II SA/Gd 528/23

II SA/Gd 528/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-12-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Justyna Dudek-Sienkiewicz /sprawozdawca/
Magdalena Dobek-Rak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 19 kwietnia 2023 r. nr SKO Gd/5304/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej A. P. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Skarga A. P. (dalej: wnioskodawczyni, skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 19 kwietnia 2023 r. nr SKO Gd/5304/22, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Prezydent Miasta Gdańska decyzją z dnia 23 września 2022 r. odmówił skarżącej A. P. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad matką, J.P.
Prezydent Miasta ustalił, że J.P. legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. nr [...] z dnia 29 marca 2021 r., z którego wynika, że została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 marca 2021 r.
W złożonym w dniu 6 lipca 2022 r. oświadczeniu, wnioskodawczyni wskazała zakres czynności opiekuńczych, które wykonuje względem matki. Ponadto oświadczyła, że ostatnie zatrudnienie zakończyła w 2020 r., ze względu na pogarszający się stan zdrowia matki, która choruje na alzheimera. Zapomina, że musi wykonać niektóre czynności (higieniczne, potrzeby fizjologiczne), zapomina, że zjadła posiłek, rozmawiała z kimś lub coś powiedziała. W wyniku potknięcia złamała nogę, konieczne były rehabilitacje. Porusza się o lasce i wymaga pomocy w wykonywaniu wszystkich czynności dnia codziennego, przygotowaniu i podaniu posiłków oraz leków, pomocy w wejściu i wyjściu z wanny. Przyjmuje tabletki 2 razy dziennie i trzeba pilnować, aby je zjadła, jest pod opieką lekarza rodzinnego geriatry. Wymaga całodobowego nadzoru ze względu na problemy z pamięcią. Dla jej bezpieczeństwa oraz otoczenia nie może pozostać sama w domu na więcej niż 2 godziny. Wnioskodawczyni jest jedyną osobą, która sprawowała i sprawuje opiekę nad matką. Matka skarżącej uczęszcza do Centrum Seniora we W..
Z wywiadu środowiskowego sporządzonego w dniu 8 lipca 2022 r. wynika, że A. P. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, która choruje na alzheimera i wymaga ciągłej kontroli. Skarżąca zajmuje się matką od 2020 r. J.P. porusza się samodzielnie, jednak tylko po mieszkaniu, samodzielnie nie wychodzi z domu ze względu na zaniki pamięci. Może spożyć wcześniej przygotowany posiłek. Będąc sama w mieszkaniu zapomina o odkręconym gazie, wyrzuca jedzenie przez okno bądź do śmietnika, wyciąga brudnie ubrania z pralki i układa je do szaf. Uczęszcza na zajęcia do Dziennego Domu Pomocy w G. [...].
Organ ustalił nadto, że J.P. uczęszcza do Dziennego Domu Pomocy w G. od 26 stycznia 2022 r. W sezonie wakacyjnym korzysta z zajęć nieregularnie (średnia obecność w sierpniu to 2 dni w tygodniu). Poza sezonem wakacyjnym regularnie przebywała w Domu Pomocy codziennie od poniedziałku do piątku, 6 godzin dziennie od godz. 9.00 do 15.00.
Prezydent Miasta Gdańska oceniając materiał dowodowy stwierdził, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia bez związku z podjęciem się opieki nad matką, bowiem umowa zlecenia po jej rozwiązaniu z dniem 23 marca 2020 r. nie została przedłużona z powodu pandemii oraz braku wakatów (ruchu turystycznego). Z akt sprawy nie wynika, aby stan zdrowia matki wnioskodawczyni uległ pogorszeniu. Ponadto, zdaniem tego organu, znaczna część wymienionych przez wnioskodawczynię czynności, jak przygotowywanie posiłków, to zwykłe czynności życia codziennego, które i tak musiałyby być wykonane, niezależnie od tego, czy w domu znajduje się osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na to, że matka skarżącej przebywa w ośrodku, skarżąca zaspokaja potrzeby matki w godzinach popołudniowych oraz w nocy i w dni ustawowo wolne od pracy. W czasie, gdy niepełnosprawna matka przebywa w Dziennym Domu Pomocy wnioskodawczyni mogłaby wykonywać pracę zarobkową, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Końcowo wskazano, że w sprawie zachodzi również przesłanka negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowiącym, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Kolegium wskazało, że w toku postępowania odwoławczego zleciło organowi przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego w trybie art. 136 k.p.a. W jego ramach przeprowadzono w dniu 3 kwietnia 2023 r. wywiad środowiskowy, z którego wynika, że obecnie J.P. przebywa w domu, gdzie realizuje prywatną rehabilitację po pobycie w szpitalu (marzec 2023r.). W okresie od października do grudnia 2022r. J.P. uczęszczała do Dziennego Oddziału Psychogeriatrycznego Pomorskiego Centrum Reumatologicznego [...], gdzie zajęcia odbywały się 5 razy w tygodniu po 4 godziny dziennie (organ zweryfikował tę informację stwierdzając, że czas pobytu na oddziale wynosił w istocie 5 godzin, w godzinach od 8.30 do 13.30). Obecnie J.P. ma także skierowanie na turnus w ww. placówce i oczekuje na zajęcia, które rozpoczną się w maju 2023r. J.P. porusza się przy pomocy laski, córka robi zakupy, przygotowuje posiłki, kroi jedzenie oraz karmi matkę w razie potrzeby, dawkuje oraz podaje leki (2 razy dziennie), przypomina matce o korzystaniu z toalety średnio co godzinę, pampersy zakładane są na spacery i wizyty u lekarza, załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie w razie potrzeby, przygotowuje ubrania i pomaga matce w ich nałożeniu. J.P. jest w stanie skorzystać z toalety, jeśli córka jej przypomni i poinstruuje w jakiej kolejności ma wykonać czynności, wymaga pomocy w czynnościach higieny osobistej, podczas kąpieli córka czuwa nad matką oraz instruuje co robić. J.P. korzysta z konsultacji, lekarzy specjalistów tj. kardiolog, neurolog, okulista, onkolog. Choruje na refluks, kamicę żółciową oraz choroby wątroby.
Kolegium stwierdziło, że z opisanych okoliczności nie wynika, aby istniał związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawczynię (niepodejmowaniem przez nią pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Przepis art.17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Tymczasem rozmiar i zakres opieki nie wymusza na wnioskodawczyni niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. J.P. porusza się przy pomocy laski, samodzielnie spożywa wcześniej przygotowane przez córkę posiłki oraz leki, samodzielnie korzysta z toalety (wymaga poinstruowania w czynnościach), może chodzić z drugą osobą na spacery i do lekarza. Czynności wykonywane przez wnioskodawczynię związane z osobistą opieką nad matką sprowadzają się do pomocy w czynnościach higienicznych, przygotowaniu i pomocy w ubieraniu, przygotowaniu i podaniu leków (2 razy dziennie), przygotowywaniu i podanie posiłków, mierzeniu ciśnienia. Przy zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy pieluchomajtki zabezpieczają osobę niepełnosprawną na kilka godzin podczas nieobecności drugiej osoby, co pozwala na niekorzystanie z toalety podczas nieobecności opiekuna w przypadku, gdy istnieją trudności w tym zakresie. Strona nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej, permanentnej obecności przy niej.
Ponadto J.P. przebywa często w dziennych ośrodkach wsparcia, gdzie uczestniczy w zajęciach od poniedziałku do piątku przez 6 lub 5 godzin dziennie. W tym czasie córka nie opiekuje się matką, ma czas na wykonywanie pracy zarobkowej w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W skardze skarżąca wniosła o uchylenie powyższej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Zarzucono organowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 2591634) – zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej powyższe kryteria, w szczególności stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. wychodząc poza niezwykle lakoniczne i ogólnikowe zarzuty skargi, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu powodującym konieczność jej uchylenia.
Sąd w pełni aprobuje stanowisko organu II instancji zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odnośnie stosowania przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2023r., poz. 390), zwanej dalej ustawą lub u.ś.r., w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Znajduje ono bowiem oparcie w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych.
W sprawie nie jest sporne, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki oraz że matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przedmiotem sporu w sprawie było to, czy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką zachodzi związek przyczynowo-skutkowy. Jest to jedna z obligatoryjnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikająca z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym niż wymienione w pkt 1-3 osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, wskazał, że z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, iż podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu tego świadczenia, nie jest zatem istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20). W tym kontekście ustalenia organów powinny koncentrować się wokół tego, czy aktualnie - tj. według stanu z dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia - skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, a nie wokół tego, z jakich powodów dotychczasowy pracodawca skarżącej nie przedłużył z nią umowy zlecenia po jej rozwiązaniu z dniem 23 marca 2020 r. (tj. z powodu pandemii oraz braku ruchu turystycznego). Nie można bowiem podważać prawa do uzyskania świadczenia w sytuacji, gdy strona wnioskująca zrezygnowała wprawdzie z pracy z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jednak u podstaw niepodejmowania zatrudnienia (przy obiektywnej zdolności do podjęcia zatrudnienia) jest na dzień składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego właśnie konieczność sprawowania tej opieki.
Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym szczególności ocena zakresu czynności, które jest w stanie wykonać samodzielnie a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Najistotniejszym jednak i najbardziej ważącym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Z ustaleń faktycznych wynika, że matka skarżącej jest osobą bardzo schorowaną, choruje m.in. na Alzheimera, która to choroba w sposób zasadniczy rzutuje na konieczność sprawowania opieki nad nią. Nie można zatem uznać jej za osobę wystarczająco samodzielną do pozostania samej ze względu na to, na co zwraca uwagę Kolegium, tj. że J.P. porusza się przy pomocy laski, samodzielnie spożywa posiłki i korzysta z toalety, skoro na skutek choroby neurodegeneracyjnej o konieczności spożycia posiłku, przyjęcia leków czy nawet skorzystania z toalety trzeba jej przypomnieć. W złożonym w dniu 6 lipca 2022 r. oświadczeniu wnioskodawczyni wskazała, że jej matka zapomina, że musi wykonać niektóre czynności (higieniczne, potrzeby fizjologiczne), zapomina, że zjadła posiłek, rozmawiała z kimś lub coś powiedziała. Wymaga całodobowego nadzoru ze względu na problemy z pamięcią. Dla jej bezpieczeństwa oraz otoczenia nie może pozostać sama w domu na więcej niż 2 godziny. Z wywiadu środowiskowego sporządzonego w dniu 8 lipca 2022 r. wynika, że J.P. ma zaniki pamięci. Będąc sama w mieszkaniu zapomina o odkręconym gazie, wyrzuca jedzenie przez okno bądź do śmietnika, wyciąga brudnie ubrania z pralki i układa je do szaf. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 3 kwietnia 2023 r. wynika z kolei, że skarżąca w ramach sprawowanej opieki robi zakupy, przygotowuje posiłki, kroi jedzenie oraz karmi matkę w razie potrzeby, dawkuje oraz podaje leki (2 razy dziennie), przypomina matce o korzystaniu z toalety średnio co godzinę, pampersy zakładane są na spacery i wizyty u lekarza, załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie w razie potrzeby, przygotowuje ubrania i pomaga matce w ich nałożeniu. J.P. jest w stanie skorzystać z toalety, jeśli córka jej przypomni i poinstruuje w jakiej kolejności ma wykonać czynności, wymaga pomocy w czynnościach higieny osobistej, podczas kąpieli córka czuwa nad matką oraz instruuje co robić.
Niewątpliwie zatem sprawowana przez skarżącą opieka nad matką chorą na Alzheimera i wymagającą w związku z tym stałego nadzoru stanowi przeszkodę do podjęcia przez skarżącą zatrudnienia. Organ odwoławczy uznając matkę skarżącej za dostatecznie samodzielną nie uwzględnił specyfiki jej dolegliwości zdrowotnych, które powodują, że niewątpliwie niezbędna jest stała obecność opiekuna i nadzór, co znajduje potwierdzenie nie tylko w ustaleniach obu wywiadów środowiskowych (w żadnym z nich pracownik socjalny nie stwierdził samodzielności J.P., a przeciwnie, podkreślano jej splątanie i brak orientacji oraz konieczność całodobowego nadzoru), ale też m.in. w karcie informacyjnej z pobytu w dziennym oddziale psychogeriatrycznym (w aktach Kolegium, brak numeru karty) czy piśmie Stowarzyszenia Klub Przyjaciół [...] prowadzącego Dzienny Dom Pomocy z dnia 28 lipca 2022 r. (k. 16 akt organu I instancji). Kolegium uznając, że większość zajęć związanych z opieką nad matką wykonywana jest w pewnych odstępach czasu, nie wzięło pod uwagę ewentualnych konsekwencji pozostawiania przez skarżącą matki bez opieki czy nadzoru przez kilka godzin.
Należy w tym miejscu wyjaśnić, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę. Sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Powyższy przepis wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Taka też w ocenie Sądu jest opieka sprawowana przez skarżącą nad matką.
Powyższej oceny nie zmienia fakt, że matka skarżącej korzysta z dziennych form opieki w wymiarze 5-6 godzin dziennie przez 5 dni w tygodniu. Kolegium okoliczność tę oceniło jako wyłączającą związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką uznając, że w czasie, w którym matka skarżącej korzysta z takiej formy opieki, skarżąca może wykonywać pracę. Otóż kwestia ta jest elementem stanu faktycznego, który powinien być oceniany zawsze w kontekście całokształtu materiału dowodowego. Każdy przypadek wymaga indywidualnej, wnikliwej oceny. W tej konkretnej sprawie w ocenie Sądu prawidłowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że sam fakt korzystania przez matkę skarżącej z form dziennej opieki – biorąc pod uwagę jej wymiar jak i zakres opieki jakiej matka skarżącej wymaga i jaką skarżącą zgodnie z tymi potrzebami świadczy – nie wyklucza istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że aby dokonać prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, z którego wynika przesłanka związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez opiekuna osoby niepełnosprawnej zatrudnienia a sprawowaniem tej opieki, nie można tego uczynić ograniczając się tylko do tego przepisu, ale należy mieć na uwadze całość regulacji ustawowej dotyczącej świadczenia pielęgnacyjnego zawartej w art. 17. W art. 17 ust. 5 u.ś.r. ustawodawca określił przesłanki negatywne, które powodują, że ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego jest niemożliwe. W świetle wskazanych regulacji, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne strona powinna spełniać przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., a równocześnie nie mogą zachodzić okoliczności wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, wymienione enumeratywnie w art. 17 ust. 5 tej ustawy. W art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. wskazano, że negatywna przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma miejsce wówczas, gdy osoba wymagająca opieki została umieszczona w placówce zapewniającej całodobową opiekę i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje opiekunowi, gdy osoba wymagająca opieki: po pierwsze została umieszczona w placówce zapewniającej całodobową opiekę, po drugie osoba wymagająca opieki korzysta z tej opieki całodobowej przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Wprowadzając powyższą przesłankę negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ustawodawca uznał, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Tym samym nie wykluczył istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez opiekuna a sprawowaniem opieki w pozostałych przypadkach, w których osoba wymagająca opieki korzysta z placówek, które nie zapewniają całodobowej opieki, a tylko w systemie dziennym, czy też osoba wymagająca opieki przebywa przez klika godzin dziennie w szkole lub na uczelni (por. wyrok NSA z 9 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2355/20).
Dlatego też fakt korzystania przez osobę niepełnosprawną z dziennych form opieki takiej jak w niniejszej sprawie nie wyklucza a limine prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekuna takiej osoby, o ile z całokształtu materiału dowodowego będzie wynikało, że sprawowanie tej opieki stanowi przeszkodę do podjęcia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej zatrudnienia. Związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zachodzi wówczas gdy wymiar i charakter osobistej opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i systematyczny współudział w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym jest na tyle absorbujący, że uniemożliwia opiekunowi podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Biorąc pod uwagę zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej ze względu na swoje schorzenia i związany z tym wymóg stałej dyspozycyjności skarżącej jako opiekunki, nie można uznać, że jest ona w stanie podjąć stałe zatrudnienie, zwłaszcza że korzystanie z dziennych form opieki ma postać turnusów. Występują zatem okresy, gdy matka skarżącej cały czas pozostaje w domu, wymagając wówczas stałej obecności opiekuna. Takie okresy występowały również w czasie od złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia w tej sprawie – w okresie wakacji matka skarżącej przebywała w Dziennym Domu Pomocy średnio 2 dni w tygodniu, również w okresie od stycznia do kwietnia 2023 r. pozostawała w domu (w marcu 2023 r. przebywała w szpitalu). Pozostawanie skarżącej w dyspozycyjności do świadczenia pomocy matce wyklucza jednoczesne pozostawanie w odpowiedniej dyspozycyjności pracodawcy.
Natomiast w czasie, gdy matka skarżącej przebywa poza domem - w Dziennym Domu Pomocy (w okresie od stycznia 2022 r.) lub na Dziennym Oddziale Psychogeriatrycznym (w okresie od października do grudnia 2022 r.), w wymiarze odpowiednio 6 i 5 godzin dziennie, w okolicznościach tej sprawy uznać należy, że konieczność dowożenia i odbierania matki z tych instytucji w połączeniu z pozostawaniem w ciągłej dyspozycyjności z uwagi na charakter schorzeń matki oraz wykonywanie przez skarżącą w tym czasie nawet zwykłych czynności związanych z zapewnieniem matce właściwych warunków życia, w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom, stanowi, w ocenie Sądu, opiekę nad niepełnosprawną matką, której organy nie zdołały zaprzeczyć konkretnymi ustaleniami przeciwnymi. Czas pobytu matki poza domem daje bowiem skarżącej możliwość wykonywania czynności zabezpieczających podstawy ich wspólnej egzystencji i pozwala na całkowite skoncentrowanie się na pomocy matce w niezbędnym zakresie po jej powrocie do domu. Organy nie wykazały, że przy skali zaangażowania skarżącej w opiekę nad matką wynikającej ze stanu jej zdrowia i ograniczeń w samodzielnej egzystencji w trakcie pobytu matki w Dziennym Domu Pomocy czy na Dziennym Oddziale Psychogeriatrycznym skarżąca wykonuje czynności niezwiązane z opieką, które mogłyby zaprzeczyć związkowi przyczynowemu pomiędzy opieką a brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia.
W orzecznictwie podkreśla się, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r., I OSK 3946/18). Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę powyższy pogląd podziela. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r. , II SA/Gd 359/22).
W konsekwencji, sam fakt uczestnictwa J.P. w zajęciach organizowanych przez Dzienny Dom Pomocy czy Dzienny Oddział Psychogeriatryczny nie wyklucza, że sprawowana przez córkę opieka jest opieką stałą. Biorąc pod uwagę stan zdrowia matki skarżącej uznać należy, że udział w tych zajęciach nie dezaktualizuje potrzeby pomocy jej w codziennej egzystencji, potwierdzonej stosownym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W konsekwencji Sąd uznał, że organ dokonał błędnej oceny materiału dowodowego wydając decyzję naruszającą zarówno przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy), jak i przepisy postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Uchybienie organu polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką sprawowaną przez nią nad matką. Związek taki bowiem niewątpliwie istnieje, do którego to wniosku prowadzi prawidłowa i kompleksowa ocena materiału dowodowego w świetle prawidłowo zinterpretowanej normy art. 17 ust. 1 ustawy.
Podsumowując, analiza całego materiału dowodowego prowadzi do odmiennych od przyjętych przez Kolegium wniosków co do niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia w celu realizacji niezbędnej potrzeby sprawowania opieki nad matką.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.
Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na postawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Sąd zasądził na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964).
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).