II SA/Gd 418/23

II SA/Gd 418/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-12-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Magdalena Dobek-Rak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi L. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 1 marca 2023 r., nr SKO.421.58.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku na rzecz skarżącej L. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
L. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 1 marca 2023 r., nr SKO.421.58.2023, którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta Chojnice, w imieniu którego działał Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Chojnicach, z 12 grudnia 2022 r., o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
W dniu 27 października 2022 r. L. S. złożyła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Chojnicach wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką B. G. (ur. 20 grudnia 1946 r.), która legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Człuchowie z 20 września 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, a ponadto wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 sierpnia 2022 r.
Podczas przeprowadzonego w dniu 7 listopada 2022 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca nie mieszka wspólnie z matką, ale spędza u niej większość dni miesiąca, łącznie z nocowaniem. Skarżąca wraca do swojego domu w Chojnicach, żeby załatwić sprawy urzędowe lub aby pomóc córce w opiece na dzieckiem, gdy choruje. Zazwyczaj na noc wraca do matki. Jak ustalono, matka skarżącej choruje na osteoporozę, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, chorobę wieńcową, serce. Ponadto, ma problemy z kręgosłupem i błędnikiem, doskwierają jej silne zawroty głowy, co znacząco wpływa na jej samodzielność, utrudniając wykonywanie codziennych czynności. W czerwcu 2022 r. B. G. złamała rękę i do tej pory nie wróciła do sprawności. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że w obrębie mieszkania matka strony porusza się samodzielnie lub z pomocą córki, gdy zawroty głowy są nasilone, nie opuszcza mieszkania samodzielnie. Stan zdrowia B. G. znacząco ogranicza bowiem jej samodzielne poruszanie się, a przez to funkcjonowanie. W ramach sprawowanej opieki skarżąca pomaga matce we wstawaniu z łóżka, ubieraniu, asekuruje ją przy wyjściu do toalety, pomaga w kąpieli. Ponadto, skarżąca robi zakupy, przygotowuje posiłki, sprząta, pierze, utrzymuje stały kontakt z lekarzem, załatwia i realizuje recepty, kontroluje przyjmowanie leków, towarzyszy przy wizytach lekarskich.
W opinii pracownika socjalnego nie ma wątpliwości, że wnioskodawczyni w sposób faktyczny i należyty sprawuje opiekę nad swoją matką, a opieka ta jest jej matce niezbędna.
Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego skarżąca wskazała, że posiada 34-letni staż pracy, nie pracuje od około 5/6 lat.
Na podstawie przedłożonych przez skarżącą dokumentów ustalono, że skarżąca posiada 14-letni staż pracy (okresy składkowe), a po raz ostatni była zatrudniona jako kucharz w przedszkolu, w okresie od 1 września 2012 r. do 8 maja 2019 r.
Decyzją z 12 grudnia 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując jako przyczynę odmowy niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., ze względu na brak możliwości ustalenia, że niepełnosprawność matki strony powstała przed ukończeniem przez nią 18. lub 25. roku życia. Burmistrz stwierdził przy tym, że skarżąca spełnia podstawowe pozostałe wymogi do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nad matką, ponieważ sprawuje opiekę oraz spełnia przesłanki zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 1 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium stwierdziło natomiast, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a podjęciem się opieki nad niepełnosprawną matką.
Zdaniem organu odwoławczego, w przypadku osoby, która zrezygnowała z zatrudnienia w maju 2019 r. nie sposób mówić o związku przyczynowym, który uprawniałby do stwierdzenia, że powodem rezygnacji z aktywności zawodowej była opieka nad matką, która została uznana za niepełnosprawną w stopniu znacznym od sierpnia 2022 r.
Z uwagi na powyższe, Kolegium na podstawie zebranych dowodów doszło do przekonania, że wnioskodawczyni nie jest osobą, która w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W niniejszej sprawie świadczenie pielęgnacyjne nie jawi się jako takie, które mogłoby służyć rekompensacie za rezygnację z aktywności zawodowej, skoro strona kilka lat wcześniej, przed stwierdzeniem znacznego stopnia niepełnosprawności u jej matki, nie podejmowała aktywności zawodowej. Oceny tej nie zmienia fakt, że wnioskodawczyni należycie opiekuje się matką, a opieka ta jest niezbędna.
Skarżąca wniosła skargę na opisaną wyżej decyzję organu II instancji, której zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Pełnomocnik skarżącej wyjaśnił, iż z normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie sposób zatem przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga podlega uwzględnieniu.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 1 marca 2023 r., utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Miasta Chojnice, w imieniu którego działał Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Chojnicach, z 12 grudnia 2022 r., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, stwierdził, że narusza ona prawo.
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), zwanej dalej jako u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – B. G. złożyła jej córka – skarżąca L. S., a więc osoba pozostająca w kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Człuchowie z 20 września 2022 r. zaliczającym ją na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z określeniem, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 sierpnia 2022 r. Symbol przyczyny niepełnosprawności: 05-R (upośledzenie narządu ruchu), 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia), 08-T (choroby układu pokarmowego). W orzeczeniu stwierdzono konieczność stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji B. G.
Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia było wystąpienie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ nie da się ustalić, czy niepełnosprawność B. G. powstała przed ukończeniem przez nią 18. lub 25. roku życia. Burmistrz stwierdził przy tym, że skarżąca spełnia pozostałe przesłanki, konieczne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przychylając się do stanowiska sądów administracyjnych, sformułowanego w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy stosować z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Kolegium stwierdziło jednak, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Organ odwoławczy zauważył bowiem, że skarżąca zakończyła zatrudnienie w maju 2019 r., zaś znaczny stopień niepełnosprawności B. G. datuje się od sierpnia 2022 r. W konsekwencji, rezygnacja z zatrudnienia przez skarżącą nie była związana z koniecznością sprawowania opieki nad matką.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji, przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko organu odwoławczego co do braku związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną matką. Zdaniem organu odwoławczego, w przypadku osoby, która zrezygnowała z zatrudnienia w maju 2019 r. nie sposób bowiem mówić o związku przyczynowym, który uprawniałby do stwierdzenia, że powodem rezygnacji z aktywności zawodowej była opieka nad matką, która została uznana za niepełnosprawną w stopniu znacznym od sierpnia 2022 r.
Zdaniem Sądu, przedstawiona argumentacja na tle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy jest wadliwa, a wydane rozstrzygnięcie nie może być zaakceptowane.
Okoliczność, iż skarżąca zakończyła ostatnie zatrudnienie z dniem 8 maja 2019 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 sierpnia 2022 r., nie wyklucza bowiem sama w sobie stwierdzenia, że brak zatrudnienia skarżącej w dacie składania wniosku nie jest spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Należy wyjaśnić, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub jej niepodejmowanie spowodowane koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Niebudząca wątpliwości wykładnia powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać zarówno w sytuacji rezygnacji z zatrudnienia, jak również w przypadku rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 28 maja 2020 r., III SA/Gd 408/20, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym kontekście należy zwrócić także uwagę na zasadny pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 maja 2020 r., III SA/Gd 410/20, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki.
Osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną. Nie można bowiem a priori wykluczyć, że u osoby biernej zawodowo nie dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej (tak wyrok WSA w Gdańsku z 18 października 2023 r., II SA/Gd 408/23, LEX nr 3618632).
Organ odwoławczy zajmując zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stanowisko, poprzestał wyłącznie na zestawieniu daty zakończenia ostatniego zatrudnienia przez skarżącą z datą ustalenia stopnia niepełnosprawności matki skarżącej i wywiódł z tego pochopnie brak związku pomiędzy jej biernością zawodową a opieką nad matką. Ta historycznie postrzegana rezygnacja z zatrudnienia nie mogła mieć kluczowego znaczenia dla oceny związku przyczynowo – skutkowego w niniejszej sprawie. Organ zaniechał natomiast dokonania ustaleń zarówno w zakresie okoliczności towarzyszących ustaniu zatrudnienia, jak i w zakresie aktualnej sytuacji skarżącej, która pozostaje bez zatrudnienia, według jej oświadczenia, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Niepodejmowanie zatrudnienia oznacza zaś, że opiekun, pomimo tego, że jest zdolny do pracy i ma obiektywne możliwości jej podjęcia, nie czyni tego ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny. Przy czym w obu wypadkach chodzi o taki zakres opieki, który uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej nawet w najmniejszym wymiarze.
Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy uznanie przez Kolegium, że nie istniał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką miało charakter uznania dowolnego, nie mającego odzwierciedlenia w stanie faktycznym. Gołosłowne twierdzenia organu odwoławczego są w tym zakresie niewystarczające.
Należy podkreślić, że ustalenie związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną stanowi podstawowy obowiązek w postępowaniu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a jeżeli tak, to weryfikacja, czy wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą i koniecznej w związku ze specyfiką niepełnosprawności jej matki opieki rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia przez nią jakiegokolwiek – choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy – zatrudnienia.
Treść orzeczenia o niepełnosprawności determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności i adekwatną do rzeczywistych potrzeb podopiecznej, a jej rozmiar wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową opiekuna.
Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości i długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (tak B. Chludziński (w:) P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Warszawa 2021, uwagi do art. 17; wyrok WSA w Rzeszowie z 27 sierpnia 2019 r., II SA/Rz 590/19; wyrok WSA we Wrocławiu z 6 listopada 2019 r., IV SA/Wr 287/19; wyrok WSA w Gliwicach z 25 listopada 2019 r., II SA/Gl 970/19, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ jest przy tym zobowiązany do ustalenia, czy opiekun osoby niepełnosprawnej jest zdolny do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki (por. wyrok NSA z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W toku postępowania, w tym podczas przeprowadzonego w dniu 7 listopada 2022 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca nie mieszka wspólnie z matką, ale spędza u niej większość dni miesiąca, łącznie z nocowaniem. Skarżąca wraca czasem do swojego domu w Chojnicach, żeby załatwić sprawy urzędowe lub aby pomóc córce w opiece na dzieckiem, gdy choruje. Zazwyczaj na noc wraca do matki. Jak ustalono, matka skarżącej choruje na osteoporozę, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, chorobę wieńcową, serce. Ponadto, ma problemy z kręgosłupem i błędnikiem, doskwierają jej silne zawroty głowy, co znacząco wpływa na ograniczenie jej samodzielności, utrudniając wykonywanie codziennych czynności. W czerwcu 2022 r. B. G. złamała rękę i do tej pory nie wróciła do sprawności. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że w obrębie mieszkania matka strony porusza się samodzielnie lub z pomocą córki, gdy zawroty głowy są nasilone, nie opuszcza mieszkania samodzielnie. Stan zdrowia B. G. znacząco ogranicza bowiem jej samodzielne poruszanie się, a przez to funkcjonowanie. W ramach sprawowanej opieki skarżąca pomaga matce we wstawaniu z łóżka, ubieraniu, asekuruje ją przy wyjściu do toalety, pomaga w kąpieli. Ponadto, skarżąca robi zakupy, przygotowuje posiłki, sprząta, pierze, utrzymuje stały kontakt z lekarzem, załatwia i realizuje recepty, kontroluje przyjmowanie leków, towarzyszy przy wizytach lekarskich. Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego skarżąca wskazała, że posiada 34-letni staż pracy, nie pracuje od około 5/6 lat. Na podstawie przedłożonych przez skarżącą dokumentów ustalono, że skarżąca posiada 14-letni staż pracy, a po raz ostatni była zatrudniona jako kucharz w przedszkolu, w okresie od 1 września 2012 r. do 8 maja 2019 r.
W opinii pracownika socjalnego nie ma wątpliwości, iż wnioskodawczyni w sposób faktyczny i należyty sprawuje opiekę nad swoją matką, a opieka ta jest jej matce niezbędna.
W ocenie Sądu, w świetle okoliczności ujawnionych w wywiadzie środowiskowym i wynikających z oświadczenia skarżącej nie można jednoznacznie stwierdzić, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką. Przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy, w sposób ogólny przedstawiający charakter sprawowanej opieki, nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy wymiar pomocy udzielanej przez skarżącą uniemożliwia jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy ma charakter ogólnikowy i nie pozwala na ustalenie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, pozostawiając wątpliwości co do rzeczywistego zakresu opieki.
Brak doprecyzowania czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą wobec matki uniemożliwia zaś rzetelną ocenę istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W tym zakresie przesądzający jest rzeczywisty zakres tej opieki skonfrontowany z potrzebami osoby niepełnosprawnej, wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Tymczasem z wywiadu nie wynika, w jaki sposób schorzenia, na które cierpi matka skarżącej, wpływają na jej codzienne funkcjonowanie, w tym czy pozwalają one na takie przejawy samodzielności, które pozostawią przestrzeń na aktywność zawodową opiekuna, czy może ona pozostawać w domu w ciągu dnia sama, a jeśli tak, to na jak długo.
Powyższe okoliczności nie zostały uszczegółowione poprzez przedstawienie choćby planu dnia podopiecznej i opiekuna ani przez dookreślenie wynikających ze schorzeń niepełnosprawnej ograniczeń wymuszających na opiekunie stałą obecność. Nie wskazano ile godzin dziennie skarżąca poświęca na świadczenie pomocy matce. Pomimo tego, że z żadnego przepisu u.ś.r. nie wynika, aby warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było wspólne zamieszkiwanie z osobą, nad którą sprawowana jest opieka, jednak w niniejszej sprawie w celu ustalenia dyspozycyjności skarżącej względem matki, istotne było ustalenie, jak często skarżąca wyjeżdża do swojego domu w Chojnicach i na jak długo tam pozostaje, a także w jaki sposób zabezpieczone są wówczas potrzeby matki.
Treść wywiadu środowiskowego nie obrazuje sytuacji skarżącej i jej matki w sposób kompletny, który jest niezbędny do rozstrzygnięcia o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ustalono bowiem, w jakich konkretnych czynnościach matka skarżącej wymaga pomocy, jakie jest w stanie wykonać sama, a w jakim zakresie niezbędna jest jej pomoc skarżącej, jaki jest zakres przedmiotowy, czasowy i częstotliwość szeroko pojętej opieki sprawowanej przez skarżącą w stosunku do matki. Zbadanie tych okoliczności jest zaś kluczowe w kontekście ustalenia związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia/niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.
Z tego powodu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jako niekompletny nie dawał podstaw do wykluczenia związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką i w konsekwencji do odmowy wnioskowanego świadczenia.
W niniejszej sprawie, organ odwoławczy nie sprostał wymaganiom wynikającym z przepisów postępowania administracyjnego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i co uzasadniało wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Nieprzeprowadzenie prawidłowego postępowania wyjaśniającego i oceny we wskazanym powyżej zakresie świadczy bowiem o naruszeniu przez orzekające w sprawie organy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Z kolei, Sąd nie może w zastępstwie organu dokonać ustaleń niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, jako że ocenia zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy, zgodnie z oceną prawną i wskazaniami Sądu sformułowanymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego ze wskazaną wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania. Potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego nie wykracza bowiem poza kompetencje Kolegium wynikające z art. 136 § 1 k.p.a. Ponownie rozpatrując sprawę, organ odwoławczy ustali aktualną sytuację skarżącej, a także szczegółowy zakres oraz wymiar czasowy sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką w kontekście jej ograniczeń związanych z chorobami, na które cierpi i dokona oceny, czy jej zakres uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie w skardze złożyła skarżąca, a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800), zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.