II SA/Gd 188/23

II SA/Gd 188/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-10-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Katarzyna Krzysztofowicz /przewodniczący/
Magdalena Dobek-Rak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 października 2023 r. sprawy ze skargi R. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 stycznia 2023 r., nr SKO Gd/3320/22 w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
R. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego
w Gdańsku z 13 stycznia 2023 r., nr Gd/3320/22, którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Gminy Żukowo, w imieniu którego działał Inspektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Żukowie, z 24 maja 2022 r., nr DŚR.O.8255.156.2022, o odmowie przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
R. G. złożył do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Żukowie wniosek o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką A. G.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącego, A. G. (ur. 22 sierpnia 1935 r.) legitymuje
się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności
w Kartuzach z dnia 1 marca 2022 r., o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, a ponadto wynika z niego, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 13 stycznia 2022 r.
Z akt sprawy wynika, że łączny miesięczny dochód rodziny strony w 2020 r. wyniósł 1173,89 zł (świadczenie emerytalne A. G.), co daje kwotę w przeliczeniu na osobę 586,95 zł.
Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że skarżący pomaga matce w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, tj. pomaga jej w ubieraniu się, przygotowuje posiłki, pali w piecu, sprząta, podaje leki i insulinę, wietrzy mieszkanie, wychodzi z matką na spacer. Jak ustalono, A. G. samodzielnie wykonuje poranną toaletę, zaś w pozostałych czynnościach higienicznych (kąpiel, mycie włosów, zmiana pościeli) pomagają jej córki. Ponadto, matka skarżącego samodzielnie spożywa posiłki oraz porusza się po mieszkaniu. Pracownik socjalny zaznaczył, że matka skarżącego nie jest w stanie wykonać wszystkich czynności dnia codziennego samodzielnie. Podczas wywiadu środowiskowego skarżący wskazał, że nie pamięta jak wyglądały jego okresy zatrudnienia, jednak po raz ostatni był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w latach 90-tych. Następnie, od października 2015 r. do 31 sierpnia 2019 r. otrzymywał z GOPS-u zasiłek stały ze względu na orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Po upływie terminu, na jaki zostało wydane to orzeczenie, uzyskał kolejne, z którego wynika, że został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności, co uniemożliwiło dalsze pobieranie zasiłku stałego. Następnie podejmował prace dorywcze. Skarżący podczas wywiadu środowiskowego oraz w oświadczeniu z 29 kwietnia 2022 r. wskazał, że gdyby nie opieka nad matką podjąłby zatrudnienie, ale ze względu na schorzenie kręgosłupa podejrzewa, że nie mógłby wykonywać pracy fizycznej.
Decyzją z 24 maja 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia stwierdzając, że opieka nad matką we wskazanym przez niego zakresie nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ I instancji uznał bowiem, że czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (przygotowywanie posiłku, pranie, sprzątanie, robienie zakupów) nie należą do czynności opiekuńczych, a podawanie posiłków, czy insuliny zajmują niewiele czasu. Natomiast czynności opiekuńcze dotyczące kąpieli, mycia włosów i utrzymania higieny osobistej wykonują siostry skarżącego. Jednocześnie, organ I instancji uznał, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją strony z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki, bowiem skarżący nie pracuje zawodowo od lat 90-tych.
W złożonym odwołaniu skarżący podkreślił, że cała opieka nad matką spoczywa na jego barkach, gdyż w rzeczywistości jego siostry bardzo rzadko odwiedzają matkę i nie angażują się, a matka wymaga całkowitej pomocy.
Rozpoznając odwołanie decyzją z 13 stycznia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Organ odwoławczy stwierdził bowiem, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną przez niego opieką nad matką. W ocenie Kolegium, rozmiar i zakres opieki nie wymuszają na stronie niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, ponieważ A. G. nie jest osobą leżącą, porusza się samodzielnie, samodzielnie spożywa wcześniej przygotowane przez syna posiłki, samodzielnie wykonuje poranną toaletę, wymaga pomocy w utrzymaniu porządku, robieniu zakupów, kąpieli i przygotowaniu posiłków. Czynności wykonywane przez skarżącego związane z opieką nad matką sprowadzają się zaś do przygotowania posiłków, podania leków, w tym insuliny, pomocy w ubiorze, sprzątaniu, paleniu w piecu w okresie zimowym, robieniu zakupów. Zdaniem organu II instancji, wskazane czynności nie wykluczają podjęcia zatrudnienia, bowiem skarżący nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż A. G. nie wymaga szczególnej pielęgnacji. Przy czym, czynności takie jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, załatwianie spraw urzędowych, są czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Natomiast opieka, o której mowa w przepisie art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego.
Kolegium zauważyło ponadto, że niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia, ani innej pracy zarobkowej od wielu lat ma charakter stały, a nie chwilowy. Wnioskodawca nie był aktywny zawodowo także na długo przed podjęciem się opieki nad matką, co oznacza, że niepodejmowanie przez niego zatrudnienia nie miało i nie ma bezpośredniego i ścisłego związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką.
We wniesionej na powyższą decyzję skardze R. G. wskazał, że jego matką jest osobą schorowaną, cierpi na chorobę wieńcową serca i nadciśnienie tętnicze, przez co wymaga stałej opieki. Skarżący wyjaśnił, że jego siostry w żaden sposób nie uczestniczą w opiece nad matką, zaś zakres tej opieki sprawowany przez skarżącego uniemożliwia mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga podlega uwzględnieniu.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 13 stycznia 2023 r., utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Gminy Żukowo, z upoważnienia którego działał Inspektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Żukowie, z 24 maja 2022 r., o odmowie przyznania skarżącemu na jego wniosek prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, stwierdził, że narusza ona prawo.
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., tj. art. 16a ust. 1 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
W myśl art. 16a ust. 1 u.ś.r., specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:
1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub
2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Nadto, zgodnie z treścią art. 16a ust. 2 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2. Przepisy art. 5 ust. 4-9 stosuje się odpowiednio. Zgodnie z art. 5 ust. 2 u.ś.r., gdy członkiem rodziny jest osoba legitymująca się orzeczeniem o niepełnosprawności, dochód nie może przekraczać w przeliczeniu na osobę w rodzinie kwoty 764 zł.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że specjalny zasiłek opiekuńczy jest środkiem wsparcia rodziny przez Państwo (por. wyrok NSA z 25 marca 2021 r., I OSK 2648/20, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy jednak podkreślić, że świadczenie to nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, ale tylko do tych, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Świadczenie rodzinne w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
W przedmiotowej sprawie poza sporem pozostaje okoliczność, że matka skarżącego posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane na stałe w dniu 1 marca 2022 r., w którym wskazano, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto, niesporne jest, że skarżący nie pracuje i należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem jego matki. Niesporne jest również, że w sprawie spełnione jest kryterium dochodu na osobę w rodzinie, stanowiącego jedną z przesłanek przyznania świadczenia.
Orzekające w sprawie organy zgodnie natomiast stwierdziły, że w sprawie brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącego a opieką sprawowaną nad matką, bowiem niepodejmowanie przez niego zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej od wielu lat ma charakter stały, a nie chwilowy, nie miało zatem i nie ma bezpośredniego i ścisłego związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Organy obu instancji stwierdziły także, że rozmiar i zakres koniecznej opieki skarżącego nad matką nie uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej, choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy.
Z dyspozycji art. 16a ust. 1 u.ś.r. wynika przede wszystkim, że uprawionymi do uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego są opiekunowie osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, którzy nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Celem tego świadczenia jest rekompensata osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z tego punktu widzenia nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Gdańsku z 28 maja 2020 r., III SA/Gd 408/20, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy tym, co istotne, przepis art. 16a ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2020 r., II SA/Łd 218/20, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r., II SA/Po 827/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Ocena spełnienia przesłanek z art. 16a ust. 1 u.ś.r. powinna być natomiast zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia. Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżący spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia.
Skoro niepodejmowanie zatrudnienia jest stanem trwający przez pewien czas, to powody pozostawania bez zatrudnienia mogą ewoluować – może być to związane np. z własną długotrwałą niedyspozycją zdrowotną, by następnie, z upływem miesięcy lub nawet lat i w związku ze zmianą sytuacji osobisto-rodzinnej, przybrać postać np. konieczności opieki nad coraz bardziej niesprawnymi (czy wręcz niepełnosprawnymi) rodzicami, krewnymi lub współmałżonkiem. Dlatego inaczej niż przy przesłance "rezygnacji z zatrudnienia" dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy "niepodejmowaniem zatrudnienia" (nadal) a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym albo małżonkiem, istotne znaczenie ma nie to, czy w ogóle trwał, a jeśli tak, to z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna, i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, ani czy w ogóle kiedykolwiek pracował zarobkowo. Istotne jest to, z jakiego powodu opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może
z innej przyczyny (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 17 listopada 2021 r., IV SA/Po 869/21, aktualny na gruncie art. 16a u.ś.r.).
Jak wynika z akt sprawy, skarżący po raz ostatni był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w latach 90-tych, a od października 2015 r. do 31 sierpnia 2019 r. otrzymywał z GOPS-u zasiłek stały ze względu na orzeczenie o niepełnosprawności. Po upływie terminu, na jaki zostało wydane powyższe orzeczenie, skarżący uzyskał kolejne orzeczenie zaliczające go jednak do lekkiego stopnia niepełnosprawności, co wykluczyło dalsze pobieranie przez niego zasiłku stałego. Z wyjaśnień skarżącego wynika, że podejmował on prace dorywcze, a od 14 lutego 2022 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego złożył zaś w dniu 16 marca 2022 r.
Mając powyższe okoliczności na uwadze, wykluczenie prawa skarżącego do specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na ustanie jego aktywności zawodowej na długo przed powstaniem niepełnosprawności u matki doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 16a ust. 1 u.ś.r., gdyż przepis ten nie uzależnia możliwości uzyskania przedmiotowego świadczenia wyłącznie od rezygnacji z zatrudnienia, ale także od niepodejmowania przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
W toku postępowania skarżący wskazywał zaś, że podjąłby zatrudnienie, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad matką. Co prawda przyznał, że ze względu na schorzenie kręgosłupa nie mógłby wykonywać pracy fizycznej, jednak powyższego oświadczenia nie można uznać za wyraz braku woli podjęcia jakiegokolwiek innego zatrudnienia. Dodatkowo, treść orzeczenia o lekkim stopniu niepełnosprawności skarżącego potwierdza, że zachował on możliwość pracy "na otwartym rynku pracy". Do tych okoliczności organ odwoławczy w ogóle nie odniósł się, skupiając się wyłącznie na historycznych, nieaktualnych powodach bierności zawodowej skarżącego, w tym na jego niepełnosprawności, z powodu której pobierał zasiłek stały.
Obok związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a podjęciem się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, kluczowym elementem ustaleń w toku postępowania pozostaje kwestia charakteru opieki, która tylko wówczas, gdy jest stała i wyklucza aktywność zawodową usprawiedliwia przyznanie świadczenia opiekuńczego. wykluczać. Przez pojęcie "stałej opieki" w orzecznictwie rozumie się ciągłą, nieprzerwaną i codzienną pieczę wyrażającą się poprzez gotowość do pomocy oraz udzielenie pomocy każdorazowo, gdy zaistnieje taka potrzeba. Osoba podejmująca się stałej opieki musi zatem pozostawać w stanie ciągłej gotowości czy dyspozycyjności w stosunku do wymagającego opieki członka rodziny. Ten stan pogotowia ukierunkowany jest na aktywne formy pomocy, czyli podejmowanie bieżących i powtarzających się czynności służących zaspokajaniu potrzeb życiowych podopiecznego. Zwraca się uwagę, że charakter tych czynności jest różnorodny i może polegać np. na dostarczaniu żywności i przygotowywaniu posiłków, dbaniu o stan zdrowia i higienę, zapewnieniu odzieży, prowadzeniu rehabilitacji, a także na opłacaniu rachunków. Przy czym, osoba objęta stałą opieką nie jest pozbawiona możliwości samodzielnego zaspokajania niektórych swoich potrzeb, a w związku z tym opiekun nie musi wyręczać jej we wszystkich czynnościach. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje nie tylko opiekunom osób obłożnie chorych, ale również opiekunom tych osób niepełnosprawnych, które mogą dokonywać określonych czynności dnia codziennego, jeżeli tylko taka możliwość istnieje z uwagi na ich stan zdrowia.
Oznacza to, że opieką stałą nie będzie opieka nieregularna, doraźna czy incydentalna albo opieka ustawiczna, lecz udzielana w ograniczonym zakresie, tj. świadczona z uwzględnieniem jednych, a pominięciem innych aspektów egzystencji, w zakresie których podopieczny pozostaje niesamodzielny. W orzecznictwie podkreślono również, że opieka nie może ograniczać się do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane poza godzinami pracy (niezależnie od systemu czasu pracy) (B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 16a, i powołane tam orzecznictwo).
Aby można było mówić o opiece w rozumieniu przepisów ustawy musi ona być stała i długoterminowa (por. wyrok NSA z 26 sierpnia 2021 r., I OSK 435/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Okoliczność niepodejmowania aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W oparciu o powyższe należy stwierdzić, że nie każde niesienie pomocy i wspieranie niepełnosprawnego członka rodziny jest wystarczającą przesłanką do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Chodzi tu bowiem o szczególny sposób opieki podyktowany koniecznością podejmowania stałych i powtarzających się aktywności służących realizacji podstawowych czynności życiowych oraz wykraczających poza zakres typowych, domowych obowiązków. Specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa w art. 16a u.ś.r., nie może być traktowany jako "wynagrodzenie" za świadczenie w jakimkolwiek wymiarze pomocy, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Zakres sprawowanej zaś opieki wykluczać powinien możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Jak wynika zaś z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, skarżący pomaga matce w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, tj. pomaga jej w ubieraniu się, przygotowuje posiłki, pali w piecu, sprząta, podaje leki, w tym insulinę, wietrzy mieszkanie, wychodzi z matką na spacer. Jak ustalono, A. G. samodzielnie wykonuje poranną toaletę, zaś w pozostałych czynnościach higienicznych (kąpiel, mycie włosów, zmiana pościeli) pomagają jej córki. Ponadto, matka skarżącego samodzielnie spożywa posiłki oraz porusza się po mieszkaniu. Pracownik socjalny zaznaczył, że matka skarżącego nie jest w stanie wykonać wszystkich czynności dnia codziennego samodzielnie.
W ocenie Sądu, dokonana przez organ odwoławczy ocena, zgodnie z którą rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad matką nie wymuszają na nim powstrzymania się przed podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jest co najmniej przedwczesna.
Organ odwoławczy w swoim rozstrzygnięciu, oceniając zakres sprawowanej opieki, starał się uwypuklić, iż matka skarżącego nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi ze strony skarżącego, bowiem jest w miarę samodzielna, nie jest osobą leżącą, niezdolną do samodzielnego spożywania posiłków, a ponadto porusza się samodzielnie i wykonuje poranną toaletę. Stanowisko to jednak nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Dla przyjęcia zaprezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stanowiska, iż czynności związane z opieką nad niepełnosprawną matką nie są na tyle absorbujące, by przy należytej organizacji uniemożliwiały skarżącemu podjęcie zatrudnienia, należało poczynić ustalenia mające postać szczegółowego opisu funkcjonowania matki skarżącego w życiu codziennym i zakresu udzielanej pomocy przez skarżącego. W tej sytuacji również przedwcześnie z zakresu czynności opiekuńczych wykluczono zwykłe czynności życia codziennego, które niewątpliwie mogą się do nich zaliczać, jeśli osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może im sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne. Tymczasem w wywiadzie rodzinnym pracownik socjalny stwierdził tylko w sposób ogólny, że matka skarżącego nie jest w stanie wykonać wszystkich czynności dnia codziennego samodzielnie.
Organ odwoławczy nie wyjaśnił przy tym rozbieżności co do zakresu pomocy udzielanej matce przez siostry skarżącego. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika bowiem, że uczestniczą one w wykonywaniu czynności higienicznych (kąpiel, mycie włosów, zmiana pościeli), zaś w odwołaniu (co zostało powtórzone we wniesionej skardze) skarżący zaprzeczył, aby siostry pomagały mu w opiece nad matką, a ich kontakt z matką ogranicza się wyłącznie do sporadycznych odwiedzin. Te okoliczności mają zaś istotny wpływ na ustalenie zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego.
W ocenie Sądu, doprecyzowania w niniejszej sprawie wymaga również rzeczywisty (aktualny) stan zdrowia A.G. i rodzaj schorzeń, na które cierpi, co pozwoliłoby na określenie zakresu koniecznej pomocy adekwatnej do realnych potrzeb osoby niepełnosprawnej. Przeprowadzony wywiad środowiskowy pozbawiony jest takich ustaleń. W skardze skarżący wskazał natomiast, że matka cierpi na chorobę wieńcową serca, nadciśnienie tętnicze, a także wiele innych schorzeń. Okoliczności te winny zostać wyjaśnione, gdyż są istotne dla ustalenia i oceny rozmiaru oraz zakresu pomocy świadczonej matce, a w konsekwencji posiadania przez skarżącego realnych możliwości podjęcia aktywności zawodowej, bez uszczerbku dla sprawowania należytej nad nią opieki.
Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jako niekompletny nie dawał podstaw do wykluczenia związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką i w konsekwencji odmowy przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Wyjaśnić należy, że w celu zagwarantowania należytej ochrony praw stron postępowania administracyjnego ustawodawca sformułował szereg zasad, do których przestrzegania zobowiązane są orany administracji, w szczególności w zakresie prowadzenia postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalanie stanu faktycznego, który stanie się podstawą zastosowania odpowiednich przepisów prawa materialnego.
W niniejszej sprawie, organ odwoławczy nie sprostał wymaganiom wynikającym z przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i co uzasadniało wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Nieprzeprowadzenie prawidłowego postępowania wyjaśniającego i oceny we wskazanym powyżej zakresie świadczy bowiem o naruszeniu przez orzekające w sprawie organy wskazanych wyżej przepisów k.p.a. Z kolei, Sąd nie może w zastępstwie organu dokonać ustaleń niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, jako że sąd administracyjny ocenia zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy, zgodnie z oceną prawną i wskazaniami Sądu sformułowanymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną. Potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego nie wykracza bowiem poza kompetencje Kolegium wynikające z art. 136 § 1 k.p.a. Ponownie rozpatrując sprawę, organ odwoławczy ustali szczegółowy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką w kontekście jej ograniczeń związanych z chorobami, na które cierpi i dokona oceny, czy jej wymiar uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Wyjaśni nadto, czy skarżący jest wspierany w opiece nad matką przez siostry w takim wymiarze, który realnym uczyniłby podjęcie przez niego nawet niepełnego zatrudnienia.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem w odpowiedzi na skargę wniosek w tej sprawie złożył organ administracji, a skarżący w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.