznał natomiast, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej Wnioskodawcy a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną. Kolegium zaznaczyło, że wymóg wskazany w art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. należy rozumieć w ten sposób, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które zostały zmuszone do zrezygnowania z pracy zarobkowej, jak również nie są w stanie jej podjąć, ponieważ zakres sprawowanej przez nie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny jest tak rozległy, że pogodzenie pracy zarobkowej ze sprawowaniem opieki jest całkowicie niemożliwe. Innymi słowy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje nie w związku ze sprawowaniem opieki, ale w związku z koniecznością rezygnacji z aktywności zawodowej z uwagi na sprawowana opieki. Zaakcentowano,
że rezygnacja z aktywności zawodowej musi być bezpośrednio i ściśle związana
z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i nie może być pochodną innych przyczyn, przykładowo chęcią zapewnienia sobie dodatkowego albo alternatywnego źródła dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem zrekompensować opiekunowi osoby niepełnosprawnej utratę dochodów, jakie opiekun ten uzyskiwałby, gdyby nie istniała konieczność poświęcenia większości czasu opiece.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy organ odwoławczy wskazał, że z zebranych w trakcie postępowania informacji wynika, iż zasadniczą sprawą w przypadku niepełnosprawności żony Wnioskodawcy jest dopilnowanie, aby zażyła leki
o odpowiedniej porze i w odpowiedniej dawce. Regularne zażywanie leków pozwala bowiem niepełnosprawnej na pozostawanie we względnej równowadze psychicznej. Dokument medyczny, w szczególności karta leczenia szpitalnego z czerwca 2023 r. wskazuje bowiem na to, że odstawienie leków w pierwszej połowie 2023 r. skutkowało pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnej i nieudaną próbą samobójczą w maju 2023 r. Z kolei zażywanie leków w trakcie leczenia szpitalnego poprawiło jej stan, tak że została wypisana do domu "w stanie ogólnym dobrym, w wyrównanym nastroju i napędzie, bez objawów psychotycznych, bez myśli i zamiarów samobójczych". W zaleceniach wskazano, że żona Wnioskodawcy powinna przyjmować odpowiednie leki przede wszystkim rano i wieczorem, tylko w przypadku dwóch leków nie wskazano pory ich przyjmowania, podając jedynie dawkę dzienną.
Zdaniem Kolegium podanie rano i wieczorem odpowiedniej dawki leków, od których uzależnione jest samopoczucie psychiczne niepełnosprawnej, nie wymaga aby Wnioskodawca cały dzień przebywał w pobliżu małżonki, tym bardziej, że pozostałe czynności, przy jakich ją wyręcza lub wspiera mogą zostać wykonane przed pracą lub po niej. Nie ma bowiem powodów, dla których należałoby przyjąć, że pomoc przy czynnościach związanych z higieną, pomoc w ubraniu się, gotowanie posiłków, dopilnowanie, aby niepełnosprawna zjadła posiłek, dbałość o gospodarstwo domowe, nie pozwalają Stronie na podjęcie pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasu.
Odnosząc się do sygnalizowanych problemów z zachowaniem równowagi w trakcie poruszania się organ odwoławczy wskazał, że można je rozwiązać poprzez użycie odpowiedniego sprzętu lub zainstalowanie w mieszkaniu uchwytów lub poręczy ułatwiających bezpieczne przemieszczanie się.
Kolegium zauważyło także, ze żadne dokumenty medyczne nie potwierdzają twierdzenia Wnioskodawcy, iż niepełnosprawna nie może pozostawać sama w domu dłużej niż godzinę, gdyż popada wówczas w stany lękowe lub podejmuje nieracjonalne działania. W ocenie organu odwoławczego dokumenty medyczne nie potwierdzają również, że niepełnosprawna wykazuje agresję względem innych osób. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że udział innych osób w opiece nad niepełnosprawną (przykładowo profesjonalnej opiekunki) jest niemożliwy. W rezultacie Kolegium stanęło na stanowisku,
że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Wnioskodawcę nie jest bezpośrednio i ściśle powiązane z koniecznością zapewnienia opieki niepełnosprawnej małżonce.
Organ odwoławczy zauważył również, że ostatnie zatrudnienie Strony trwało do
11 lutego 2023 r., przy czym nie zakończyło się ono z powodu wypowiedzenia stosunku pracy przez Wnioskodawcę, tylko dlatego, że było to zatrudnienie socjalne, którego czas trwania jest ograniczony. Incydent z próbą samobójczą niepełnosprawnej, spowodowany odstawieniem leków, miał natomiast miejsce 3 miesiące później, kiedy Strona nie pracowała zarobkowo. Zaprzestanie pracy zarobkowej nie było więc powiązane
z pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnej i koniecznością zapewnienia jej opieki w wymiarze uniemożliwiającym wykonywanie pracy zarobkowej. Na marginesie Kolegium zauważyło, że odstawienie przez żonę leków nie wynikało z tego, iż Wnioskodawca pracował zarobkowo i w związku z tym nie był w stanie w tym zakresie dopilnować małżonki, gdyż w czasie, gdy już nie pracował zarobkowo również nie zażywała ona leków w sposób prawidłowy, co w konsekwencji doprowadziło do podjęcia próby samobójczej.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem stałej lub długotrwałej pomocy lub opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji nie stanowi dowodu na to,
iż opiekun osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie godzić opieki z pracą zarobkową. Wskazania stałej lub długotrwałej pomocy niepełnosprawnemu lub zapewnienia mu takowej opieki nie można bowiem rozumieć jako konieczności wielogodzinnego, nieprzerwanego pozostawania do wyłącznej dyspozycji niepełnosprawnego
i w konsekwencji niemożności podjęcia pracy zarobkowej przez opiekuna.
Podsumowując Kolegium stwierdziło, że w przypadku Wnioskodawcy nie miała miejsca rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu zapewnienia opieki niepełnosprawnej, jak również nie zachodzi w jego przypadku niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w tymże celu. Świadczenie pielęgnacyjne nie może zatem zostać przyznane.
W skardze na decyzję organu odwoławczego P. S., reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, zarzucił jej naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zaskarżonej decyzji zarzucono również naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w zw. z art. 75 § 1 ustawy
z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775) poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego, poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez Skarżącego opieki nad żoną nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez Stronę a koniecznością sprawowania opieki nad żoną.
Stawiając powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie w całości zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zasądzenie od organu na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że żona Skarżącego wymaga stałej, całodobowej opieki i pieczy innych osób. Opiekę tą Strona sprawuje samodzielnie, wykonując w ten sposób obowiązek alimentacyjny. Z tego powodu Skarżący musiał zrezygnować
z zatrudnienia i innej formy pracy zarobkowej i nie ma możliwości podjęcia żadnego zatrudnienia. Wskazano, że zakres opieki sprawowanej nad żoną wynika zarówno ze złożonych w sprawie dokumentów, oświadczeń Strony, jak i przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Zakres wsparcia, które Skarżący musi zapewnić żonie w znacznym stopniu przekracza czynności, które polegają na zwykłym prowadzeniu gospodarstwa domowego. Sprawowanie opieki nad żoną wypełnia cały dzień Skarżącego. Podkreślono, że poza czynnościami opiekuńczymi wykonywanymi stricte przy żonie Strona przeznacza również czas na czynności związane z dbaniem o dom, zapewnieniem żonie odpowiednich warunków życia, dostosowanych do jej niepełnosprawności, zaopatrzeniem itp. Skarżący jest też codziennie, przez cały czas, w pełnej gotowości do niesienia pomocy żonie w razie potrzeby.
Podkreślono, że Skarżący jest zdolny i gotowy do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jednak wymiar i zakres sprawowanej nad żoną opieki (nieprzerwanie
i całodobowo) uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy, nawet na część etatu. Strona poświęca się opiece nad żoną w takim wymiarze, który uniemożliwia podjęcie aktywności zawodowej. Potrzeby żony i ograniczenia w jej samodzielnym funkcjonowaniu są jedynym powodem, dla którego nie może on podjąć pracy w celu zaspokojenia potrzeb życiowych swoich i swojej rodziny. W ocenie strony skarżącej dokonując oceny stanu faktycznego
w niniejszej sprawie należy uwzględnić, że czynności opiekuńcze świadczone osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym wymagają większej niż przeciętnie intensyfikacji
i systematyczności, gdyż ich podmiotem jest osoba niepełnosprawna, cierpiąca na przewlekłe, pogłębiające się schorzenia i wymagająca specjalistycznego leczenia.
Odwołując się do judykatury podniesiono, że opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki należy oceniać w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Troska, opieka nad osobami ze schorzeniami psychicznymi wymaga niejednokrotnie poświęcenia psychicznego oraz fizycznego, czego nie sposób pominąć przy rozpatrywaniu spraw o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Wskazano również, że przy ocenie przesłanek do przyznania tego świadczenia nie może umknąć uwadze, iż oprócz czynności stricte pielęgnacyjnych opiekun pozostaje
w tzw. gotowości do pomocy i to nie tylko w sensie fizycznym, ale i psychicznym. Ponadto nie można wykluczyć z czynności opiekuńczych wyręczania osoby bliskiej od jej normalnych, codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym nie może sprostać
z uwagi na swoją niepełnosprawność, co stanowi przejaw opieki nad nią. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto
z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do niesłusznego zawężenia znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest udzielenie wsparcia osobom, które poświęcają się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną, a pomoc ta uniemożliwia pracę zarobkową.
Podkreślono również, że opieka nad osobą niepełnosprawną nie musi się wiązać
z całkowitym ograniczeniem opiekuna w jego codziennym życiu, np. bez możliwości wyjścia z domu w celu dokonania zakupów, czy załatwienia niezbędnych spraw rodzinnych. Opieka ta musi być stała, tzn. codzienna, ale nie nieprzerwana w okresie całej doby; cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę; sposób sprawowania opieki jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności.
Podsumowując zarzucono, że organy dokonały wadliwej oceny materiału dowodowego w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r., wydając decyzję naruszającą w konsekwencji przepisy prawa materialnego. W ocenie strony skarżącej uchybienie organów polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia
a opieką sprawowaną przez Skarżącego nad żoną.
Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia
25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności
z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia,
że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został
w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 15 kwietnia 2024 r. utrzymująca
w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z 31 lipca 2023 r. odmawiającą P. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną M. S.
Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.),
w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., która w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce lub ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z art. 17 ust. 1b u.ś.r. wynika z kolei, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
W niniejszej sprawie organy obu instancji odmówiły przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia, aczkolwiek analiza uzasadnień decyzji wydanych przez organy daje asumpt do przyjęcia, że ich rozstrzygnięcia uwarunkowane były ustaleniem odmiennych przesłanek negatywnych.
Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że w sprawie nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zakreślona przez art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność żony Skarżącego, zgodnie z wydanym względem niej orzeczeniem, powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie. Organ odwoławczy uznał natomiast, że w sprawie nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną żoną.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do argumentacji zaprezentowanej przez Prezydenta w zakresie mającym za przedmiot zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wskazać, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.
W tym miejscu należy wskazać, że w punkcie drugim wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu u.ś.r. z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.
Przywołany wyżej wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału
z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: "NSA"):
z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 40/20, z 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 479/16,
z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1512/16, wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie a limine wadliwe, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.
Ocenie poddać w tej sytuacji należało negatywne ustalenie Kolegium, a konkretnie, czy w sprawie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną żoną.
Oceniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności należy wskazać,
że w sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez M. S. orzeczenia o niepełnosprawności wydanego 11 września 2019 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Gdyni. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44 ze zm.) - dalej: "ustawa
o rehabilitacji", z którego to orzeczenia wynika wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia żonie Skarżącego stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7).
W orzeczeniu tym potwierdzono również konieczność zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie
(pkt 5) oraz uzasadnioną potrzebę korzystania z systemu środowiskowego wsparcia
w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt 6).
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku
z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.
Zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy administracyjne nie są uprawnione w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia. Treść orzeczenia o niepełnosprawności była zatem dla orzekających w sprawie organów wiążąca. Rolą tych organów było natomiast ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do jego przyznania i czy faktycznie sprawuje nad niepełnosprawnym opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu
o niepełnosprawności.
Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów (w tym wywiadu środowiskowego z 5 lipca 2023 r. oraz dokumentacji medycznej) wynika, że posiadająca orzeczenie
o znacznym stopniu niepełnosprawności M. S. cierpi na schizofrenię, osteoporozę, ma uszkodzenia mózgu, była trzykrotnie hospitalizowana w szpitalu psychiatrycznym, kilkukrotnie próbowała sobie odebrać życie (ostatni raz w maju 2023 r.). W wywiadzie wskazano, że żona Skarżącego ma znaczne problemy z pamięcią, przez co Skarżący musi nadzorować przyjmowanie leków. Z uwagi na nasilające się stany lękowe żona Skarżącego nie zostaje sama w domu dłużej niż na godzinę, a gdy ma gorsze dni Skarżący łączy się z nią poprzez kamerę w telefonie, gdy wychodzi na zakupy. M. S. samodzielnie spożywa przygotowane i podane przez męża posiłki, ale sama nie gotuje, ponieważ zdarzyło się jej zapomnieć i spalić jedzenie. W wywiadzie potwierdzono, że faktyczną opiekę nad żoną sprawuje Skarżący, który oprócz czynności stricte opiekuńczych wykonuje również czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.
W stanowiącym załącznik do wywiadu środowiskowego oświadczeniu Skarżący podał, że od dwóch lat nie podejmuje pracy zawodowej, ponieważ sprawuje opiekę nad żoną, która cierpi na schizofrenię i z tego powodu nie może pozostać sama w domu
z uwagi na myśli samobójcze (ostatnia próba miała miejsce 21 maja 2023 r., po czym nastąpiła miesięczna hospitalizacja w szpitalu psychiatrycznym). Skarżący podkreślił,
że opiekę sprawuje samodzielnie, nikt mu w tym nie pomaga. Wskazał również na duże problemy z pamięcią żony, przez co musi pilnować i nadzorować w zasadzie wszystkie czynności dnia codziennego, co uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia.
Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy w swoich rozważaniach całkowicie pominął specyfikę choroby, na jaką cierpi żona Skarżącego. Schizofrenia jest przewlekłą chorobą psychiczną cechującą się zaburzeniem w sposobie myślenia, postrzegania, porozumiewania się, a także spłyconym
i niedostosowanym afektem (ekspresją emocjonalną). Choroba ta charakteryzuje się znacznym upośledzeniem w postrzeganiu rzeczywistości oraz zmianami w sposobie zachowania pacjenta. Oczywiste więc jest, że osoba chora na schizofrenię wymaga innych czynności opiekuńczych niż np. osoba ze schorzeniami fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). W literaturze fachowej wskazuje się, że choć leczenie schizofrenii przebiega najczęściej farmakologicznie, to wymaga również ukształtowania podtrzymującego środowiska rodzinnego i społecznego jako istotnego czynnika modyfikującego przebieg choroby. Mimo, że M. S. nie jest osobą leżącą (co podkreślało Kolegium), to i tak Skarżący sprawuje przy niej czynności opiekuńcze, które dostosowane są do przebiegu i rodzaju jej choroby. Przebieg schizofrenii może być przy tym ciągły i postępujący lub epizodyczny, wówczas występują okresy nasilenia objawów choroby i powrotów do częściowego zdrowia. Nie da się zatem przewidzieć ani tego, kiedy objawy choroby się nasilą, ani tego, w jakim rozmiarze te nasilenia wystąpią, co wymusza ciągłą czujność i gotowość do natychmiastowej reakcji. Nie sposób tym samym zaakceptować stanowiska, że osoba zmagająca się z chorobą psychiczną powodującą m.in. brak potrzeby zjedzenia, umycia się, czy ubrania, wymagająca wsparcia w czynnościach samoobsługowych, mogła pozostawać bez stałej pomocy i opieki. Trudno uznać za słuszną i niegodzącą w godność osoby niepełnosprawnej sytuację, gdy wymaga się od niej oczekiwania, aż opiekun wróci z pracy i udzieli jej wsparcia np. w zakresie zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (zob. wyrok NSA z 16 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 950/23).
Podkreślaną przez Sąd wyżej okoliczność potwierdza m.in. znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja medyczna. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z 23 sierpnia 2021 r. wynika m.in., że żona Skarżącego została skierowana do zakładu opiekuńczo-leczniczego psychiatrycznego dla dorosłych po ostatniej hospitalizacji z rozpoznaniem zespołu paranoidalno-depresyjnego w przebiegu schizofrenii - przyjęta w stanie ostrej psychozy po próbie samobójczej, w końcowym okresie pobytu w obrazie choroby dominowały autyzm, dereizm oraz wynikająca z tego bezradność i niesamodzielność.
W zaświadczeniu o stanie zdrowia z 28 września 2022 r. wystawiający je lekarz potwierdził, że M. S. cierpi na organiczne naczyniopochodne uszkodzenie mózgowia, zaburzenia pamięci, zaburzenia równowagi, zawroty głowy, schizofrenię, przez co wymaga leczenia i rehabilitacji, opieki poradni specjalistycznych oraz stałej pomocy osób drugich. Z kolei w dokumencie wystawionym 21 maja 2023 r. specjalista psychiatra z Wojewódzkiego Szpitala Psychiatrycznego im. prof. Tadeusza Bilikiewicza w Gdańsku potwierdził, że pacjentka została przekazana ze Szpitala Miejskiego w Gdyni po próbie powieszenia (zadzierzgnęła się na klamce, odcięta przez męża); pacjentka zdezorientowana co do miejsca i czasu, nie pamiętała co się stało i gdzie się znajduje; w badaniu neurologicznym: zaburzenia równowagi, chód chwiejny, przy próbie Romberga padanie do tyłu. Nie ulega zatem wątpliwości, że choroba żony Skarżącego cechuje się nieprzewidywalnością, co w sposób oczywisty wpływa na możliwość podjęcia zatrudnienia przez Stronę.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności jako błędne należy ocenić stanowisko organu odwoławczego, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną a niemożnością podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego. Wbrew twierdzeniom Kolegium, na podstawie zebranych w sprawie dowodów nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia M. S. był na tyle dobry, a wykonywane przy niej przez opiekuna czynności na tyle zwykłe, aby mogła ona przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi, choć w części, na równoległe podjęcie pracy. Biorąc pod uwagę zarówno treść przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego, treść orzeczenia o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności oraz przedłożoną przez Stronę dokumentację medyczną za nieuprawnione należy uznać twierdzenie organu odwoławczego, że zakres sprawowanej nad żoną opieki pozwala Skarżącemu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze.
Za nieprawidłowe należy uznać założenie, że dla przyjęcia, iż opieka wyklucza możliwość zatrudnienia konieczne jest wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest,
że przygotowywanie posiłków, sprzątanie domu, czy zakupy są czynnościami dnia codziennego. Pomoc przy czynnościach higienicznych, spożywaniu posiłków, zażywaniu leków można zaś traktować jako czynność dnia codziennego, ale dotyczącą codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, które to czynności w połączeniu z czynnościami dotyczącymi zajmowania się domem mogą wypełniać cały dzień. W rozpoznawanej sprawie Skarżący opiekuje się żoną w zasadzie przez większość doby. Podczas wywiadu podał on, że dom opuszcza wtedy, gdy musi zrobić zakupy, czy załatwić sprawy urzędowe, natomiast przy gorszym samopoczuciu żony pozostaje z nią w stałym kontakcie poprzez kamerę w telefonie. Zdaniem Sądu już z uwagi na sam charakter schorzenia, na które cierpi M. S. (schizofrenia), nie można uznać, aby opieka ta mogła być tak radykalnie skrócona, aby Strona mogła wygospodarować - jak sugeruje Kolegium - dodatkowe godziny na świadczenie pracy zawodowej (choćby w niepełnym wymiarze) bez uszczerbku dla zapewniania osobie niepełnosprawnej należytej opieki.
Podsumowując Sąd stwierdza, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bezspornie, iż opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności sprawuje mąż niepełnosprawnej w stopniu znacznym M. S., czyli Skarżący. Zgromadzony materiał dowodowy w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka Skarżącego nad żoną, która jest znacznie ograniczona w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane wyżej czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do schorzeń i orzeczonej niepełnosprawności. W związku z tym przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organ odwoławczy, zgodnie z którym Strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu
o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym
w sprawie materiałem dowodowym.
Należy wskazać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17
ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA
z 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18), sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych
w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Warunku "stałej" opieki nie można przy tym rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła
w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 359/22). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącego jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu
o niepełnosprawności.
Podsumowując należy stwierdzić, że Skarżący spełnia wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r.,
poz. 2809 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny względem żony i który nie podejmuje zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad żoną legitymującą się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie wystąpiła również żadna
z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby Skarżącego wnioskowanego świadczenia.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964) Sąd zasądził od Kolegium na rzecz Skarżącego kwotę 497 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika (480 zł)
i opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł).
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła strona skarżąca w skardze (k. 2v akt sądowych), a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.[pic]