II SA/Gd 313/23

II SA/Gd 313/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-10-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz
Diana Trzcińska /przewodniczący/
Wojciech Wycichowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 października 2023 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 lutego 2023 r., nr SKO Gd/4694/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej D. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z 15 lipca 2022 r. D. G. (dalej: "Wnioskodawczyni", "Strona", "Skarżąca") wystąpiła do Wójta Gminy Gardeja (dalej: "Wójt", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem M. G..
Decyzją z 16 sierpnia 2022 r. Wójt, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika szereg przesłanek, które muszą zostać łącznie spełnione, aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, przy czym główną przesłanką jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę. Rezygnacja z aktywności zawodowej musi być zatem wymuszona przez konieczność sprawowania opieki nad chorym, zaś rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu, ma być rekompensatą za brak możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia w związku ze stałą, osobistą opieką nad osobą niepełnosprawną.
Wójt wskazał, że Wnioskodawczyni jest osobą zdrową, aktualnie nie pracuje zawodowo, posiada 13-letni staż pracy, była zatrudniona od 5 lipca 1984 r. do 3 grudnia 1994 r. w Warmińskich Zakładach Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego w Kwidzynie, od
1 lipca 1997 r. do 30 czerwca 2008 r. pobierała zasiłek okresowy gwarantowany z uwagi na samotne macierzyństwo, od 1 września 2003 r. do 30 czerwca 2008 r. pracowała na podstawie umowy zlecenia w charakterze opiekunki w autobusie szkolnym, a od
30 listopada 2009 r. do 31 marca 2010 r. pracowała u prywatnego przedsiębiorcy. Organ pierwszej instancji podał, że od 18 czerwca 2015 r. do 10 marca 2020 r. Strona pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką, po którym uzyskała prawo do zasiłku dla bezrobotnych.
Wójt wskazał następnie, że M. G. jest niepełnosprawny w stopniu znacznym na stałe, jest osobą leżącą, z powodu miażdżycy przeszedł amputację kończyny dolnej prawej na poziomie uda, przeszedł operację usunięcia gałki ocznej lewej z powodu chłoniaka, przyjmuje leki na stałe. Z opisu sprawowanej opieki wynika, że Strona każdego dnia pomaga bratu w porannej toalecie osobistej, zakłada czyste ubranie, podaje śniadania i leki. Wnioskodawczyni załatwia sprawy urzędowe, prowadzi gospodarstwo domowe (sprząta i pierze), natomiast w okresie zimowym pali w piecu i przygotowuje gorące posiłki. Organ pierwszej instancji ocenił, że czynności opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad chorym nie zajmują Stronie takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby przy należytej organizacji tej opieki nie mogła ona podjąć pracy zarobkowej. Zauważono, że część dnia, która zwyczajowo wypełniana jest obowiązkami zawodowymi, poświęcana jest przez Wnioskodawczynię na prowadzenie gospodarstwa domowego i spędzanie czasu z bratem. Zdaniem Wójta czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym mieszka także Strona, nie kolidują z podjęciem zatrudnienia, podobnie jak zakupy czy wizyty u lekarza - osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, chodzą na zakupy, do lekarza. Podkreślono, że taki zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Mając to na uwadze organ pierwszej instancji ocenił, że w sprawie nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy brakiem zatrudnienia Wnioskodawczyni a sprawowaniem przez nią opieki.
Końcowo Wójt podniósł, że w sprawie zachodzi również negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem niepełnosprawność M. G. powstała w okresie, który nie mieści się
w przedziale czasowym wskazanym w tej regulacji.
W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 13 lutego
2023 r. utrzymało ją w mocy.
W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, przytoczył treść przepisów art. 17 ust. 1, 1a, 1b i 4 u.ś.r. wskazując następnie, że z wywiadu środowiskowego oraz z opisu sprawowanej opieki wynika,
iż Wnioskodawczyni każdego dnia pomaga bratu w porannej toalecie osobistej, zakłada czyste ubranie, podaje śniadania i leki. Strona załatwia sprawy urzędowe, prowadzi gospodarstwo domowe (sprząta i pierze), natomiast w okresie zimowym pali w piecu
i przygotowuje gorące posiłki. Z opisu wynika, że czynności opiekuńcze związane tylko
z osobista opieką nad chorym nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby Wnioskodawczyni przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć pracy zarobkowej. Zwrócono uwagę, że znaczna część dnia, gdy brat Strony odpoczywa, ogląda telewizję, słucha radia, poświęcana jest przez Wnioskodawczynię na prowadzenie gospodarstwa domowego i spędzanie czasu z bratem. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym mieszka także Strona, nie kolidują z podjęciem zatrudnienia, podobnie jak zakupy, czy wizyta u lekarza - osoby pracujące również prowadzą gospodarstwa domowe, chodzą na zakupy, do lekarza. Ten zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, czy załatwianiu spraw urzędowych nie powoduje konieczności rezygnacji z podjęcia zatrudnienia.
Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika nowa okoliczność, albowiem M. G. zmarł 1 września 2022 r., w związku z czym pełnomocnik Strony wniósł
o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca do 1 września 2022 r.
Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu pierwszej instancji w kwestii zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: "TK") za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r.
sygn. akt K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych organ odwoławczy podniósł, że ww. wyrok przesądza o tym, iż organy rozpoznając wniosek
o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Kolegium oceniło natomiast, że w sprawie zachodzą inne negatywne przesłanki określone w art. 17 u.ś.r., które uniemożliwiają przyznanie Stronie wnioskowanego świadczenia.
Organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za rzeczywisty, faktyczny i obiektywnie sprawdzalny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą od Państwa za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga, a nie sposobem na uzyskanie dochodu. Podkreślono, że zasadniczym celem świadczenia pielęgnacyjnego jest kompensacja strat materialnych. Świadczenie to przysługuje wskutek rezygnacji z zatrudnienia (porzucenia zamiaru podjęcia zatrudnienia lub rozwiązania dotychczasowego stosunku zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej). Brak perspektyw na zatrudnienie w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny w prosty sposób pozbawia osobę ekspektatywy wynagrodzenia za pracę. Niedobory te częściowo są kompensowane w formie świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 u.ś.r.
Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium zaznaczyło,
że istotne jest, aby zaniechanie podjęcia lub rezygnacja z pracy zarobkowej wymuszała konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Świadczenie pielęgnacyjne ma w ten sposób zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Natomiast rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.
Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia
z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, kwalifikacji, wiek czy swój stan zdrowia, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Nie każda zatem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, a jedynie takie, których jedynym celem jest sprawowanie opieki.
Kolegium dodało, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko wówczas, gdy osoba sprawująca opiekę rezygnuje ze świadczenia pracy na podstawie stosunków prawnych wymienionych w art. 3 ust. 22 u.ś.r., zgodnie z którym ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Zaznaczono, że definicja legalna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z art. 3 pkt 22 u.ś.r. nie podlega wykładni rozszerzającej, polegającej w szczególności na włączeniu do tego przepisu innych niż wyraźnie w nim wyliczonych form aktywności zawodowej.
Odwołując się do judykatury organ odwoławczy zaakcentował, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art.17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje także konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej, a wystąpieniem konieczności opieki nad osoba niepełnosprawna.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Kolegium stwierdziło, że z okoliczności sprawy nie wynika, aby istniał adekwatny związek pomiędzy rezygnacją
z zatrudnienia przez Stronę (nie podejmowaniem przez nią pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zauważono przy tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych lub nie podejmujących się aktywności zarobkowej osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz wyłącznie do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego (i tylko tego) właśnie powodu zaprzestają aktywności zarobkowej.
W skardze na decyzję organu odwoławczego D. G., reprezentowana przez pełnomocnika będącego adwokatem, zarzuciła jej naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie,
że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji przez nią z zatrudnienia. Stawiając ten zarzut wniesiono o uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi zarzucono, że formułując wskazane w decyzji tezy organ odwoławczy nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą Skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał ponadto pobieżnej oceny oświadczenia Skarżącej odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem strony skarżącej wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że brat Skarżącej potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Ponadto okoliczność, że M. G. nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.
Odwołując się do orzecznictwa sądowego strona skarżąca podniosła, że wykładni zawartej w art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r., a spornej w tej sprawie przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej
w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności" należy dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych
w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań. Podkreślono, że wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy
i wartości przyjętych w Konstytucji RP może stanowić w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji. Celem tej regulacji jest natomiast udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować jej utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej rezygnuje z podjęcia takiej pracy albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na znaczną niepełnosprawność. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagradzaniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym wypadku to Państwo musiałoby się wywiązać
z obowiązku opieki nad swoim obywatelem.
Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia
25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności
z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia,
że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został
w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 13 lutego 2023 r. utrzymująca
w mocy decyzję Wójta Gminy Gardeja z 16 sierpnia 2022 r. odmawiającą D. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem M. G..
Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), która
w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od których spełnienia uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce lub ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z kolei art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne w związku
z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wtedy, gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym zatem wymogiem uzyskania omawianego świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy.
Należy również wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację
z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 17 października 2020 r.
sygn. akt I OSK 1148/20, wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy
w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).
W niniejszej sprawie organy odmówiły przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, lecz analiza uzasadnień wydanych w sprawie decyzji daje asumpt do przyjęcia, że ich rozstrzygnięcia uwarunkowane były ustaleniem częściowo odmiennych przesłanek negatywnych.
Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że w sprawie nie została spełniona m.in. przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17
ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność brata Skarżącej, zgodnie z wydanym względem niego orzeczeniem, powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie. Organy obu instancji oceniły natomiast,
że w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
Odnosząc się w pierwszej kolejności do argumentacji zaprezentowanej przez Wójta w zakresie mającym za przedmiot zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wskazać, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.
W tym miejscu należy wskazać, że w punkcie drugim wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu u.ś.r. z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.
Przywołany wyżej wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia TK upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która
z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 40/20, z 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 479/16, z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1512/16).
Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie a limine wadliwe, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.
Ocenie poddać w tej sytuacji należało negatywne ustalenie organów, a konkretnie, czy w sprawie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym bratem (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
Oceniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności należy wskazać,
że w sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez M. G. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego 24 maja 2021 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Malborku. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 100 ze zm.) - dalej: "ustawa o rehabilitacji", z którego to orzeczenia wynika wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia bratu Skarżącej stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7). W orzeczeniu tym potwierdzono również konieczność zaopatrzenia
w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne (pkt 5) oraz uzasadnioną potrzebę korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt 6).
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku
z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.
Zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy administracyjne nie są uprawnione w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia. Treść orzeczenia o niepełnosprawności była zatem dla orzekających w sprawie organów wiążąca. Rolą tych organów było natomiast ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do jego przyznania i czy faktycznie sprawuje nad niepełnosprawnym opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu
o niepełnosprawności.
Zdaniem Sądu analiza całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do odmiennych od przyjętych przez organy wniosków co do niepodejmowania przez Skarżącą zatrudnienia w celu realizacji niezbędnej potrzeby sprawowania opieki nad bratem.
Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów (w tym wywiadu środowiskowego z 28 lipca 2022 r. i dokumentacji medycznej) wynika, że posiadający orzeczenie
o znacznym stopniu niepełnosprawności M. G. (ur. w 1959 r.) z powodu miażdżycy miał amputowaną prawą nogę, przeszedł również operację tętniaka aorty brzusznej, miał usuniętego guza gałki ocznej lewej (chłoniak), miał zawał z uniesieniem odcinka ST (STEMI) ściany dolnej i tylnej. Opiekę nad bratem do dnia jego śmierci w dniu 1 września 2022 r. sprawowała siostra D. G. (ur. w 1966 r.), która mieszkała
z synem i bratem prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Przeprowadzający wywiad środowiskowy pracownik socjalny podkreślił, że brat Skarżącej był osobą leżącą, "pampersowaną". W wywiadzie wskazano, że każdego dnia Strona pomagała bratu
w porannej toalecie, utrzymywała higienę osobistą, zakładała mu czyste ubrania, podawała posiłki i leki. Skarżąca robiła zakupy, załatwiała sprawy urzędowe, a w okresie zimowym paliła w piecu. Podczas wywiadu Strona oświadczyła, że nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy, gdyż brat na samą myśl, że miałby zostać sam w domu ma duszności w klatce piersiowej, co zagraża jego życiu i zdrowiu. W ocenie pracownika socjalnego,
z uwagi na to, że Skarżąca nie jest w stanie podjąć nawet prac dorywczych zasadne jest udzielenie wsparcia w formie świadczenia pielęgnacyjnego.
Okoliczności ustalone przez pracownika socjalnego podczas rodzinnego wywiadu środowiskowego w dniu 28 lipca 2022 r. znajdują potwierdzenie w wypełnionym przez Stronę formularzu "Czynności wykonywanych podczas opieki nad M. G.", stanowiącym załącznik do wniosku z 15 lipca 2022 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z dokumentu tego wynika, że wśród czynności, które Skarżąca wykonywała codziennie były: pobudka, higiena, smarowanie kremami przeciw odparzeniom, przygotowywanie ubrań i ubieranie, ćwiczenia fizyczne, układanie do snu
i czuwanie podczas snu, a w okresie zimowym przygotowywanie i przynoszenie opału oraz palenie w piecu. Ponadto Strona kilka razy dziennie wymieniała bratu pieluchomajtki i go podmywała, przygotowywała i podawała bratu posiłki oraz leki, zaś dwa razy dziennie mierzyła mu ciśnienie. Oprócz tych czynności Skarżąca codziennie sprzątała, kilka razy
w tygodniu robiła zakupy i realizowała recepty, a w razie potrzeby umawiała wizyty lekarskie, opłacała rachunki i załatwiała sprawy urzędowe.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności jako błędne należy ocenić stanowisko Kolegium, że w sprawie nie zachodził związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem a niemożnością podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą. Wbrew twierdzeniom organu odwoławczego na podstawie zebranych w sprawie dowodów nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia M. G. był na tyle dobry, a wykonywane przy nim przez opiekuna czynności na tyle zwykłe, aby mógł on przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby
w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi, choć w części, na równoległe podjęcie pracy. Biorąc pod uwagę treść przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego, przedłożoną przez Stronę dokumentację medyczną potwierdzającą stan zdrowia brata oraz treść orzeczenia o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności nie można przyjąć,
że zakres sprawowanej nad bratem opieki pozwalał Skarżącej na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze. Należy zauważyć, że Strona mieszka w niewielkiej miejscowości, w której - w odróżnieniu od dużych metropolii - znalezienie pracy dorywczej, na kilka godzin dziennie jest trudne.
Należy podkreślić, że M. G. był osobą leżącą i pieluchowaną (co stwierdzono podczas wywiadu środowiskowego), zaś Skarżąca wykonywała przy nim czynności opiekuńcze, które dostosowane były do rodzaju jego schorzeń. Okoliczności te zostały całkowicie pominięte w decyzji organu odwoławczego.
Należy również wskazać, że dla przyjęcia, że opieka wyklucza możliwość zatrudnienia nie jest konieczne wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest,
że przygotowywanie posiłków, sprzątanie domu, czy zakupy są czynnościami dnia codziennego. Pomoc przy czynnościach higienicznych, spożywaniu posiłków, zażywaniu leków można zaś traktować jako czynność dnia codziennego, ale dotyczącą codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, które to czynności w połączeniu z czynnościami dotyczącymi zajmowania się domem mogą wypełniać cały dzień. W rozpoznawanej sprawie Skarżąca opiekowała się bratem w zasadzie przez większość dnia. Zdaniem Sądu już z uwagi na sam charakter dolegliwości, z którymi zmagał się M. G., nie można uznać, aby opieka ta mogła być tak radykalnie skrócona, aby Strona mogła wygospodarować dodatkowe godziny na świadczenie pracy zawodowej (choćby
w niepełnym wymiarze) bez uszczerbku dla zapewnienia osobie niepełnosprawnej należytej opieki.
Podsumowując Sąd stwierdza, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bezspornie, iż opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności sprawowała siostra niepełnosprawnego w stopniu znacznym M. G., czyli Skarżąca. Zgromadzony materiał dowodowy w sposób właściwy opisuje, na czym polegała opieka Strony nad bratem, który był znacznie ograniczony w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane wyżej czynności były konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonej niepełnosprawności. W związku z tym przyjęcie w sprawie stanowiska, zgodnie z którym Strona, która sprawowała opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, mogła ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje
w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.
Należy wskazać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17
ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA
z 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18), sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych
w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Warunku "stałej" opieki nie można przy tym rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła
w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 359/22). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą był zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu
o niepełnosprawności.
Podsumowując należy stwierdzić, że Skarżąca spełniła wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r.,
poz. 1359 ze zm.) ciążył obowiązek alimentacyjny względem brata i która w okresie od
15 lipca 2022 r. (data złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego) do
1 września 2022 r. (data śmierci M. G.) nie podejmowała zatrudnienia
w celu sprawowania opieki nad bratem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie wystąpiła również żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby Skarżącą wnioskowanego świadczenia.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia
22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r.,
poz. 1800 ze zm.), zasądzając od Kolegium na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła strona skarżąca w skardze (k. 2 akt sądowych), a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.[pic]