II SA/Gd 391/23

II SA/Gd 391/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-10-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz
Diana Trzcińska /przewodniczący/
Justyna Dudek-Sienkiewicz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 października 2023 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 20 marca 2023 r. nr SKO Gd/4966/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
P. K. (dalej: strona, skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: organ odwoławczy, Kolegium) z dnia 20 marca 2023 r. nr SKO Gd/4966/222, utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy S. z dnia 18 sierpnia 2022 r., którą odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką B. K.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 19 lipca 2022 r. P. K. zwrócił się do Wójta Gminy S. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką B. K., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie z dnia 20 czerwca 2022 r. nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Decyzją z dnia 18 sierpnia 2022 r. organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ ten wskazał, że po pierwsze, niepełnosprawność matki skarżącego powstała w 63 roku jej życia, co oznacza, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615), zwanej dalej ustawą lub u.ś.r., świadczenie nie przysługuje. Po drugie, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a zakresem koniecznej opieki, bowiem matka skarżącego mimo swoich schorzeń jest osobą w znacznym stopniu samodzielną. Wskazano na ustalenia wynikające z wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia skarżącego z dnia 9 sierpnia 2022 r., z których wynika, że skarżący w ramach sprawowanej opieki przygotowuje posiłki, na co poświęca około 2-2,5 godzinny dziennie, wydziela lekarstwa, raz w tygodniu pomaga przy kąpieli, pilnuje matki "całą dobę", ponieważ zdarzają się jej zawroty głowy, pomaga przy zakupach, dba o porządek w domu, w razie potrzeby umawia wizyty lekarskie. Ustalono również, że skarżący od 35 lat prowadził gospodarstwo rolne, które przejął po rodzicach. Złożył oświadczenie o rezygnacji z dniem 13 lipca 2022 r. z prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką B. K. Zdaniem organu, rolnik może prowadzić poprzez zarządzanie gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż rolnik jest organizatorem własnej pracy i w tym sensie ma możliwość pogodzenia tych dwóch rodzajów czynności. Ponadto są osoby, które mogłyby współuczestniczyć w sprawowaniu opieki nad B. K. Wskazano również, że na wezwanie do dostarczenia informacji na jakie schorzenia i problemy zdrowotne cierpi osoba wymagająca opieki wraz z załączoną dokumentacją lekarską, oświadczono, że B. K. cierpi na cukrzycę, ma problemy z ciśnieniem oraz kręgosłupem, dokumentacji lekarskiej nie załączono. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że B.K. jest na tyle samodzielna, że spożywa wcześniej przygotowane posiłki oraz lekarstwa, samodzielnie się ubiera, wykonuje poranną toaletę.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy. W ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie z jednolitym obecnie orzecznictwem sądów administracyjnych, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji w kwestii braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowana opieką. Skarżący ma obecnie 54 lata i oświadczył, że gdyby nie opieka nad matką zacząłby podejmować się prac dorywczych. Z powyższego wynika, że skarżący nie jest obecnie gotowy do podjęcia zatrudnienia, a jedynie sporadycznego (dorywczego) wykonywania pracy zarobkowej.
Niezależnie od powyższego, zdaniem Kolegium, zakres czynności jakie skarżący wykonuje przy matce nie wykluczałby podjęcia przez niego pracy w gospodarstwie rolnym. Słusznie wskazuje organ pierwszej instancji, iż praca na gospodarstwie rolnym wiąże się także z jego zarządzaniem, zlecaniem prac itp. Zatem w sytuacji, gdy jak skarżący wskazuje zajmuje się matką przez około 3 godzinny dziennie, nie kolidowałoby to z prowadzeniem przez niego gospodarstwa rolnego. Skarżący wskazuje, iż opiekuje się matką od 2007 roku, a do 2021 roku prowadził gospodarstwo rolne. W związku z powyższym stwierdzić należy, iż przez 14 lat łączył opiekę nad matką z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Skarżący nie wykazał, że obecnie doszło do pogorszenia się stanu zdrowia matki skarżącego w taki sposób, iż skarżący nie może już łączyć opieki nad matką z pracą. Z całości akt sprawy wynika, że rezygnacja z zatrudnienia nie była związana z koniecznością opieki nad matką, która orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym uzyskała w roku 2022.
Z oświadczenia skarżącego dotyczącego czynności wykonywanych przy matce oraz wywiadu wynika, iż stan zdrowia matki nie wymaga wykonywania specjalnych czynności pielęgnacyjnych. W szczególności jak wynika z przeprowadzonego wywiadu oraz oświadczeń skarżącego, co prawda matka jest osobą chorą, jednak równocześnie porusza się samodzielnie, choć przy pomocy laski, samodzielnie wstaje z łóżka, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie dokonuje codziennej toalety. Syn pomaga matce np. w cotygodniowych kąpielach. Skarżący wskazuje, iż dawkuje matce leki, jednakże jest to czynność, którą można zaplanować z wyprzedzeniem i nie zajmuje ona całego dnia. Czynności polegające na podawaniu leków, czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu. Kolegium stwierdziło, że sprawowana przez skarżącego opieka ma charakter pomocy w czynnościach dnia codziennego do czego skarżąca jest zobowiązany jako syn.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku strona reprezentowana przez pełnomocnika, zarzuciła Kolegium dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje oraz niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Ponadto strona skarżąca zarzuciła naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
Stawiając powyższe zarzuty strona skarżąca wniosła o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji, zasądzenie kosztów postępowania, rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że skarżący P. K. jest osobą sprawującą opiekę nad niepełnosprawnym matką B. K. Niepełnosprawność B. K. nie jest kwestią sporną. Wątpliwości organu nie budzi również okoliczności sprawowania opieki przez skarżącego nad osobą niepełnosprawną oraz że skarżący należy do kategorii osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym względem matki. Zasadniczym zarzutem skarżącego jest naruszenie przez organ art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych polegający na błędnej wykładni ww. przepisu. Wskazano, że wbrew temu co twierdzi organ II instancji związek bezpośredni (czasowy i co do motywów) między niepodejmowaniem zatrudnienia celem sprawowania osobistej opieki zachodzi - skarżący z uwagi na zły stan zdrowia matki nie ma możliwości aktywności zawodowej. Tym samym nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia osoby wymagającej opieki był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi na równoległe podjęcie pracy. Biorąc pod uwagę powyższe oraz z uwagi na treść orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji nieuprawnione jest twierdzenie organu odwoławczego, że nie zachodzi przesłanka niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki. W przedmiotowej sprawie zakres opieki nad B. K. jest permanentny i niekwestionowany tym samym organy obu instancji błędnie odmówiły skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ II instancji w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji podnosi, iż "(...) zakres czynności które wykonuje przy matce nie wykluczałby podjęcia przez niego pracy w gospodarstwie rolnym." Powyższe ustalenia organ poczynił w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy. Z okoliczności sprawy wynika, że opieka nad matką skarżącemu zajmuje znaczną część dnia. Organ odwoławczy nie wziął również pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy, co w niniejszej sprawie zachodzi. Innymi słowy, znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1186/19 wskazał, iż "Konieczność sprawowania nad ojcem codziennej opieki w godzinach od 8 do 17 poprzez faktyczne "prowadzenie domu" - sprzątanie, gotowanie, prawnie, robienie zakupów, dbanie o przyjmowanie leków oraz dowożenie do lekarza, stanowi wykonywanie opieki w sposób stały i trwały". Z kolei w wyroku z dnia 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt lI SA/Rz 590/19 powyższy Sąd wskazał też, że organy przyznające świadczenie pielęgnacyjne nie są władne do tworzenia dodatkowych warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, np. wspólnego zamieszkiwania. Nadto, jak stwierdza w wydanym dnia 10 czerwca 2021 r. wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 319/21, pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 u.ś.r. nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Także wyręczenie matki od jej normalnych, codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nią. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny. W wyroku z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 561/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdański podniósł, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych w zw. z art. 3 pkt 21 lit. a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z powyższych przepisów wynika zatem, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Warunek całodobowej opieki jest bowiem związany w sposób konieczny z osobami niezdolnymi do samodzielnej egzystencji, a więc z takimi osobami, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację.
Podsumowując, pełnomocnik podniósł, że jak organ pierwszej instancji ustalił, czego organ II instancji nie kwestionuje, opiekę wypełnia nad osobą niepełnosprawną skarżący a zakres opieki w ocenie skarżącego i zgodnie ze stanem faktycznym niniejszej sprawy jest stały, długotrwały co tym samym przesądza o zasadności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz strony.
Mając na uwadze powyższe organ pierwszej i drugiej instancji nie ustrzegł się również od naruszeń o charakterze procesowym. Zdaniem skarżącego działania organu administracji w sprawie objętej skargą były sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy administracji publicznej mają obowiązek wcielać w życie. Zgodnie bowiem z treścią art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Natomiast zgodnie z art. 8 organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.
W konsekwencji zaskarżona decyzja powinna zostać uchylona, gdyż została wydana w oparciu o błędną wykładnię prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania.
W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – zwanej dalej p.p.s.a., uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z uwagi na zaistnienie sytuacji określonej wskazanym przepisem sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615), zwanej dalej jak dotychczas ustawą lub u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie natomiast z art. 17b ust. 1 u.ś.r.: w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Z ust. 2 art. 17b u.ś.r. wynika, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zakres opieki świadczonej przez skarżącego wobec swojej matki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w kontekście tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.
Powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być rozumiana jako opieka całodobowa. Niemniej, dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Jak wskazał NSA w wyroku z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.s.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Stała opieka powinna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę i nie utożsamia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą (por. m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 128/22 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 497/21, CBOSA). Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (por. wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 4023/18, CBOSA).
W sprawie nie jest sporne, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki oraz że matka skarżącego posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Poza sporem pozostaje spełnienie przesłanek wynikających z art. 17b u.ś.r. Sporne jest natomiast to, czy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki stanowi przeszkodę do kontynuowania przez niego pracy w gospodarstwie rolnym.
Sąd podziela stanowisko organów, że wykonywane przez skarżącego w ramach sprawowanej opieki czynności nie kolidują z możliwością pracy w gospodarstwie rolnym. Podkreślenia bowiem wymaga, że podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 w zw. z 17b ust. 1 u.ś.r.). Ocena, czy istnieje bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad osobą niepełnosprawną powinna przy tym uwzględniać również okoliczność, że w przypadku prowadzenia gospodarstwa rolnego istnieje większa możliwość elastycznego planowania pracy i dostosowania jej do opieki nad osobą niepełnosprawną, niż w przypadku umowy o pracę. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnienia zatem wymaga specyficzny charakter pracy w gospodarstwie rolnym. Świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane bowiem za rzeczywisty brak możliwości realizowania aktywności zawodowej przez opiekuna (np. prowadzenia gospodarstwa rolnego) - wynikający właśnie z konieczności zapewnienia opieki osobie jej wymagającej. Świadczenie ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy uwarunkowaną koniecznością opieki (troski) nad bliską osobą, która jej wymaga.
Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych. W tym też aspekcie rację należy przyznać stornie skarżącej, wskazującej na taką funkcję orzeczenia. Wiążący charakter orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza jednak, jakiego rodzaju czynności w konkretnych okolicznościach wykonuje osoba sprawująca opiekę w stosunku do podopiecznego oraz jakich czynności ta ostatnia osoba wymaga ze względu na swój stan i czy faktycznie wymagają one rezygnacji z aktywności zawodowej. Rolą organów administracyjnych w takiej sytuacji jest zatem ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, a wymuszającym jednocześnie rezygnację z wykonywania pracy zawodowej. Wymagało to ustalenia zindywidualizowanych i konkretnych okoliczności niniejszej sprawy, które pozwoliłyby na zweryfikowanie istnienia rzeczywistego związku pomiędzy biernością zawodową skarżącego a sposobem zaspakajania potrzeb opiekuńczych w stosunku do matki. Samo bowiem posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy opiekun zajmujący się osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, sprawuje opiekę w sposób wykluczający go z jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym kontekście, jak wskazał NSA w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 (ONSAiWSA 2013/3/40, Lex nr 1230181), w odniesieniu do pracy rolnika uwzględnić należy, że rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Należy przy tym zauważyć, że na przykład praca świadczona w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem (art. 22 Kodeksu pracy). Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne. Oznacza to obowiązek pozostawania w wyznaczonym czasie w dyspozycji pracodawcy w miejscu wykonywania pracy lub w innym miejscu wskazanym przez niego (art. 128 Kodeksu pracy). Pracodawcy przysługuje kompetencja do wydawania wiążących pracownika poleceń dotyczących sposobu, miejsca i czasu wykonywania pracy (art. 100 § 1 Kodeksu pracy). On wydaje regulamin pracy określający porządek pracy w zakładzie (art. 104 Kodeksu pracy), którego przestrzeganie stanowi jeden z podstawowych obowiązków pracownika (art. 100 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy; por. wyrok SN z dnia 7 listopada 2001 r. sygn. akt II UKN 567/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 341).
Sąd w składzie orzekającym podziela powyższe wskazania w zakresie charakteru pracy rolnika, uznając je za aktualne. W rezultacie, zdaniem Sądu, będąc rolnikiem skarżący ma możliwość zmiany organizacji pracy w gospodarstwie lub nawet zmniejszenia jej zakresu, a przede wszystkim – dostosowania w taki sposób, by w opisanych wyżej realiach dotyczących zakresu i częstotliwości czynności opiekuńczych wobec matki – pogodzić ich wykonywanie z pracą w gospodarstwie rolnym.
Z ustaleń faktycznych wynika, że zakres czynności, które skarżący wykonuje, opiekując się matką, nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 sierpnia 2022 r. wynika, że B. K. ma problemy z poruszaniem się – porusza się przy pomocy laski. Ma też problem z drętwieniem prawej dłoni. W oświadczeniu z dnia 9 sierpnia 2022 r. skarżący podał dodatkowo, że B.K. choruje na cukrzycę, nadciśnienie oraz zwyrodnienia reumatyczne, pogorszył się jej również wzrok. Z wywiadu środowiskowego wynika dalej, że mimo swoich schorzeń B. K.samodzielnie się ubiera, wykonuje poranną toaletę, korzysta z toalety, spożywa posiłki i przyjmuje lekarstwa. Skarżący przygotowuje posiłki i wydziela lekarstwa, robi zakupy, sprząta, gotuje, pierze. Opieka i pomoc w głównej mierze sprowadza się do towarzyszenia w ciągu dnia – poza przygotowaniem posiłku i wydzieleniem lekarstw.
W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnie wywodzi Kolegium, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki uzasadniające ustalenie prawa do wnioskowanego przez stronę skarżącą świadczenia. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącego względem matki wpisuje się w zakres stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że skarżący zrezygnował z zatrudnienia (nie podejmuje pracy), którą w okolicznościach tej sprawy należy odnosić do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Słusznie Kolegium zauważa, że B. K. mimo swojej niepełnosprawności jest w znacznym stopniu samodzielna – samodzielnie spożywa przygotowane dla niej posiłki i przyjmuje lekarstwa, samodzielnie się ubiera, korzysta z toalety, porusza się przy pomocy laski. Z akt sprawy nie wynika, aby stan jej zdrowia uniemożliwiał jej pozostawanie samej w domu. B. K. oświadczyła wprawdzie podczas wywiadu środowiskowego, że obawia się sama pozostawać w domu i chciałaby żeby syn był w domu, niemniej jednak z akt nie wynika, aby jej stan zdrowia taką obawę obiektywnie uzasadniał. Pozostawanie w dyspozycji podopiecznego w stałej gotowości do świadczenia pomocy jako przyczyny niepodejmowania zatrudnienia, o czym mowa w powołanych w skardze wyrokach, rozumieć należy w kontekście rzeczywistych potrzeb osoby niepełnosprawnej, a nie samej deklaracji osoby sprawującej opiekę. Akta sprawy nie potwierdzają natomiast, aby B. K. potrzebowała w związku ze swoimi schorzeniami nieustannej pomocy lub dozoru ze strony osoby drugiej. Słusznie też Kolegium zauważyło, że skarżący zamieszkiwał z matką od 2007 roku jednocześnie prowadząc gospodarstwo rolne i sprawując nad nią opiekę oraz że nie zostało wykazane, aby stan zdrowia B. K.uległ w ostatnim czasie takiemu pogorszeniu, że kontynuowanie pracy w gospodarstwie rolnym w jakimkolwiek zakresie stało się niemożliwe.
W ocenie Sądu prawidłowe są wnioski organu administracji, wyprowadzane z zebranego materiału dowodowego, stwierdzające, że znaczna część z opisanych przez skarżącego czynności jakie wykonuje w związku z opieką nad matką wpisuje się w normalne działania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Są one charakterystyczne dla większości osób, które są aktywne zawodowo, prowadzą gospodarstwo domowe i mają pod opieką osoby wymagające wsparcia, a nie legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności. Pranie, sprzątanie, gotowanie, prasowanie, podawanie posiłków, ścielenie łóżka, robienie zakupów, opłacanie rachunków są czynnościami, które mogą być przy odpowiedniej organizacji wykonywane przed lub po pracy, podobnie jak przygotowanie leków.
Należy zatem zgodzić się z oceną organów, że zakres koniecznej opieki wyznaczonej potrzebami osoby niepełnosprawnej nie wymaga od skarżącego całkowitej rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. W rezultacie organy administracji ostatecznie słusznie odmówiły skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).