II SA/Gd 301/25
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWSA w Gdańsku uchylił decyzje ZUS dotyczące świadczenia wychowawczego, uznając, że rodzice mogą zawrzeć porozumienie o sposobie pobierania świadczenia, nawet jeśli tylko jedno z nich złoży wniosek.
Skarżąca kwestionowała decyzje ZUS, które obniżyły jej świadczenie wychowawcze i uznały część wypłaconych środków za nienależnie pobrane, mimo że rodzice dziecka żyją w separacji i sprawują opiekę naprzemienną. ZUS powołał się na art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który stanowi, że w przypadku opieki naprzemiennej świadczenie ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty, jeśli oboje złożą wniosek. Sąd uznał, że organy administracji nie mogą negować ustaleń rodziców co do sposobu pobierania świadczenia, jeśli służy to dobru dziecka i nie narusza prawa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które obniżyły skarżącej świadczenie wychowawcze i uznały część wypłaconych środków za nienależnie pobrane. Sprawa dotyczyła rodziców sprawujących opiekę naprzemienną nad dzieckiem, gdzie ojciec dziecka złożył pisemne oświadczenie o zgodzie na pobór całości świadczenia przez matkę. ZUS, powołując się na art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, obniżył świadczenie do połowy kwoty, uznając resztę za nienależnie pobraną, ponieważ ojciec dziecka nie złożył odrębnego wniosku. Sąd uznał, że organy administracji błędnie zinterpretowały przepis, który przyznaje jedynie możliwość ustalenia świadczenia w połowie wysokości, ale nie zakazuje rodzicom indywidualnych ustaleń co do sposobu pobierania świadczenia, o ile służy to dobru dziecka. Sąd podkreślił, że celem świadczenia jest wsparcie rodziny i zaspokojenie potrzeb dziecka, a porozumienie rodziców w tej kwestii powinno być uwzględnione. Ponadto, sąd wskazał na istotne naruszenia proceduralne, w tym brak zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu i brak wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia. W konsekwencji, sąd uchylił zaskarżone decyzje i umorzył postępowanie administracyjne.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (3)
Odpowiedź sądu
Tak, rodzice mogą zawrzeć indywidualne ustalenia co do sposobu wnioskowania i pobierania świadczenia wychowawczego, stosownie do realiów danej rodziny, tak aby najpełniej realizować cel świadczenia, jakim jest dobro dziecka.
Uzasadnienie
Sąd uznał, że art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przyznaje jedynie możliwość ustalenia świadczenia w połowie wysokości dla każdego z rodziców w przypadku opieki naprzemiennej, ale nie zakazuje rodzicom dokonywania własnych ustaleń, jeśli służy to dobru dziecka i nie narusza prawa. Organy administracji nie są uprawnione do negowania takich ustaleń.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylono_decyzję
Przepisy (21)
Główne
u.p.w.d. art. 5 § 2a
Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
p.p.s.a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 145 § 3
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Pomocnicze
u.p.w.d. art. 4 § 1
Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
u.p.w.d. art. 4 § 2 pkt 1
Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca.
u.p.w.d. art. 27 § 1
Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Decyzja ma skutek ex nunc.
u.p.w.d. art. 25
Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Reguluje kwestię zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.
p.u.s.a. art. 1 § 1 i 2
Ustawa - Prawo o ustroju sądów administracyjnych
p.p.s.a. art. 3 § 1 i 2
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 134 § 1
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
k.p.a. art. 7
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 8 § 1
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 10 § 1
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 61 § 4
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 75 § 1
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 77 § 1
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 80
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 107 § 1 pkt 4
Kodeks postępowania administracyjnego
k.p.a. art. 107 § 3
Kodeks postępowania administracyjnego
Konst. RP art. 71 § 1 zd. 1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Konst. RP art. 72 § 1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Argumenty
Skuteczne argumenty
Rodzice sprawujący opiekę naprzemienną mogą zawrzeć porozumienie co do sposobu pobierania świadczenia wychowawczego, nawet jeśli tylko jedno z nich złoży wniosek. Organy administracji nie mogą negować ustaleń rodziców w zakresie pobierania świadczenia, jeśli służy to dobru dziecka. Decyzja obniżająca świadczenie i uznająca je za nienależnie pobrane nie może być wydana po zakończeniu okresu świadczeniowego bez wszczęcia odrębnego postępowania. Naruszenie prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu i brak wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia.
Godne uwagi sformułowania
organy administracji publicznej nie są uprawnione do negowania ustaleń w tym zakresie porozumienie winno stanowić element materiału dowodowego podlegającego ocenie nie oznacza to jednak, zdaniem Sądu, że rodzice nie mogą dokonać indywidualnych ustaleń co do sposobu wnioskowania i pobierania przedmiotowego świadczenia świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę nie zawiadomiono skarżącej o wszczęciu z urzędu postępowania zgodnie z wymogami art. 61 § 4 k.p.a. nie zapewniono czynnego udziału w postępowaniu decyzja uchylająca/zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego [...] ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc Żądanie zwrotu świadczeń, spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane, byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy
Skład orzekający
Dariusz Kurkiewicz
sędzia
Diana Trzcińska
przewodniczący
Justyna Dudek-Sienkiewicz
sprawozdawca
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących świadczenia wychowawczego w przypadku opieki naprzemiennej, możliwość zawierania porozumień między rodzicami, a także procedury związane ze zmianą lub uchyleniem świadczenia i uznaniem go za nienależnie pobrane."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji opieki naprzemiennej i porozumienia rodziców. Interpretacja przepisów proceduralnych może mieć szersze zastosowanie.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy powszechnie przyznawanego świadczenia, a interpretacja sądu w kontekście opieki naprzemiennej i porozumień rodzicielskich jest istotna dla wielu rodzin. Podkreśla znaczenie dobra dziecka i elastyczności w stosowaniu przepisów.
“Świadczenie 500+/800+ w opiece naprzemiennej: Sąd staje po stronie rodzicielskiego porozumienia!”
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyII SA/Gd 301/25 - Wyrok WSA w Gdańsku Data orzeczenia 2025-07-23 orzeczenie prawomocne Data wpływu 2025-05-05 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku Sędziowie Dariusz Kurkiewicz Diana Trzcińska /przewodniczący/ Justyna Dudek-Sienkiewicz /sprawozdawca/ Symbol z opisem 6329 Inne o symbolu podstawowym 632 Hasła tematyczne Pomoc społeczna Skarżony organ Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS Treść wyniku Uchylono decyzję II i I instancji i umorzono postępowanie (art. 145 § 3 ustawy - PoPPSA) Powołane przepisy Dz.U. 2023 poz 810 art. 4 ust. 1 Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j). Sentencja Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 lipca 2025 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 stycznia 2025 r., znak sprawy 010070/680/7914556/2022, postępowanie 351139043 w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 września 2024 r., znak sprawy 010070/680/7914556/2022, postępowanie 351139043 i postępowanie administracyjne umarza. Uzasadnienie P. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 17 stycznia 2025 r. w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Zakład Ubezpieczeń Społecznych informacją z 5 września 2024 r. zmienił skarżącej wysokość przyznanego decyzją z 12 września 2022 r. świadczenia wychowawczego na dziecko, L. P. Organ uznał, że świadczenie wychowawcze przyznane skarżącej na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. wynosić powinno 250 zł miesięcznie, ponieważ na podstawie wyroku Sądu z dnia 18 listopada 2021 r. dziecko jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców. W takiej sytuacji, stosownie do art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego na dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Organ wyjaśnił też, że świadczenie wychowawcze wypłacone za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. jest nienależnie pobrane, w związku z czym skarżąca powinna jego połowę wpłacić na rachunek bankowy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie rozpoznając odwołanie skarżącej decyzją z 17 stycznia 2025 r. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 5 września 2024 r. w całości podzielając poczynione przez niego ustalenia faktyczne i prawne. W odniesieniu do zarzutów odwołania wskazano, że Zakład nie ma podstaw do weryfikacji, czy rodzicie realizują postanowienia prawomocnego wyroku sądu określającego sposób sprawowania władzy rodzicielskiej i/lub opieki nad dzieckiem. Przy tym to właśnie rozstrzygnięcie sądu, a nie nieformalne ustalenia pomiędzy rodzicami dziecka są dla ZUS wiążące. Organ wskazał też, że brak wniosku ojca dziecka o wypłatę świadczenia wychowawczego nie stanowi przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia w pełnej wysokości. W przypadku bowiem, gdy dziecko znajduje się pod opieką naprzemienną obojga rodziców, świadczenie na dziecko w pełnej wysokości można otrzymać wówczas, gdy oboje rodzice złożą wniosek do ZUS. P. K. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 17 stycznia 2025 r. oświadczyła, że po rozwodzie sprawuje z mężem opiekę nad córką L. w systemie naprzemiennym oraz że ustalili z ojcem dziecka, że to skarżąca wystąpi o świadczenia należne dziecku. Od sierpnia 2024 r. postanowili składać odrębne wnioski, by pobierać świadczenia po połowie. W ocenie skarżącej zaskarżona decyzja narusza art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) i art. 3 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej jako "p.p.s.a.", sądowa kontrola legalności polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy co do zasady nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola legalności przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie w tak zakreślonych granicach kognicji doprowadziła do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają w sposób istotny prawo. Podstawą prawną decyzji były przepisy ustawy dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2023 r. poz. 810), dalej jako "ustawa". Już w tym miejscu należy odnotować braki uzasadnienia prawnego obu zaskarżonych decyzji, które powołując się na tę ustawę, nie wskazują jednak konkretnych przepisów tej ustawy, na podstawie których organy z jednej strony orzekły o zmianie wysokości przyznanego stronie świadczenia i orzekły co do nienależnie pobranego świadczenia. Braki te zostaną bardziej szczegółowo opisane i ocenione w dalszej części uzasadnienia. Z niespornego stanu faktycznego wynika, że skarżąca P. K. i S. P. są rodzicami małoletniej L. P. oraz że zgodnie z wyrokiem Sądu z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. akt II C 926/21, dziecko jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców. Wyroku tego w aktach sprawy brak, niemniej jego ustalenia nie są między stronami sporne. Wnioskiem z dnia 21 lipca 2022 r. P. K. wystąpiła o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2022/2023 na dziecko L. P. Ojciec dziecka nie wystąpił z takim wnioskiem. W aktach znajduje się jego pisemne oświadczenie, że wyraził zgodę byłej małżonce P. K. na pobór całości świadczenia 500 plus (po zmianie 800 plus) oraz świadczenia Dobry Start w okresie od 1 czerwca 2022 roku do 31 lipca 2024 roku. Informacją z dnia 12 września 2022 r. ZUS przyznał skarżącej wnioskowane świadczenie. Następnie decyzją z dnia 5 września 2024 r. zmienił wysokość przysługującego skarżącej świadczenia z kwoty 500 zł na 250 zł oraz uznał wypłacone skarżącej świadczenie za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. za świadczenie nienależnie pobrane. W ocenie Sądu obie wydane w sprawie decyzje naruszają prawo materialne i procesowe w stopniu powodującym konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego. Zgodnie z art. 4 ust. 1 przywołanej ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei stosownie do ust. 2 pkt 1, świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, który stanowi, iż w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Na te przepisy powołały się organy, od ich zatem analizy należy wyjść. Zdaniem składu orzekającego, wobec zawarcia przez rodziców porozumienia co do sposobu pobierania świadczenia wychowawczego, organy administracji publicznej nie są uprawnione do negowania ustaleń w tym zakresie. Mając na uwadze cel świadczenia, konstytucyjne prawa rodzicielskie oraz obowiązki procesowe organów administracji (art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a.), porozumienie winno stanowić element materiału dowodowego podlegającego ocenie w postępowaniach administracyjnych. Wyjaśnić przy tym trzeba, że przepis art. 5 ust. 2a ustawy, na który powołały się organy, jest przepisem prawa materialnego, który przyznaje jedynie możliwość ustalenia przez organ rodzicom sprawującym opieką naprzemienną prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, pod warunkiem, że oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Nie oznacza to jednak, zdaniem Sądu, że rodzice nie mogą dokonać indywidualnych ustaleń co do sposobu wnioskowania i pobierania przedmiotowego świadczenia, stosownie do realiów danej rodziny, tak aby najpełniej realizować cel świadczenia. Jeżeli więc rodzice uzgodnią w dopuszczalnej prawem formie, że tylko jedno z nich będzie występować o pełne świadczenie, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji. Jeszcze raz bowiem należy podkreślić, że celem świadczenia wychowawczego określonym w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jest dobro dziecka i wsparcie finansowe Państwa w jego wychowywaniu i zaspokajaniu jego potrzeb życiowych (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 918/23; Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 659/20, dostępne w CBOSA), zaś cel ten może w praktyce każdej rodziny być osiągany w innej formie. Natomiast stanowisko organów zakładające, iż w sytuacji braku wniosku jednego z rodziców o przyznanie świadczenia wychowawczego (jak na gruncie rozpoznawanej sprawy), świadczenie na dziecko powinno być przyznane tylko rodzicowi imiennie występującemu we wniosku i tylko w połowie wysokości świadczenia, sprzeczne jest z celem powołanej wyżej regulacji. W badanej sprawie opieka wykonywana jest naprzemiennie przez rodziców. Ojciec dziecka świadomie jednak zrezygnował z otrzymywania tego świadczenia i zadeklarował, że nie wystąpi o to świadczenie, deklaracji tej dotrzymując. Interes społeczny w żadnej mierze nie stał w sprzeczności ze słusznym interesem strony, skoro ojciec dziecka dostosował się do treści porozumienia i nie wystąpił o świadczenie w przedmiotowym okresie. Istotne jest bowiem jedynie to, czy łączna kwota świadczenia wynosi 500 zł. Do takiej bowiem kwoty Państwo partycypuje w wydatkach na wychowanie dziecka. Pozbawienie pełnego świadczenia w okolicznościach niniejszej sprawy w wyniku literalnej wykładni art. 5 ust. 2a ustawy, narusza zatem konstytucyjne zasady uwzględnienia dobra rodziny (art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP) oraz ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP). Stąd też w niniejszej sprawie należało zastosować celowościową wykładnię tego przepisu, gdyż żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 659/20). Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. W sytuacji zatem, gdy ojciec dziecka zrezygnował ze świadczenia w wyniku uzgodnienia tego w jakiejkolwiek formie ze skarżącą, nie ma podstaw do stosowania art. 5 ust. 2a ustawy, który dotyczy zupełnie innych stanów faktycznych – gdy oboje rodzice złożyli wnioski o przedmiotowe świadczenie. Przechodząc do kwestii procesowych, należy zwrócić uwagę, że żaden z organów nie wskazał i nie wyjaśnił podstawy rozstrzygnięcia w zakresie: po pierwsze, zmiany wysokości przyznanego świadczenia, a po drugie, co jest kwestią zupełnie odrębną, uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Co więcej, postępowanie w tym zakresie toczyło się z naruszeniem prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu. Podkreślić należy, że postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany świadczenia wychowawczego jak też postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego są to nowe postępowania wobec postępowania zakończonego materialnoprawną czynnością ustalenia prawa do tego świadczenia. Nie jest to kontynuacja postępowania w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego. Postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany świadczenia wychowawczego jak też postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wymagają więc wszczęcia i prowadzenia zgodnie z przepisami prawa procesowego zawartymi w Kodeksie postępowania administracyjnego. W rozpoznawanej sprawie nie zawiadomiono skarżącej o wszczęciu z urzędu postępowania zgodnie z wymogami art. 61 § 4 k.p.a., a tym samym nie określono, w jakiej sprawie, tj. w jakim przedmiocie organ prowadzi postępowanie. Skarżąca o toczącym się postępowaniu dowiedziała się dopiero w momencie doręczenia jej decyzji Zakładu z dnia 5 września 2024 r., co stanowi oczywiste naruszenie art. 61 § 4 i art. 10 § 1 k.p.a. Ze względu na brak określenia przedmiotu sprawy nie mogła też przed jej wydaniem zgłosić argumentów w celu obrony swojego interesu prawnego. Takie postępowanie ZUS świadczy także o naruszeniu zasad z art. 6 i art. 7 k.p.a. (zasad praworządności, prawdy obiektywnej i uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli) oraz zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.). Skarżącej na żadnym etapie postępowania administracyjnego przed organem I instancji nie zapewniono czynnego udziału w postępowaniu, a tym samym wpływu na treść zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia. Wobec braku w obu decyzjach wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia, wątpliwości budzi to, na jakiej podstawie prawnej ZUS wszczął i prowadził postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany wysokości świadczenia wychowawczego i nienależnie pobranego świadczenia. Ustawa przewiduje możliwość zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy – który przez organy nie został powołany - Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Decyzja uchylająca/zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy, ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. W trybie przywołanego art. 27 ustawy nie podlega zatem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnie pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 ustawy, który też nie został powołany). Zatem jedynie w sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), zmianie wysokości świadczenia i ewentualnie nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone w dotychczasowej niezmienionej wysokości (por. wyroki NSA z 28 lipca 2023 r., I OSK 1014/21; z 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1269/19, dostępne w CBOSA). W sytuacji zaś, kiedy świadczenie wychowawcze zostało już skonsumowane, a więc okres wypłaty świadczenia zakończył się, regulacja art. 27 ust. 1 ustawy nie znajduje już zastosowania. Ewentualne wzruszenie prawa do świadczenia skonsumowanego może zostać dokonane w trybie przepisów k.p.a., w szczególności poprzez zastosowanie trybów nadzwyczajnych. W takim jednak wypadku organ musi wszcząć odpowiednie postępowanie oraz wykazać wystąpienie przesłanek umożliwiających wzruszenie rozstrzygnięcia w danym trybie. Takiego postępowania jednak organ nie przeprowadził. W niniejszej sprawie świadczenie wychowawcze dotyczyło okresu od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r., zaś decyzja organu I instancji została wydana w dniu 5września 2024 r., a więc po zakończeniu okresu świadczeniowego. W związku z tym de facto organ zmienił, a faktycznie uchylił skarżącej wstecznie - w części, prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już wcześniej skonsumowane, co w świetle wskazanego przepisu nie było możliwe. Nadto, organy administracji publicznej orzekające w sprawie nie wskazały konkretnej podstawy prawnej, która w ich ocenie miała stanowić o uznaniu świadczeń za sporny okres za nienależnie pobrane. Wydanie bowiem decyzji zmieniającej prawo do świadczenia wychowawczego, nie uprawniało organu do niejako automatycznego uznania świadczeń za nienależnie pobrane w danym okresie, z pominięciem oceny czy środki przyznane i wypłacone, na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń, określonym w treści art. 4 ust. 1 ustawy. I chociaż świadczenie przysługuje podmiotom wskazanym w ust. 2 tego przepisu, tj. na gruncie niniejszej sprawy – matce lub ojcu, to jednak przedmiotowe świadczenie służy dziecku. W sytuacji przeznaczenia środków pochodzących ze świadczenia wychowawczego na "pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem" małoletniego dziecka, uzasadnione stałoby się stwierdzenie, iż w sprawie nie zaistniała podstawa do uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Żądanie zwrotu świadczeń, spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane, byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Nie pozostaje przy tym bez znaczenia, że świadczenie za sporny okres nie mogłoby już zostać przyznane na wniosek ojca małoletniej, co w rezultacie oznaczałoby faktyczne pozbawienie dziecka wsparcia finansowego, o którym mowa w przepisach ustawy. Pobieranie przez skarżącą świadczenia wychowawczego na dziecko w pełnej wysokości, przy pełnej akceptacji drugiego rodzica, realizowało cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zabezpieczało potrzeby dziecka i nie było świadczeniem nienależnie pobranym. Jednakże wobec uznania przez Sąd dopuszczalności porozumienia rodziców co do sposobu pobierania świadczenia wychowawczego, uchybienia w zakresie kwalifikacji świadczeń na tle przesłanek określonych w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie. Istotne jest bowiem to, że w świetle art. 5 ust. 2a ustawy dopuszczalne jest przyznanie pełnej wysokości świadczenia jednemu z rodziców sprawujących opiekę naprzemienną nad dzieckiem, jeżeli jest to zgodne z zawartym przez nich uzgodnieniem. W realiach przedmiotowej sprawy oznacza to, że postępowanie ZUS w sprawie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego i uznania go za nienależnie pobrane, było bezprzedmiotowe. W ocenie Sądu zaskarżone decyzje zapadły więc z naruszeniem przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 5 ust. 2a ustawy i niewłaściwe zastosowanie art. 27 ust. 1 i art. 25 ustawy. Organy również na skutek ww. błędnej wykładni przepisów materialnych dokonały nieprawidłowej oceny dowodów przedkładanych przez stronę, czym naruszyły przepisy postępowania art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Tak prowadzone postępowanie z całą pewnością nie czyniło również zadość zasadzie budzenia zaufania uczestników do władzy publicznej wyrażonej w art. 8 § 1 k.p.a. Wreszcie, zaskarżone decyzje naruszają art. 107 § 1 pkt 4 i § 3 k.p.a. poprzez brak powołania i wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Naruszono też art. 61 § 4 i art. 10 § 1 k.p.a. nie wydając i nie doręczając stronie postanowienia o wszczęciu postępowania i zawiadomienia o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych w sprawie dowodów. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji - uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. W oparciu o art. 145 § 3 p.p.s.a. Sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umorzył jednocześnie to postępowanie. W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI