II SA/Gd 236/25

II SA/Gd 236/25 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2025-10-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-04-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Diana Trzcińska /sprawozdawca/
Wojciech Wycichowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 282 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Sekretarz sądowy Patrycja Czupyt po rozpoznaniu w dniu 15 października 2025 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 grudnia 2020 r. nr SKO Gd/4280/20 w przedmiocie wznowienia postępowania sądowego w sprawie sygn. akt III SA/Gd 58/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. wznawia postępowanie sądowe zakończone prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 58/21, 2. zmienia prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 58/21 w ten sposób, że uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 grudnia 2020 r. nr SKO Gd/4280/20 oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 18 lutego 2020 r., nr 000902/SP/02/2020.
Uzasadnienie
M. M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę o wznowienie postępowania sądowego w sprawie sygn. akt III SA/Gd 58/21, zakończonej wyrokiem z 8 kwietnia 2021 r. oddalającym skargę w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie sprawy:
Decyzją z 18 lutego 2020 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką J. M. W uzasadnieniu Prezydent na podstawie treści rodzinnego wywiadu środowiskowego uznał, że rozmiar sprawowanej opieki wynikający ze stanu zdrowia matki jest przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez syna. Niemniej jednak organ pierwszej instancji odmówił przyznania świadczenia, gdyż w jego ocenie wystąpiła przesłanka negatywna określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., skarżący bowiem pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Nadto w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b uś.r., gdyż niepełnoprawności matki strony powstała po okresie przewidzianym w tym przepisie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 18 maja 2020 r. uchyliło powyższą decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
W wyniku złożonego przez stronę sprzeciwu od wyżej wymienionej decyzji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 13 października 2020 r. sygn. akt III SA/Gd 567/20 uchylił zaskarżoną decyzję, wskazując, że organ odwoławczy winien skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 136 § 1 k.p.a. i zlecić organowi pierwszej instancji przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego.
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, Kolegium decyzją z 28 grudnia 2020 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji błędnie przyjął istnienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. uzasadniającej odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy podzielił pogląd wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych, który, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 24 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, wskazuje na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Dalej organ odwoławczy wskazał, że główną przesłanką z art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę sprawującą opiekę, bądź jej nie podejmowanie w tymże celu. Organ stwierdził, że z wywiadów środowiskowych przeprowadzonych z podopieczną nie wynika, by rozmiar i zakres opieki wymuszał na stronie niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Matka skarżącego prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie jest osobą leżącą, po mieszkaniu porusza się samodzielnie przy pomocy sprzętu pomocniczego, samodzielnie spożywa przygotowane posiłki oraz jest samodzielna w zakresie higieny osobistej. Z opisu czynności wykonywanych przez stronę wynika, że czynności opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad chorą matką nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia (są realizowane w pewnych odstępach czasowych), aby strona przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć pracy zarobkowej, w szczególności w niepełnym wymiarze czasu pracy. Część z podanych czynności równie dobrze wykonują osoby aktywne zawodowo, m.in. zakupy, pranie, sprzątanie, opłacanie rachunków czy wizyty u lekarza.
Po rozpatrzeniu wniesionej przez skarżącego skargi, wyrokiem z 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 58/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego Gdańsk – Południe z 28 października 2020 r. sygn. akt VI U 715/19, Sąd, zmieniając wcześniej wydaną decyzję Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, uznał skarżącego za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, wskazując, że przyczyna jego niepełnosprawności powstała przed 21 rokiem życia – w okresie nauki w szkole podstawowej, oraz ustalając, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W ocenie Sądu legitymowanie się przez opiekuna orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 23 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 237/20). Rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki nie może bowiem dotyczyć osób, które nie są zdolne do podjęcia pracy i co więcej, z uwagi na stan zdrowia same takiej opieki potrzebują.
Zdaniem Sądu, skarżący, co najmniej od 10 czerwca 2019 r., a więc daty wydania decyzji Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Pomorskim (zmienionej wskazanym wyrokiem) był osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Wniosek o przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego skarżący złożył w styczniu 2020 r., a więc w okresie, gdy był on już osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.
Jednocześnie Sąd wskazał, że nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia matki skarżącego był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi na równoległe podjęcie pracy. Niezasadne są przy tym założenia Kolegium, że dla przyjęcia, iż opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie w jej ramach wyłącznie innych czynności niż czynności związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków, sprzątanie domu, czy zakupy są czynnościami dnia codziennego. Pomoc przy czynnościach higienicznych, spożywaniu posiłków, zażywaniu leków można zaś traktować, jako czynność dnia codziennego, ale dotyczącą codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, które to czynności w połączeniu z czynnościami dotyczącymi zajmowania się domem, mogą wypełniać cały dzień. Z okoliczności sprawy wynika, że opieka nad matką skarżącego zajmuje znaczną część dnia. Organ odwoławczy nie wziął również pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego.
Podsumowując tę część rozważań Sąd wskazał, że o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza w istocie to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki, jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Ustalenia te w rozpoznawanej sprawie w wyczerpujący sposób można było poczynić na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, obejmującego orzeczenie o stopniu niepełnosprawności oraz wywiad środowiskowy.
W konsekwencji, w ocenie Sądu, w omawianym zakresie organ odwoławczy naruszył - w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy - zasadę swobodnej oceny dowodów, tj. art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a. nie wyjaśniając w istocie, z jakich powodów odmówił wiarygodności i mocy dowodowej wnioskom pracownika socjalnego odnoszącym się do jego ustaleń poczynionych w trakcie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, jak również treści orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Gdyni z 11 stycznia 2019 r. Organ dokonał także wadliwej wykładni przepisu prawa materialnego – art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie pojęć opieki oraz związku przyczynowego.
Postanowieniem z 29 lipca 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odrzucił skargę M. M. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 8 kwietnia 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 58/21. Postanowieniem z 23 sierpnia 2021 r. WSA w Gdańsku odrzucił skargę kasacyjną. Postanowieniem z 13 stycznia 2022 r. sygn. akt I OZ 572/21 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na ww. postanowienie WSA w Gdańsku.
W dniu 14 kwietnia 2025 r. skarżący złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem z 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 58/221 na podstawie art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a") w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wnosząc o: wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 8 kwietnia 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 58/21, uchylenie tego wyroku, a także uchylenie decyzji Kolegium z 28 grudnia 2020 r. i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Gdyni z 18 lutego 2020 r. oraz rozpoznanie sprawy co do istoty poprzez przyznanie skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od miesiąca złożenia pierwotnego wniosku, tj. od 1 stycznia 2020 r. do 20 sierpnia 2023 r. włącznie.
Uzasadniając wniosek skarżący przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 marca 2025 r. sygn. akt SK 22/22 wskazując, że dotyczy on bezpośrednio przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który - w zakresie uznanym za niekonstytucyjny - stanowił jedyną i ostateczną podstawę prawną dla oddalenia skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 8 kwietnia 2021 r. (sygn. akt III SA/Gd 58/21). Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego usunęło zatem przeszkodę prawną, która była wyłączną przyczyną negatywnego rozstrzygnięcia Sądu. Skarżący wskazał, że o treści wyroku Trybunału i jego znaczeniu dla sprawy dowiedział się w dniu 19 marca 2025 r., po przeczytaniu artykułu prasowego.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, jak też przedstawioną w jej uzasadnieniu argumentację.
Kolegium wskazało, że odmówiło skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, nie zaś okoliczność, iż skarżący został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, o czym Kolegium nie miało wiedzy w dacie wydawania ww. decyzji. Jednocześnie Kolegium wskazało, że w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do 30 października 2023 r. K. M. (brat skarżącego) pobierał świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad skarżącym. Zatem obejmowało to również okres, na jaki skarżący ubiegał się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Powyższa okoliczność nie pozostaje bez wpływu na możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu - jako opiekunowi matki - osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, bowiem skoro sam został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz osobę częściowo niezdolną do pracy do dnia 31 października 2022 r., to niewątpliwie on sam wymagał stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W piśmie procesowym z 22 maja 2025 r. skarżący odniósł się do stanowiska Kolegium, podtrzymując jednocześnie swoje żądanie. W odniesieniu do kwestii sprawowania opieki nad matką skarżący wyjaśnił, że sprawował stałą i osobistą opiekę każdego dnia, przy czym w jego ocenie okoliczność ta znajduje potwierdzenie w wywiadzie środowiskowym i odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym. Skarżący wyjaśnił, że częściowa niezdolność do pracy zarobkowej nie jest równoznaczna z niezdolnością do wykonywania czynności opiekuńczych. W odniesieniu do zarzutów o sprawowaniu opieki przez jego brata skarżący wyjaśnił, że to, iż brat pobierał świadczenie na skarżącego, nie oznacza, że faktycznie tę opiekę sprawował. Przeciwnie zły stan zdrowia brata uniemożliwiał mu w znacznym stopniu wykonywania obowiązków opiekuna. Według skarżącego, stan brata pogarszał się stopniowo od 2020 roku, uniemożliwiając mu realne wykonywanie obowiązków opiekuńczych a codzienna realna opieka sprawowana była przez skarżącego. Brat jedynie sporadycznie i incydentalnie wspierał skarżącego w czynnościach, na które pozwalał mu stan zdrowia. Skarżący wyjaśnił, że brat cierpiał na poważną chorobę układu oddechowego a następnie nowotwór, na skutek którego zmarł w 2023 r. Skarżący podniósł, że Kolegium nie zbadało, kto faktycznie sprawował opiekę nad matką skarżącego w spornym okresie i w jakim zakresie opieka ta była zapewniona. Bez znaczenia jest w ocenie skarżącego umorzone postępowanie o ubezwłasnowolnienie. Skarżący wniósł o pominięcie twierdzeń Kolegium i uchylenie decyzji organu pierwszej instancji, przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia i zobowiązanie organu do wydania decyzji przyznającej wnioskowane świadczenie od 1 stycznia 2020 r. do 20 sierpnia 2023 r.
Na potwierdzenie skarżący przedłożył wystawione dla niego zaświadczenie lekarskie z 6 lutego 2023 r. o treści "bez przeciwwskazań w aktualnym stanie psychicznym do sprawowania opieki nad matką", a także kopię dokumentacji medycznej leczenia brata K., wskazujące na skierowanie go do hospicjum domowego (26 październik 2023 r.) oraz akt zgonu brata w dniu 30 października 2023 r. Jednocześnie skarżący załączył orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS o jego częściowej niezdolności do pracy oraz umowę o pracę z 21 sierpnia 2023 r. zawartą pomiędzy jego matką a skarżącym jako pracownikiem. Umowa obejmuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, pomoc przy posiłkach, zakupy, drobne prace porządkowe, kontakt z lekarzem i podawanie leków oraz inne ustalane na bieżąco obowiązki. W części dotyczącej innych warunków zatrudnienia wskazano: "zapewnienie pomocy przy wykonywaniu pracy oraz przestrzeganie warunków pracy osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym".
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Wznowienie postępowania jest instytucją procesową, która stwarza - w drodze wyjątku - możliwość ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy zakończonej prawomocnym orzeczeniem sądu. Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określa warunki dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania wskazując, że musi być ona oparta na jednej z "podstaw wznowieniowych", enumeratywnie wymienionych w przepisach art. 271 - 273 p.p.s.a.
Zgodnie z treścią art. 272 § 1 p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, (...), na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Stosownie do art. 272 § 2 zdanie pierwsze, w sytuacji określonej w § 1 skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.
Skarga o wznowienie postępowania powinna zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia, podstawę wznowienia i jej uzasadnienie, okoliczności stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz żądanie o uchylenie lub zmianę zaskarżonego orzeczenia (art. 279 p.p.s.a.)
Do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów obu instancji, właściwy jest Naczelny Sąd Administracyjny. Do wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał w sprawie (art. 275 p.p.s.a.). Do skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy działu VII nie stanowią inaczej (art. 276 p.p.s.a.)
Zgodnie natomiast z art. 281 p.p.s.a. na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i jeżeli brak jest ustawowej podstawy wznowienia lub termin do wniesienia skargi nie został zachowany, odrzuca skargę o wznowienie. Sąd może jednak po rozważeniu stanu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy.
W pierwszej kolejności zatem wyjaśnienia wymaga kwestia czy spełnione zostały przesłanki formalnoprawne wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego.
Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.), orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów.
Odnosząc się do przesłanki zawartej w art. 272 § 1 p.p.s.a. należy wskazać, że skarżący jako podstawę wznowienia wskazał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 marca 2025 r., SK 22/22, OTK-A 2025, nr 34. Zgodnie z treścią tego wyroku art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548, ze zm.) i obowiązującym do dnia wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 ze zm.), w części obejmującej słowa: ",z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności", jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w uzasadnieniu wyroku z 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 58/21 stwierdził, że z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane osobie, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Sądu legitymowanie się przez opiekuna orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wynika z uzasadnienia wyroku z 8 kwietnia 2021 r. posiadanie przez skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowiło jedyną przesłankę oddalenia skargi.
Zdaniem Sądu w składzie orzekającym należy uznać zatem, że istnieje podstawa wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego, o której mowa w art. 272 § 1 P.p.s.a. i skarżący ją z powodzeniem wskazał.
Odnosząc się do przesłanki złożenia wniosku o wznowienie postępowania w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wyrażonej w wyrażonej w art. 272 § 1 P.p.s.a., Sąd w składzie orzekającym uznał także i ten wymóg za dochowany.
Zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". W świetle zaś art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy.
W piśmiennictwie oraz judykaturze, omawiając skutki ogłoszenia (urzędowej promulgacji), zwrócono uwagę, że dopiero publikacja orzeczenia TK we właściwym dzienniku urzędowym wywołuje skutek derogujący dany przepisy (normę prawną) z systemu prawa. Dopiero od tego momentu tworzy się nowy stan prawny. Na dzień złożenia skargi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 marca 2025 r., SK 22/22, OTK-A 2025, nr 34 nie został ogłoszony we właściwym dzienniku urzędowym. Jednakże, jak sam wielokrotnie wskazywał Trybunał Konstytucyjny, wszystkie organy stosujące prawo powinny - w granicach swych kompetencji i umiejętności, z uwagi na brzmienie art. 7 i art. 8 Konstytucji - przeciwdziałać utrwalaniu niekonstytucyjnego stanu, nie zaś biernie oczekiwać na ostateczne usunięcie w formalny sposób z obrotu prawnego aktu, którego niekonstytucyjność już stwierdzono (por. wyrok TK z 11 maja 2007 r., K 2/07, OTK-A 2007, nr 5, poz. 48., wyrok TK z 9 marca 2016 r., K 47/15, OTK-A 2018, nr 31.). Potwierdzenie domniemania konstytucyjności lub – w razie wyroku negatywnego - jego obalenie następuje w momencie zakończenia procedury kontroli konstytucyjności prawa, a zatem w momencie ogłoszenia na sali rozpraw wyniku tej kontroli w formie stosownego orzeczenia. Od tego momentu orzeczenie TK jest ostateczne i ma moc powszechnie obowiązującą (tak: wyrok TK z 9 grudnia 2015 r., K 35/15, OTK-A 2015, nr 11, poz. 186.). W literaturze wskazuje się również, że ewentualne opóźnienie ogłoszenia orzeczenia Trybunału w organie urzędowym nie może wywoływać negatywnych skutków dla korzystania z konstytucyjnego prawa do wznowienia postępowania sądowego [por. P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, LEX/el. 2023, teza 4 do art. 190], co potwierdza również wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 lutego 2017 r., sygn. akt II FSK 1974/16. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 2643/19 przyjął, że utrata mocy obowiązującej przepisu prawa uznanego w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją RP, niezależnie, czy ma to miejsce z dniem wejścia w życie tego orzeczenia, czy po jego wejściu w życie, ale w terminie odroczonym przez Trybunał - zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP - nie stoi na przeszkodzie wznowieniu postępowania sądowego zakończonego przed wejściem w życie powołanego orzeczenia Trybunału prawomocnym wyrokiem i podjęcia dalszych czynności zgodnych z zasadami i trybem określonymi w przepisach właściwych dla danego postępowania. Sąd w składzie orzekającym podziela powyższe stanowiska. Tym samym należało uznać, że pomimo braku publikacji w stosownym dzienniku urzędowym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 marca 2025 r., SK 22/22, OTK-A 2025, nr 34 - skarga o wznowienie postępowania jest wniesiona w terminie i opiera się na ustawowej podstawie wznowienia.
W przekonaniu Sądu spełnione zostały przesłanki formalnoprawne do wniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego, zatem Sąd w pkt 1 sentencji wyroku orzekł o dopuszczalności wznowienia postępowania.
Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy należy zauważyć, że zgodnie z art. 282 § 1 p.p.s.a. sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd oddala skargę o wznowienie albo ją uwzględnia, stosując odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem, który wznowił postępowanie lub uchyla zaskarżone orzeczenie i skargę odrzuca lub postępowanie umarza (art. 282 § 2 p.p.s.a.). Zwrot normatywny "po ponownym rozpoznaniu sprawy" oznacza, że jeżeli wznowienie jest dopuszczalne, dochodzi do rozpoznania przez sąd istoty tego samego sporu, co spór wcześniej prawomocnie zakończony (por. wyrok NSA z dnia 26 października 2021 r., sygn. akt II FSK 955/18). Rozpoznając sprawę ponownie jednak Sąd musi uwzględnić brzmienie przepisu, stanowiącego prawną podstawę wydanych w sprawie aktów, nadane w efekcie korekty orzeczniczej Trybunału Konstytucyjnego. W analizowanym przypadku chodzi o art. 17 ust. 1 pkt 4 uś.r., który w dacie orzekania przez organy, stanowił, że "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: (...) 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". Z powołanego orzeczenia TK wynika, że cześć ww. przepisu, obejmująca słowa ", z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności" jest niezgodna z Konstytucją. W konsekwencji, rozpoznając niniejszą sprawę, należy zastosować ww. przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z pominięciem tej części normy prawnej, która została uznana za niezgodną z Konstytucją. Oznacza to, że fakt legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez osobę wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne (a tak było w przypadku skarżącego) nie może automatycznie wykluczyć jej z kręgu osób potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia, i oznacza konieczność badania, czy zachodzą inne przesłanki przyznania tego świadczenia, w tym tzw. związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą jej wymagającą.
Lektura wyroku sądowego z 8 kwietnia 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 58/21 dowodzi, że zasadniczym powodem oddalenia skargi na decyzję o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność, której nie uwzględniły orzekające w sprawie organy, że skarżący co najmniej od 10 czerwca 2019 r. był osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co stanowiło negatywną przesłankę do przyznania mu wnioskowanego świadczenia na matkę. Ostatecznie bowiem, na skutek prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Gdańsku z 28 października 2020 r. sygn. akt VI U 715/19, Sąd ten zmienił decyzję Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Pomorskim z dnia 10 czerwca 2019 r., w ten sposób, że uznał skarżącego za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym wskazując, że przyczyna jego niepełnosprawności powstała przed 21 rokiem życia - w okresie nauki w szkole podstawowej, oraz ustalając, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wydając decyzje w przedmiocie odmowy ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego 18 lutego 2020 r. (organ I instancji), a następnie 28 grudnia 2020 r. (organ II instancji) - orzekające w sprawie organy nie miały wiedzy na temat ww. wyroku sądu powszechnego, dlatego też nie uwzględniły istniejącej wówczas, na gruncie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., negatywnej przesłanki przyznania tego świadczenia, skutkującej automatycznie odmową jego przyznania – bez konieczności dokonywania oceny w zakresie istnienia tzw. związku przyczynowo – skutkowego.
Rozpoznając obecnie skargę, w granicach podstawy wznowieniowej, wskazać należy, że ze względu na to, że wyeliminowana została ww. negatywna przesłanka przyznania świadczenia, którą Sąd wówczas orzekający uwzględnił z urzędu (tj. fakt, że skarżący był w dacie orzekania przez Sąd osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności), wynikająca z przepisu uznanego w tej części za niezgodny z Konstytucją, należało wyrok WSA w Gdańsku z 8 kwietnia 2021 r. uchylić. Skutkiem tego zaś jest ponowna ocena skargi wniesionej na decyzje o odmowie przyznania świadczenia. Oznacza to, że w dalszej części aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 18 maja 2020 r., mocą, której organ ten utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji, odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Kontrola tych decyzji musi przy tym obejmować orzekanie w stanie prawnym uwzględniającym ww. wyrok TK, tj. przy wyeliminowaniu znaczenia prawnego faktu, że skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Obecnie zatem ta okoliczność nie może powodować automatycznie utraty uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, lecz zachodzi konieczność badania pozostałych przesłanek przyznania tego świadczenia.
Przypomnieć zatem należy, że materialnoprawną podstawę wydania tych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz.111, dalej jak wcześniej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, (z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – ta część przepisu została wyeliminowana z obrotu prawnego ww. wyrokiem TK, przyp. Sądu) – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ponadto, w myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ten ostatni przepis również winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie na gruncie sprawy rozstrzygniętej zaskarżoną decyzją pozostawał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego pracy zarobkowej, a koniecznością podjęcia opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką skarżącego. Konieczność oceny tej przesłanki niewątpliwie "odżywa" w związku z treścią wyroku TK z 18 marca 2025 r. Zdaniem Sądu orzekającego obecnie, organy dokonały oceny tej przesłanki bez uwzględnienia pełnego materiału dowodowego, co czyni tę ocenę przedwczesną.
Należy podkreślić, że w kwestii ww. przesłanki wypowiadał się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w będącym przedmiotem skargi o wznowienie wyroku wydanym 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 58/21. Ocena ta jednak nie ma charakteru wiążącego wobec zmiany ww. wyroku i konieczności poddania ponownej ocenie wszystkich okoliczności istotnych z perspektywy przesłanek ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - w oparciu o pełny materiał dowodowy, który na ustalenie tych przesłanek ma istotny wpływ. Zdaniem Sądu na gruncie niniejszej sprawy istotne będzie dokonanie ustaleń, czy skarżący w okresie objętym żądaniem sprawował opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, w jakim zakresie, a w szczególności, czy skarżący był w stanie sprawować taką opiekę z uwagi na stan swojego zdrowia. Organy winny również zaktualizować ustalenia w zakresie dotyczącym tego, czy i w jakich okresach matce skarżącego przysługiwało orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w szczególności, czy miało to miejsce we wskazanym przez skarżącego okresie od 1 stycznia 2020 r. do 20 sierpnia 2023 r. Z akt sprawy wynika bowiem, że matka skarżącego posiada udokumentowane w aktach orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane do 30 listopada 2021 r. – k 16 akt. W rezultacie brak jest dowodu, że po tej dacie matka skarżącego posiadała orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, co stanowi wymóg art. 17 ust. 1 u.ś.r. W toku wywiadów z 31 stycznia 2020, 2 lipca 2020 r. i 24 listopada 2020 r. wskazano co prawda, że matka skarżącego posiada orzeczenie na stałe (k. 31 i 69 verte oraz k. 91), jednakże ustalenie to nie znalazło potwierdzenia w przedłożonym orzeczeniu, na które wskazuje przy tym wywiad (k. 71 verte). Organy dokonają zatem oceny kluczowych w sprawie okoliczności z uwzględnieniem treści, utrwalonych w ww. wywiadach środowiskowych.
Na marginesie jednak wskazać należy, że pewne wątpliwości Sądu budzi prawidłowość przeprowadzonego dowodu w postaci wywiadu środowiskowego z uwagi na nieobecność skarżącego w trakcie wszystkich kolejnych wywiadów środowiskowych. Zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1788 ze zm., obowiązującego w dacie przeprowadzania wywiadów w niniejszej sprawie) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Skarżący jako wnioskodawca niewątpliwie jest osobą, z którą przede wszystkim powinien zostać przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy. Nie budzi w tym zakresie żadnych wątpliwości brzmienie § 7 ust. 2 rozporządzenia ww. Ministra z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. poz. 893), które zastąpiło rozporządzenie z 2017 r. a stanowi, że w przypadku konieczności przeprowadzenia wywiadu z osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, nad którą jest sprawowana opieka, wywiad przeprowadza się w obecności opiekuna tej osoby i w miejscu jej przebywania. Powtórzenie tego dowodu w obecnie prowadzonym postępowaniu może już być niezasadne ze względu na upływ czasu i zmianę okoliczności, nie mniej organy winny to rozważyć. W każdym razie organy będą musiały w możliwym zakresie uzupełnić materiał dowodowy i dokonać oceny istotnych okoliczności sprawy na podstawie jego całokształtu. Organy ocenią również na ile zasadne jest, w okolicznościach niniejszej sprawy, uwzględnienie i ocena materiału dowodowego zebranego w toku postępowania o przyznanie bratu skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad nim samym. Organy nie zweryfikowały, czy w aktach tej sprawy znajdują się dowody na okoliczność stanu zdrowia, możliwości sprawowania opieki nad drugą osobą, czy też możliwości podjęcia pracy zarobkowej przez skarżącego.
Konkludując, w ocenie Sądu w składzie orzekającym, organy administracji powinny ponownie dokonać oceny zebranego materiału dowodowego, przeanalizować - czy i na ile wymaga on uzupełnienia oraz przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, mające na celu ustalenie, m. in. tego czy skarżący w okresie objętym żądaniem sprawował opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, w jakim zakresie, czy przez cały okres objęty żądaniem matka legitymowała się takim orzeczeniem, wreszcie - czy skarżący był w stanie sprawować taką opiekę oraz czy z uwagi na stan swojego zdrowia byłby w stanie - w spornym okresie - podjęć ewentualne zatrudnienie.
Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 282 § 2 p.p.s.a. należało uwzględnić skargę, zmienić zaskarżony wyrok Sądu i w dalszej kolejności uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, stosując art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Organy bowiem wydając decyzje, naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik postępowania. Dopiero ustalenie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności w zweryfikowanym i uzupełnionym materiale dowodowym pozwoli na wydanie decyzji, odpowiadającej przepisom prawa, z uwzględnieniem treści wyroku TK z 18 marca 2025 r.
Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie (art. 153 p.p.s.a.). W tej sprawie zarówno ocena prawna jak i wskazania, co do dalszego postępowania wynikają wprost z niniejszego uzasadnienia. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji zobowiązane będą do zgodnego z art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienia skarżonej decyzji.