II SA/Gd 181/25

II SA/Gd 181/25 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2025-06-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Katarzyna Krzysztofowicz
Wojciech Wycichowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 stycznia 2025 r. sygn. akt SKO Gd/2/25 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z 12 grudnia 2023 r. M. O. (dalej: "Wnioskodawca", "Strona", "Skarżący") wystąpił do Wójta Gminy Karsin (dalej: "Wójt", "organ pierwszej instancji")
o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J. O.
Decyzją z 14 lutego 2024 r. Wójt, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy
z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia.
Zdaniem organu pierwszej instancji rozmiar opieki sprawowanej przez Wnioskodawcę nad matką nie jest na tyle duży, aby uniemożliwiał mu podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze, przez co w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Ponadto w sprawie zachodzi również przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność J. O. powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie.
W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 19 września 2024 r. uchyliło ją w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Kolegium nie podzieliło stanowiska Wójta w kwestii zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: "TK") za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt
K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium podniosło,
że ww. wyrok przesądza o tym, iż organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone
w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Zdaniem organu odwoławczego w sprawie wymagane jest również dokładne zebranie przez organ pierwszej instancji materiału dowodowego i ponowna jego ocena pod kątem spełnienia przez Wnioskodawcę przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wójt wydał w dniu 4 grudnia 2024 r. decyzję, którą odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia.
Organ pierwszej instancji ponownie ocenił, że rozmiar opieki sprawowanej przez Wnioskodawcę nad matką nie jest na tyle duży, aby uniemożliwiał mu podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze, przez co w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Wójt ponownie wskazał, że w sprawie zachodzi również przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność J. O. powstała
w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie.
W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Kolegium decyzją
z 28 stycznia 2025 r. utrzymało ją w mocy.
Kolegium ponownie nie podzieliło stanowiska Wójta w kwestii zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez TK za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium powtórzyło, że ww. wyrok przesądza
o tym, iż organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Organ odwoławczy uznał natomiast, że Wnioskodawca nie spełnia przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż nie opiekuje się matką w takim zakresie, jak oświadczył. Zdaniem Kolegium w codziennych czynnościach opiekuńczych bardziej jest zaangażowana żona Wnioskodawcy niż on sam. W tym zakresie zwrócono uwagę,
że Wnioskodawca nie opiekował się matką w takim zakresie, jak podaje, w czasie gdy matka tego najbardziej wymagała - w czasie choroby nowotworowej i choroby jelit, a także w czasie, gdy była po operacji zaćmy obu oczu. W ocenie organu odwoławczego podczas wywiadów środowiskowych Strona podaje różniące się dane m.in. na temat zdrowia matki, które nie znajdują odzwierciedlania w materiale dowodowym - raz wskazuje, że matka może pozostać sama w domu tylko godzinę, a później, że już dwie godziny. Oprócz tego wskazuje, że matka posiada telefon i w razie konieczności może się z nim kontaktować. Kolegium oceniło, że gdyby Wnioskodawca przebywał z matką - tak jak podaje - prawie cały dzień, to nie musiałaby ona używać telefonu w kontaktach z nim.
Zdaniem organu odwoławczego zakres opieki Strony nad matką został przedstawiony w takim zakresie na potrzeby niniejszego postępowania, tj. aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, które zastąpiłoby wynagrodzenie za pracę. Kolegium wskazało, że Wnioskodawca skończy w kwietniu 2025 r. 61 lat, ale nie otrzyma jeszcze emerytury z KRUS za przekazanie synowi gospodarstwa rolnego. Wnioskodawca nie zrezygnował zatem z tego zatrudnienia, żeby opiekować się matką. Zwrócono przy tym uwagę, że w wywiadzie z 15 listopada 2024 r. Strona wyjaśniła, że nie może znaleźć zatrudnienia, bo zakłady pracy nie zatrudniają obecnie pracowników i z tego względu opiekuje się matką. A zatem, gdyby faktycznie mógł podjąć zatrudnienie jako pracownik fizyczny pracy by nie podjął.
W skardze na decyzję organu odwoławczego M. O., reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, zarzucił jej mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu
art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej
i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organy, że:
1. zakres opieki świadczony przez Skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy
w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga -
w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;
2. brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego
a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia, bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla Strony rozstrzygnięcia.
Zaskarżonej decyzji zarzucono również naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego
(Dz. U. z 2024 r., poz. 572) poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki Skarżącego nad matką oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Stronę a pogorszającym się stanem zdrowia matki, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa Skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego.
Stawiając powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zarówno zaskarżonej, jak
i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie, zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego,
w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi zaznaczono, że zasadniczym zarzutem jest naruszenie przez organy art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię tego przepisu. Strona skarżąca wskazała, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium stanęło na stanowisku, iż o sprawowaniu opieki w rozumieniu ww. przepisu można mówić jedynie
w sytuacji stałej, permanentnej pomocy osobie niepełnosprawnej w czynnościach samoobsługowych, higieniczno-sanitarnych, medycznych itp. Podkreślono, że na gruncie niniejszej sprawy Skarżący wykonuje w związku z opieką nad matką czynności związane
z pomocą w podstawowych czynnościach. Ponadto sprawowana przez Stronę nad matką opieka polega m.in. na przygotowywaniu i podawaniu posiłków, umawianiu i dowożeniu na wizyty lekarskie, nadzorowaniu leczenia, realizacji recept, mierzeniu ciśnienia, zajmowaniu się gospodarstwem domowym, zastępowaniu matki w załatwianiu wszelkich spraw, robieniu zakupów, paleniu w piecu, pomocy w utrzymywaniu choć minimalnych kontaktów społecznych oraz pomocy w typowych codziennych czynnościach (których wykonywanie nie nastręczałoby trudności osobie zdrowej). Zarzucono, że tego rodzaju czynności składających się na sprawowanie opieki organy nie wzięły jednak pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, uznając w sposób nieznajdujący oparcia w przepisach prawa,
że nie mają one znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek ustawowych.
W ocenie strony skarżącej daleko nieuprawnione, pozbawione fachowej wiedzy,
a przede wszystkim krzywdzące w kontekście niniejszej sprawy jest twierdzenie organu odwoławczego, że stan zdrowia osoby wymagającej opieki jest na tyle dobry, iż może ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie. Powyższe nie powinno budzić wątpliwości organu już z uwagi na samą treść orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W okolicznościach niniejszej sprawy Skarżący wykonuje wszystkie czynności wobec osoby wymagającej opieki nie tylko związane z codziennym jej funkcjonowaniem, ale w szerszym aspekcie - niezbędnym do jej pełnej egzystencji.
Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych podniesiono, że o istnieniu związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza w istocie to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki, jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Podkreślono również, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuacje, w której oprócz sprawowania opieki wykazuje gotowość niesienia pomocy, zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową,
a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę.
Zdaniem strony skarżącej na okoliczność ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącego nie powinien wpływać fakt sporadycznego korzystania
z pomocy żony. W tym zakresie podniesiono, że gdyby organ prawidłowo ustalił wszelkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, jego wątpliwości nie powinien budzić fakt, że Skarżący zmuszony jest zrobić zakupy, czy załatwić sprawy urzędowe i w związku
z tym może również czasem liczyć na pomoc swojej żony. Pomoc synowej J.O. w kwestii czynności higienicznych również jest uzasadniona z uwagi na fakt,
że czynności te z racji swojego charakteru okazały się być krępujące dla samej niepełnosprawnej. Aktualny jednak pozostaje obowiązek alimentacyjny Skarżącego względem matki, przy fakcie sprawowania przez niego bezpośredniej opieki, tym samym spełnia on przesłanki do ustalenia na jego rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżący przyznał, że we wcześniejszym okresie, w którym stan zdrowia matki na to pozwalał, próbował łączyć opiekę nad matką z pracą w gospodarstwie rolnym, jednak pogarszający się z czasem stan zdrowia matki wymagał zwiększenia zakresu opieki. Skarżący musiał zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym, dlatego też przekazał je swojemu synowi. W związku z tym nie jest on w stanie pogodzić opieki nad matką
z pracą choćby w niepełnym wymiarze czasu.
Podniesiono, że mimo częściowej zdolności J. O. do poruszania się, czy spożycia przygotowanego dla niej posiłku, wymaga ona stałego nadzoru w pozostałych czynnościach życia codziennego. Taki nadzór zapewnia zaś Skarżący pomagając we wszystkich czynnościach, wyręczając niepełnosprawną matkę, będąc dyspozycyjnym przez całą dobę. Nie sposób zatem przyjąć, aby w okolicznościach niniejszej sprawy stan zdrowia osoby wymagającej opieki był na tyle dobry, aby przez większość czasu mogła ona funkcjonować samodzielnie. Tym samym, wbrew temu co twierdzi Kolegium, bezpośredni związek między niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką zachodzi - Skarżący z uwagi na zły stan zdrowia matki nie ma możliwości świadczenia pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu.
Podsumowując podniesiono, że zastosowanie przez orzekające w sprawie organy błędnej wykładni przepisu doprowadziło do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne
i niweczące ratio legis u.ś.r. Podkreślono, że w sytuacjach, gdy ściśle literalne interpretowanie zapisu ustawowego prowadzi do zniekształcenia albo wypaczenia jego treści, obowiązkiem organu stosującego prawo jest sięgnięcie do innych sposobów wykładni. Organy powinny były zatem podjąć próbę zinterpretowania przepisu ustawy odwołując się do aksjologicznej racjonalności ustawodawcy oraz kierując się systemowymi, celowościowymi bądź funkcjonalnymi regułami wykładni prawa. Prawidłowe odczytanie treści art. 17 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że Skarżący opiekujący się niepełnosprawną
w stopniu znacznym matką jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia
25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności
z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia,
że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został
w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 28 stycznia 2025 r. utrzymująca
w mocy decyzję Wójta Gminy Karsin z 4 grudnia 2024 r. odmawiającą M. O. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J.O.
Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2024 r., która w art. 17 szczegółowo określała przesłanki, od których spełnienia uzależnione było pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki musiały być przy tym spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce lub ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z kolei art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne w związku
z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wtedy, gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym zatem wymogiem uzyskania omawianego świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Należy zwrócić uwagę, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", zaś z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długotrwała. Zdaniem Sądu użyte w tej regulacji określenia "stała" lub "długotrwała" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie,
a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie.
Należy również wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację
z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 17 października 2020 r.
sygn. akt I OSK 1148/20 wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy
w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).
W niniejszej sprawie organy odmówiły przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, lecz analiza uzasadnień wydanych w sprawie decyzji daje asumpt do przyjęcia, że ich rozstrzygnięcia uwarunkowane były ustaleniem częściowo odmiennych przesłanek negatywnych.
Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że w sprawie nie została spełniona m.in. przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17
ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność matki Skarżącego, zgodnie z wydanym względem niej orzeczeniem, powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie.
Organy obu instancji oceniły natomiast, że w rozpoznawanej sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia
a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
Odnosząc się w pierwszej kolejności do argumentacji zaprezentowanej przez Wójta w zakresie mającym za przedmiot zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wskazać, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.
W tym miejscu należy wskazać, że w punkcie drugim wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu u.ś.r. z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.
Przywołany wyżej wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia TK upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która
z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 40/20, z 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 479/16, z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1512/16).
Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie a limine wadliwe, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.
Ocenie poddać w tej sytuacji należało negatywne ustalenie organów, a konkretnie, czy w sprawie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
Należy powtórzyć, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne jest zatem niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego
z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 4 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 1141/20).
Zdaniem Sądu stan faktyczny sprawy ustalony przez organy m.in. na podstawie wywiadów środowiskowych z 8 stycznia 2024 r. i 15 listopada 2024 r. oraz dokumentacji medycznej nie budzi wątpliwości. Zebrane informacje dotyczące zarówno stanu zdrowia J. O., jak i zakresu opieki sprawowanej przez Skarżącego nad matką są wyczerpujące i zostały prawidłowo ocenione przez organy.
Z wywiadu środowiskowego z 8 stycznia 2024 r. wynika m.in., że M. O. (ur. w 1964 r.) jest bierny zawodowo, nie posiada żadnego źródła dochodu, jest ubezpieczony w KRUS jako domownik, prowadzi gospodarstwo domowe z żoną utrzymując się z jej wynagrodzenia. Natomiast J. O. (ur. w 1943 r.) utrzymuje się z emerytury KRUS, choruje na nadciśnienie tętnicze, torbiele wątroby, zaćmę (operacja w 2014 r.), żylaki kończyn dolnych. W 2009 r. matka Skarżącego zachorowała na nowotwór złośliwy lewej piersi, przeszła mastektomię i chemioterapię. Natomiast w 2010 r. J. O. przeszła resekcję jelita grubego i przez pół roku była zaopatrzona
w kolostomię. W wywiadzie odnotowano, że obecnie matka Strony co kilka miesięcy uczęszcza na badania do onkologa, zaś skutkiem ubocznym chemioterapii jest naruszenie czucia w dłoniach i nogach. Oprócz onkologa J. O. uczęszcza do okulisty
i lekarza rodzinnego. Na wizyty do lekarzy jest dowożona przez syna. Obecnie nie posiada żadnych zaleceń lekarskich, nie korzysta z rehabilitacji. Przeprowadzający wywiad środowiskowy pracownik socjalny odnotował, że matka Skarżącego nie jest osoba leżącą, porusza się po domu samodzielnie, przy pomocy laski, z innych pomocy ortopedycznych nie korzysta. Odnotowano również, że J. O. samodzielnie korzysta z toalety, sama przyjmuje posiłki i leki.
Natomiast z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 15 listopada 2024 r. wynika m.in., że matka Skarżącego przeszła w 2009 r. mastektomię lewostronną
i chemioterapię, ale obecnie cech wznowy nie stwierdzono. W styczniu 2019 r. J. O. przebywała w ambulatorium szpitala w C. z uwagi na uraz głowy po zasłabnięciu, które było poprzedzone bólem w klatce piersiowej, nie stwierdzono jednak odchyleń od normy w badaniach. W wywiadzie wskazano również, że w 2013 r. i 2014 r. matka Strony przeszła operacje zaćmy obu oczu z wszczepieniem sztucznej soczewki. Pracownik socjalny podał, że M. O. mieszka w osobnym domu (to samo podwórko) i odwiedza matkę kilka razy dziennie. Podczas wywiadu Skarżący oświadczył, że w ramach opieki: myje matkę (1 godzina), czasami pomaga się jej ubrać (30 minut), wychodzi z nią na spacery w celu rozruszania stawów, dwa razy dziennie mierzy jej ciśnienie (20 minut), dwa razy dziennie przygotowuje jej posiłki (4 godziny), umawia wizyty lekarskie i jeździ na nie z matką z zależności od potrzeby, sprząta dom matki raz dziennie (30 minut), kontroluje przyjmowanie leków (raz dziennie 10 minut). M. O. podkreślił, że jest jedyną osobą, która opiekuje się matką, a gdy musi wyjść z domu to nie dłużej niż na godzinę, w tym czasie matka pozostaje pod opieką żony Skarżącego. J. O. ma swój telefon i może w razie konieczności zadzwonić do syna. Również podczas tego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny odnotował, że J. O. nie uczęszcza na rehabilitację, nie jest leżąca (samodzielnie porusza się po domu, wspierając się laską), samodzielnie korzysta z toalety (nie wymaga korzystania z pieluch), samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i lekarstwa, nie jest cewnikowana, karmiona dojelitowo.
Biorąc pod uwagę okoliczności wynikające z przeprowadzonych w sprawie wywiadów środowiskowych Sąd podziela stanowisko organów, że pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką nie zachodzi związek przyczynowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Przede wszystkim należy zauważyć, że pomimo stwierdzonej trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz chorób mających wpływ na obecny stan zdrowia matka Skarżącego wykazuje się samodzielnością - z wywiadów środowiskowych nie wynika, aby była ona osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki. Z wywiadów wynika,
że J. O. porusza się samodzielnie po domu (przy pomocy laski), sama spożywa przygotowane wcześniej posiłki, samodzielnie przyjmuje lekarstwa, samodzielnie korzysta z toalety (nie wymaga noszenia pieluch). Zdaniem Sądu zakres i częstotliwość czynności wykonywanych przez Skarżącego w ramach opieki nad matką nie jest na tyle intensywny i absorbujący, aby stanowił obiektywną przeszkodę do podjęcia przez niego pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym.
Nie można również tracić z pola widzenia okoliczności, że ze złożonego przez Stronę oświadczenia dotyczącego czynności wykonywanych podczas opieki nad matką wynika, iż część z nich składa się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Strony, gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu (zob. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21). W judykaturze wskazuje się, że czynności polegające na podawaniu leków, czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (zob. wyrok NSA
z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20). Wskazane przez Skarżącego czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym (zob. wyrok NSA z 16 grudnia
2021 r. sygn. akt I OSK 858/21).
W judykaturze podkreśla się, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd właśnie w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyroki NSA: z 18 maja 2021 r.
sygn. akt I OSK 275/21, z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19, z 14 września
2017 r. sygn. akt I OSK 695/17, czy z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2950/15).
Odnosząc się w tym miejscu do odnotowanego przez organ odwoławczy faktu,
że Skarżący w opiece nad matką może liczyć na wsparcie ze strony żony należy podkreślić, że odwołanie się do tej okoliczności w zaskarżonej decyzji nie stanowiło wyręczenia Strony przez organ w wyborze członka rodziny, który ma się opiekować chorą matką (teściową), ale obrazowało jedynie możliwości rodziny (w tym Skarżącego) związane z organizacją tej opieki (zob. wyrok NSA z 13 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2155/22).
Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki Skarżącego i konieczności jej wsparcia, do czego Strona jest zobowiązana zgodnie z regulacjami ustawy z dnia
25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.), jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Takiej podstawy nie stanowi również deklarowana gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych.
Podsumowując należy wskazać, że Skarżący może zorganizować czynności pielęgnacyjno-opiekuńcze wobec matki godząc je z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, chociażby w minimalnym wymiarze. Doświadczenie życiowe uczy, że część czynności, które wykonuje Strona, można wykonywać przed pracą lub po pracy. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być wykonywane również poza godzinami zatrudnienia, tak jak to się odbywa w szeregu gospodarstw domowych,
w których pod opieką pracujących pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.
W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że Skarżący - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje względem matki - ma potencjalną możliwość, na tle okoliczności stwierdzonych
w wywiadzie środowiskowym, wykonywania pracy. Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. zakresu
i rozmiaru sprawowanej przez Skarżącego opieki nad matką.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 w zw. z art. 120 P.p.s.a., oddalił skargę uznając ją za nieuzasadnioną.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła strona skarżąca w skardze (k. 3 akt sądowych), a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.[pic]