II SA/GD 1202/24

II SA/Gd 1202/24 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2025-03-19
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-11-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Diana Trzcińska /przewodniczący/
Justyna Dudek-Sienkiewicz /sprawozdawca/
Krzysztof Kaszubowski
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1145
art. 128  ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca 2025 r. sprawy ze skargi D. F. i R. F. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 30 września 2024 r., nr NSP-VIII.7581.1.72.2024.PG w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Starosty Wejherowskiego z dnia 29 lutego 2024 r., nr GN.683.12.1.2020.MC; 2. zasądza od Wojewody Pomorskiego na rzecz D. F. i R. F. kwotę 714 (siedemset czternaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
D. F. i R. F. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Wojewody Pomorskiego z 30 września 2024 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Starosta Wejherowski wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej decyzją z 29 lutego 2024 r. odmówił ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położonych w B., gmina W., oznaczonych ewidencyjnie jako działki nr [...] i nr [...], które powstały z podziału działki [...] zabudowanej linią elektroenergetyczną 110 kV Wejherowo - Żarnowiec, dla których Sąd Rejonowy w Wejherowie prowadzi księgi wieczyste nr KW [...] oraz nr KW [...].
W uzasadnieniu wskazano, że B. i D. F. wnieśli o przyznanie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości położonej w B., gmina W., oznaczonej ewidencyjnie jako działka [...] wskazując, że w stosunku do tej nieruchomości przysługuje im roszczenie odszkodowawcze, które nabyli w ramach cesji wierzytelności - umową cesji z dnia 12 stycznia 2015 r. F. F. przeniósł na D. F. wierzytelność w stosunku do ww. nieruchomości.
Starosta Wejherowski wskazał dalej, że decyzją z dnia 5 maja 2016 r. odmówił ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie działki nr [...], jednak Wojewoda Pomorski decyzję tę dnia 21 września 2017 r. uchylił w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
Starosta Wejherowski decyzją z dnia 22 stycznia 2018 r. umorzył postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie działki nr [...].
Wojewoda Pomorski decyzją z dnia 18 października 2019 r. uchylił powyższą decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Wojewoda podzielił pogląd Starosty w zakresie dotyczącym braku możliwości przeniesienia roszczenia odszkodowawczego na podstawie cesji, uznał natomiast, że organ I instancji powinien był zbadać, czy stronie nie przysługuje roszczenie z tytułu dziedziczenia.
Jednak podczas prowadzonego przed Wojewodą Pomorskim postępowania odwoławczego, wniosek B. F. i D. F., na podstawie którego wszczęte zostało postępowanie, został zmodyfikowany. Najpierw, pismem z dnia 3 czerwca 2019 r. radca prawny J. P. poinformował Wojewodę Pomorskiego o wstąpieniu R. F. do toczącego się postępowania, następnie pełnomocnik ten reprezentujący B. F., D. F. i R. F., wniósł o zmianę podmiotową strony, a mianowicie o ustalenie i wypłatę odszkodowania na rzecz D.F. i R. F. oraz o rozszerzenie roszczenia o działkę [...] położoną w B., gmina W. W konsekwencji decyzją z dnia 28 stycznia 2020 r. Starosta Wejherowski umorzył postępowanie w stosunku do B. F.
W związku z powyższym, jak wyjaśnił Starosta, postępowanie było prowadzone w sprawie ustalenia odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości położonych w B., gmina W., oznaczonej ewidencyjnie jako działki nr [...] i nr [...] (powstałe z podziału działki nr [...]), na wniosek D. F. i R. F., reprezentowanych przez radcę prawnego J. P.
Starosta Wejherowski dnia 29 czerwca 2020 r. wydał decyzję o umorzeniu postępowania w przedmiotowej sprawie.
Wojewoda Pomorski decyzją z dnia 5 marca 2021 r. uchylił powyższą decyzję Starosty Wejherowskiego oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji zarzucając m.in. nieprawidłowe przyjęcie braku podstaw do ustalenia odszkodowania za ograniczenie prawa własności oraz brak przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego pod kątem odnalezienia decyzji ustalającej odszkodowanie za ograniczenie sposobu korzystania z przedmiotowej nieruchomości.
Decyzją z dnia 29 listopada 2022 r. Starosta Wejherowski ustalił odszkodowanie z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położonych w B., gmina W., oznaczonych ewidencyjnie jako działki nr [...] i nr [...], które powstały z podziału działki [...], która zabudowana jest linią elektroenergetyczną 110 kV Wejherowo - Żarnowiec, na rzecz D. F., w wysokości 21530,50 zł oraz R. F. - w wysokości 21530,50 zł.
Wojewoda Pomorski decyzją z dnia 31 lipca 2023 r. uchylił decyzję Starosty Wejherowskiego z dnia 29 listopada 2022 r. oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji wskazując m.in. że operat wzbudza wątpliwości i nie może stanowić dowodu na okoliczność ustalenia odszkodowania. Ponadto zdaniem Wojewody Pomorskiego Starosta powinien przeanalizować orzecznictwo sądowoadministracyjne dotyczące kwestii przejścia na spadkobierców po osobie wywłaszczonej roszczenia o odszkodowanie w sytuacji, gdy nieruchomość, której sposób korzystania został ograniczony, nie weszła do masy spadkowej.
Starosta Wejherowski decyzją z dnia 29 lutego 2024 r. odmówił ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położonych w B., gmina W., oznaczonych ewidencyjnie jako działki nr [...] i nr [...], które powstały z podziału działki [...], zabudowanej linią elektroenergetyczną 110 kV Wejherowo – Żarnowiec.
Organ ustalił, że Naczelnik Gminy Wejherowo decyzją z dnia 20 lutego 1980 r. zezwolił Z. na budowę na działkach nr [...] i nr [...] linii elektroenergetycznej 110 kV Wejherowo - Żarnowiec. W decyzji poinformowano, że odszkodowanie za wyrządzone szkody Z. zobowiązany jest ustalić w terminie 30 dni od daty zgłoszenia wniosku o odszkodowanie oraz że odszkodowanie za szkody wyrządzone przez Z. przy przeprowadzaniu budowy linii energetycznej napowietrznej przysługuje użytkownikowi w chwili powstania szkód, a roszczenie w tym względzie należy składać do Z. Właścicielami nieruchomości nr [...], nad którą posadowiona jest linia 110 kV, byli F. F. i G. F. Aktem notarialnym z dnia 3 grudnia 1990 r., umową darowizny, przenieśli oni prawo własności działki nr [...] na R. i B. F. Aktem notarialnym z dnia 14 stycznia 2004 r. - umową darowizny –F. F. i G. F. przenieśli prawo własności działki nr [...] na D. i B. F.
Spadek po zmarłej 8 września 2012 r. G. F. nabyli R. F. i D. F. po 1/2 części spadku wprost. Umową cesji zawartą w dniu 12 stycznia 2015 r. F. F. przeniósł wierzytelność w stosunku do nieruchomości z tytułu odszkodowania za wywłaszczenie na D. F. Spadek po F. F. nabyli R. F. i D. F. po 1/2 części. Aktualnie, stwierdził Starosta, właścicielami działki nr [...], zgodnie z księgą wieczystą KW [...], są R. F. i B.F. na prawach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej, natomiast działki nr [...], zgodnie z księgą wieczystą KW [...], są D. F. i B. F. na prawach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej.
W ocenie organu na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami uprawnionymi do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość są jedynie osoby wywłaszczone oraz ich sukcesorzy, którzy nabyli własność nieruchomości poprzez dziedziczenie. Zatem wnioskodawcy jako nabywcy nieruchomości w drodze umów darowizny nie mogą być uznani za osoby, na rzecz których może być ustalone odszkodowanie za nieruchomości objęte decyzją ograniczającą prawo własności.
Wojewoda Pomorski rozpoznając odwołanie skarżących, decyzją z 30 września 2024 r. uchylił decyzję Starosty Wejherowskiego z dnia 29 lutego 2024 r. w całości i umorzył postępowanie organu pierwszej instancji w całości. Wojewoda stwierdził, że bezsporne jest to, że przez działki nr [...] i [...] biegnie linia elektroenergetyczna, a sporne jest to, czy wnioskodawcom, którzy złożyli wniosek o ustalenie w drodze decyzji administracyjnej odszkodowania w trybie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., powinno ono być wypłacone, a jeśli, to w jakiej wysokości. Wojewoda stanął na stanowisku, że art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. znajduje zastosowanie także w odniesieniu do stanu faktycznego sprzed wejścia w życie tej ustawy, o ile uprawnienie to nie zostało wcześniej zrealizowane. Możliwe jest więc rozstrzygnięcie o odszkodowaniu za ograniczenie prawa własności działki nr [...], aktualnie działek nr [...] i [...] w B. Wojewoda stwierdził następnie, że R. F. i D. F. są spadkobiercami po F. F. i po G. F., jednak należy uznać, iż jako nabywcom nieruchomości nie przysługuje im prawo do odszkodowania z tytułu zmniejszenia wartości prawa własności działki nr [...]. Działki nr [...] i [...] zostały nabyte w drodze umów darowizny, tak więc nie mogło przejść na nowych właścicieli roszczenie o odszkodowanie, o którym mowa w art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości w związku z art. 128 i art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. W konsekwencji organ uznał, że wystąpiła bezprzedmiotowość postępowania w sprawie o charakterze podmiotowym, ze względu na złożenie wniosku o odszkodowanie przez podmiot nieuprawniony do jego otrzymania, zatem nie ma podstawy prawnej i faktycznej do rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy.
W ocenie Wojewody Starosta w decyzji z dnia 29 lutego 2024 r. prawidłowo uznał, że R. F. i D. F. nie są uprawnieni do otrzymania odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z działki nr [...], z uwagi na następstwo prawne pod tytułem singularnym w zakresie prawa własności działek, nr: [...] i [...]. Wojewoda uznał jednak, że zaistniała bezprzedmiotowość postępowania, w związku z czym nie ma przesłanek do merytorycznego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
D. F. i R. F. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Wojewody Pomorskiego z 30 września 2024 r. zarzucili naruszenie:
1/ art. 110 § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie,
2/ art. 129 ust. 5 pkt 3 i art. 128 ust. 4 zdanie drugie ustawy o gospodarce nieruchomościami,
3/ art. 21 ust. 2 Konstytucji RP poprzez odmówienie wnioskodawcom prawa do odszkodowania pomimo dokonanego wywłaszczenia i poprzez bezpodstawne uznanie, że wnioskodawcom nie należy się odszkodowanie za obniżenie wartości nieruchomości mimo że są spadkobiercami osoby wywłaszczonej i nadal są właścicielami nieruchomości wywłaszczonej.
Skarżący wskazali także na sprzeczność uzasadnienia zaskarżonej decyzji z uchwalą składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OPS 1/20.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zaskarżona decyzja jest sprzeczna z art. 110 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia lub ogłoszenia. Trzykrotnie bowiem Wojewoda w swoich decyzjach wydawanych w sprawie wskazywał, że wnioskodawcom odszkodowanie się należy, a organ pierwszej instancji w oparciu o treść tych decyzji ustalał wysokość odszkodowania. Nagła zmiana stanowiska przez Wojewodę jest całkowicie bezprawna, ponieważ Wojewoda jest związany swoimi wcześniejszymi decyzjami potwierdzającymi prawo wnioskodawców do żądania ustalenia odszkodowania.
O prawie do tego żądania decyduje zdaniem skarżących nabycie spadku po osobie wywłaszczonej, a nie nabycie nieruchomości. Nie może się ostać koncepcja, w wyniku której mimo powstania szkody, obniżenia wartości działki i niewypłacenia nigdy nikomu odszkodowania za wywłaszczenie, odszkodowanie z tego tytułu nikomu nie przysługuje i nikt nie może go dochodzić. Osobami uprawnionymi do odszkodowania byli G. i F. F., których spadkobiercami są skarżący. Sporna działka jest nadal ich własnością. W ocenie skarżących całkowicie niekonstytucyjne jest różnicowanie ich sytuacji jako spadkobierców osób wywłaszczonych i dalszych właścicieli działki wywłaszczonej bezpośrednio po spadkodawcach w stosunku do osób, których sytuacja prawno-faktyczna jest identyczna, z tą tylko różnicą, że nabycie działki nastąpiło w spadku, a nie w formie darowizny przed śmiercią wywłaszczonych spadkodawców.
Skutek decyzji w postaci ograniczenia prawa własności nie spowodował ograniczenia praw nabywcy, który ich wówczas nie posiadał, natomiast ukształtował stan prawny nieruchomości w ten sposób, że prawo własności nieruchomości zostało ograniczone i w takim kształcie prawnym nabywca nabył nieruchomość. Z żądaniem ustalenia odszkodowania może wystąpić podmiot wywłaszczony oraz spadkobiercy wywłaszczonego. To, czy nieruchomości wskazane w decyzji wywłaszczeniowej wchodziły w skład masy spadkowej oraz to, czy wnioskodawcy są obecnie właścicielami nieruchomości wskazanych w decyzji jest bez znaczenia. Los nieruchomości po wywłaszczeniu jest bez związku ze sprawą, wywłaszczenie bowiem odbyło się wobec spadkodawcy wnioskodawców i to ta osoba została pozbawiona praw. Od tego momentu należne za to odszkodowanie ma byt odrębny do własności nieruchomości.
W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) – zwanej dalej p.p.s.a., uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Przedmiotem skargi jest decyzja Wojewody Pomorskiego, uchylająca decyzję Starosty Wejherowskiego z dnia 29 lutego 2024 r. i umarzająca postępowanie z wniosku D. F. i R. F. o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położnych w B., gmina W., oznaczonych ewidencyjnie jako działka nr [...] i działka nr [...], które powstały z podziału działki nr [...], zabudowanej linią elektroenergetyczną 110 kV Wejherowo-Żarnowiec, dla których Sąd Rejonowy w Wejherowie prowadzi księgi wieczyste odpowiednio nr [...] i [...].
Istota zasadniczego problemu w niniejszej sprawie dotyczy poprawności wykładni art. 128 ust. 4 i art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2024 r., poz. 1145), zwanej dalej u.g.n., dokonanej przez organy obu instancji, które zgodnie uznały, że skarżący nie są uprawnieni do żądania odszkodowania w przedmiotowej sprawie, choć różniły się co do tego, jaką formę powinno przyjąć rozstrzygnięcie – czy odmowy ustalenia odszkodowania (jak uczynił to organ I instancji), czy umorzenia postępowania wobec jego bezprzedmiotowości (jak przyjął organ odwoławczy).
Wykładnia wskazanych przepisów u.g.n. sprowadza się do zagadnienia związanego z określeniem podmiotu uprawnionego do uzyskania odszkodowania, co wiąże się z kolei z zarzutami niesłusznego przyjęcia przez organy, że do uzyskania odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość wprawdzie nie są uprawnieni nabywcy nieruchomości w drodze singularnej - umowy darowizny, a wyłącznie spadkobiercy osoby wywłaszczonej, to jednak obejmuje to także sytuację, gdy w skład masy spadkowej nie wchodziła już nieruchomość, co do której ograniczono prawa właścicieli z uwagi na posadowienie na niej urządzeń przeznaczonych do przesyłu energii elektrycznej zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jednolity Dz.U. nr 10, poz. 64, ze zm.) – zwanej dalej ustawą wywłaszczeniową. Zdaniem organów zatem roszczenie o odszkodowanie przechodzi na spadkobierców osoby wywłaszczonej jedynie wówczas, gdy w skład spadku wchodzi jednocześnie nieruchomość dotknięta wywłaszczeniem. Nie ulega bowiem wątpliwości, że ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej należy kwalifikować jako jeden ze sposobów wywłaszczenia, gdyż wiąże się z trwałością stanu, jaki stwarza decyzja organu, obejmując sobą każdoczesnego właściciela nieruchomości, której dotyczy oraz każdoczesnego przedsiębiorcę przesyłowego wstępującego w miejsce pierwotnego adresata decyzji (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r., sygn. akt III CZP 116/09, OSP 2010/11/110; wyroki NSA m.in. z dnia 18 czerwca 2008 r., sygn. akt I OSK 954/07 i z dnia 1 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 2112/17).
Skarżący D. F. i R. F. wystąpili o odszkodowanie z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położonych w B., gmina W., oznaczonych ewidencyjnie jako działki nr [...] i nr [...], które powstały z podziału działki [...], dokonanego na podstawie decyzji Naczelnika Gminy Wejherowo z dnia 20 lutego 1980 r., nr 8334/1/80 zezwalającej Z. na przeprowadzenie budowy linii elektroenergetycznej Wejherowo – Żarnowiec na działce [...].
Na dzień wydawania powyższej decyzji prawo własności ww. nieruchomości przysługiwało rodzicom skarżących, G. i F. F.
Działka [...] uległa podziałowi, a skarżący nabyli własność powstałych w wyniku podziału działek od rodziców na mocy umów darowizny: R. F. wraz z żoną B. F. nabyli własność działki nr [...] na podstawie umowy z dnia 3 grudnia 1990 r., a D. i B. F. nabyli własność działki nr [...] na podstawie umowy z dnia 14 stycznia 2004 r.
Po nabyciu prawa własności przedmiotowych działek, skarżący nabyli spadek po rodzicach, którzy zmarli: G. F. w dniu 8 września 2012 r., zaś F. F. w dniu 27 marca 2017 r.
Oceniając powyższy stan faktyczny w kontekście legitymacji do żądania odszkodowania wskazać w pierwszej kolejności należy, że objętego wskazaną wyżej decyzją Naczelnika Gminy Wejherowo z dnia 20 lutego 1980 r., nr 8334/1/80 zezwolenia na budowę linii energetycznej udzielono na podstawie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej. Zgodnie z tym przepisem, organy administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe mogą za zezwoleniem naczelnika gminy – a w miastach prezydenta lub naczelnika miasta (dzielnicy), zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie z zatwierdzoną lokalizacją szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne łączności i sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia techniczne niezbędne do korzystania z tych przewodów i urządzeń. Z kolei, zgłoszone przez skarżących roszczenie odszkodowawcze zostało oparte na obecnie obowiązującej ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami i przepisach regulujących kwestie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości.
W konsekwencji, do stosunków zaistniałych pod rządami ustawy wywłaszczeniowej należy stosować przepisy u.g.n. Realizacja niezaspokojonych roszczeń odszkodowawczych, o których mowa w art. 36 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej, wynikających ze stosunków administracyjnoprawnych powstałych przed wejściem w życie u.g.n., następuje w trybie i na zasadach przewidzianych w przepisach tej ustawy, co potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20.
Ponieważ art. 35 ustawy wywłaszczeniowej odpowiada w swej treści przepisowi art. 124 ust. 1 u.g.n., dlatego też nie budzi obecnie wątpliwości, że w sprawie wniosku o ustalenie odszkodowania za grunt wywłaszczony w trybie ustawy wywłaszczeniowej zastosowanie znajdzie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., który przewiduje, że starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. W ugruntowanym już orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że art. 129 ust. 5 u.g.n. znajduje zastosowanie do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej ustawy i to nie tylko w sytuacji całkowitego pozbawienia praw do nieruchomości na skutek wywłaszczenia, lecz również w wypadku ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości (zob. m.in. wyrok NSA z dnia 9 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 23/16 oraz z dnia 27 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 908/16). Jeżeli bowiem zarówno poprzednia ustawa, pod rządami której ograniczono prawo własności, jak i obecna ustawa, przewidują odszkodowanie z tego tytułu, nie sposób bronić poglądu o jego nieprzysługiwaniu (zob. wyrok NSA z dnia 26 sierpnia 2014 r., sygn. akt I OSK 147/13).
Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, gdyż doszło do ograniczenia w wykonywaniu prawa własności nieruchomości i trwa ono nadal na skutek realizacji budowy linii elektroenergetycznej. W związku z tym roszczenie o odszkodowanie z tytułu ograniczenia prawa do nieruchomości dokonanego na podstawie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej winno zostać rozpatrzone na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów regulujących kwestie odjęcia i ograniczenia prawa własności na skutek decyzji organów administracyjnych.
Zgodnie z treścią art. 128 ust. 1 u.g.n. wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw. Nie ulega przy tym wątpliwości, że przez osobę wywłaszczoną należy rozumieć właściciela nieruchomości w dacie wydania decyzji ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości. Niewątpliwie bowiem osobą uprawnioną do żądania odszkodowania za wywłaszczenie, w tym za szczególną jego postać przewidzianą w art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej oraz art. 124 u.g.n., jest "osoba wywłaszczona". Na gruncie art. 128 ust. 4 u.g.n. podmiotem uprawnionym do odszkodowania będzie osoba ograniczona w przysługującym jej prawie rzeczowym (zob. wyrok NSA z dnia 29 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1326/19). Nadto, w uchwale z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20 NSA wskazał, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ustawy wywłaszczeniowej, może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., a nie może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.
Powołując się na powyższą uchwałę Wojewoda Pomorski stwierdził, że skoro skarżący nabyli prawo własności przedmiotowych nieruchomości po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej, to nie przysługuje im prawo żądania odszkodowania. Skarżący natomiast twierdzą, że ich prawo do żądania odszkodowania nie jest oparte na prawie własności przedmiotowej nieruchomości, ale wynika ze spadkobrania. Mimo bowiem że w skład spadku nie wchodziła nieruchomość, to w jego skład wchodziło roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczenie przysługujące ich rodzicom.
W ocenie Sądu stanowisko skarżących jest prawidłowe. Wbrew stanowisku Wojewody Pomorskiego, przeniesienie prawa własności nieruchomości objętej ograniczeniem na rzecz skarżących w drodze umów darowizny zawartych w 1990 r. i 2004 r., pozostało bez wpływu na aktualność roszczeń odszkodowawczych rodziców skarżących, będących "osobami wywłaszczonymi", które to roszczenia raz powstałe oderwały się od prawa własności nieruchomości i weszły w skład spadku niezależnie od losów prawnych tej nieruchomości.
Argumentacja Wojewody sprowadzająca się do tezy, że warunkiem przejścia na spadkobierców osoby wywłaszczonej roszczenia o odszkodowanie jest równoczesne nabycie przez nich w drodze spadkobrania nieruchomości objętej ograniczeniem nie znajduje oparcia w przepisach prawnych, choć Sąd ma świadomość, że w orzecznictwie pojawiają się również głosy odmienne. Teza taka nie wynika także z wnikliwej lektury uchwały NSA z dnia 22 lutego 2021 r., I OPS 1/20.
Osobą uprawnioną do odszkodowania jest niewątpliwie były, tj. posiadający takie prawo w dacie wywłaszczenia, właściciel nieruchomości oraz jego następcy prawni na mocy sukcesji uniwersalnej. Skutek decyzji zezwalającej na realizację linii energetycznej, a tym samym ograniczającej prawo własności nieruchomości, przez którą owa linia miała przebiegać, nastąpił w czasie wydania tej decyzji, a tym samym należy go odnieść do podmiotu, któremu przysługiwało takie prawo w czasie wydania tej decyzji. Obowiązek zapłaty odszkodowania wiąże się ściśle z uszczerbkiem majątkowym w postaci ograniczenia prawa rzeczowego do nieruchomości. Uszczerbek ten ponosi podmiot legitymujący się tytułem do nieruchomości w momencie dokonywania ograniczenia prawa rzeczowego. Późniejsi nabywcy takiej nieruchomości uzyskują prawo rzeczowe już ograniczone orzeczonym wywłaszczeniem, a tym samym dokonane wcześniej wywłaszczenie nie wyrządza szkody w ich prawach majątkowych. Konsekwencją przyjęcia, że wywłaszczenie następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej (art. 128 ust. 1 u.g.n.) jest uznanie, iż wierzytelność o zapłatę odszkodowania nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość, albowiem nie jest roszczeniem wynikającym z zobowiązania realnego, a także nie podlega obowiązkowemu wpisowi do księgi wieczystej. Roszczenie o zapłatę odszkodowania za ograniczenie prawa rzeczowego nie przechodzi na singularnego nabywcę własności takiej nieruchomości i nie przysługuje każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości (zob. wyrok NSA z dnia 2 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 2112/17, wyrok NSA z dnia 24 marca 2023 r., I OSK 273/22). Należy zatem podzielić stanowisko, że skarżącym z tytułu nabycia w 1990 r. i w 2004 r. w drodze darowizny od rodziców prawa własności nieruchomości ograniczonego orzeczonym wywłaszczeniem, nie przysługiwało roszczenie o odszkodowanie.
Idąc dalej tym tokiem rozumowania należy wskazać, że roszczenie to nadal przysługiwało rodzicom skarżących jako osobom wywłaszczonym, mimo zbycia przez nich prawa własności nieruchomości. Prawo do odszkodowania za ograniczenie korzystania z nieruchomości, które powstaje w dacie wydania decyzji stanowiącej podstawę tego ograniczenia, nie jest bowiem prawem związanym z prawem własności tej nieruchomości i jest oderwane od losów prawnych nieruchomości. Roszczenie to także nie wygasa po stronie osób wywłaszczonych w razie zbycia nieruchomości, ergo, wchodzi w skład spadku po osobach wywłaszczonych niezależnie od prawa własności nieruchomości. Nie ma bowiem powodów do różnicowania sytuacji prawnej spadkodawców i spadkobierców. Skoro warunkiem realizacji roszczenia o odszkodowanie po stronie osoby wywłaszczonej nie jest dysponowanie prawem własności nieruchomości, to taki warunek nie obciąża również spadkobierców osób wywłaszczonych, dziedziczących roszczenie o odszkodowanie na zasadzie sukcesji uniwersalnej, nawet jeśli jednocześnie nie dziedziczą nieruchomości.
Wskazać nadto należy, że jak już wcześniej była o tym mowa, ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej należy kwalifikować jako jeden ze sposób wywłaszczenia, zaś kwestie odszkodowania za wywłaszczenie i ograniczenie w korzystaniu z nieruchomości regulują art. 128-135 u.g.n. Art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. ma zastosowanie zarówno do sytuacji pozbawienia praw do nieruchomości na skutek wywłaszczenia, jak i ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości, o których mowa w art. 120 i art. 124 – 126 tej ustawy, a odszkodowanie - o jakim w nim mowa - wynikać może zarówno z art. 128 ust. 1 tej ustawy - w sytuacji pozbawienia prawa, jak i z art. 128 ust. 4 tej ustawy - w razie ograniczenia prawa do nieruchomości.
O ile w przypadku wywłaszczenia polegającego na ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości można wyobrazić sobie sytuację, w której własność wywłaszczonej w ten sposób nieruchomości wchodzi w skład spadku i przechodzi na spadkobierców, o tyle taka sytuacja w przypadku wywłaszczenia polegającego na odjęciu prawa własności nieruchomości nie mogłaby nigdy nastąpić. Przyjęcie poglądu Wojewody Pomorskiego, że warunkiem przejścia prawa do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość na spadkobierców osoby wywłaszczonej jest jednoczesne przejście na nich w drodze spadkobrania prawa własności tej nieruchomości, wykluczałoby z możliwości ubiegania się o odszkodowanie spadkobierców osoby wywłaszczonej w tych przypadkach, w których wywłaszczenie wiązałoby się z pozbawieniem, a nie ograniczeniem, prawa własności. W ocenie Sądu taka wykładnia powyższych przepisów jest niedopuszczalna, godząc w konstytucyjne zasady: równości, ochrony prawa dziedziczenia oraz zasady zgodnie z którą wywłaszczenie może nastąpić tylko za słusznym odszkodowaniem. Powyższe zasady konstytucyjne adresowane są nie tylko do ustawodawcy, który stanowiąc prawo nie może ich naruszać, ale zasady te stanowią również podstawowe kryterium przy dokonywaniu wykładni przepisów prawa przez podmioty stosujące prawo.
Zgodnie z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Trybunał Konstytucyjny już na początku swego istnienia wskazał, że istota zasady równości polega na tym, że wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednej miary (por. wyrok z 9 marca 1988 r. sygn. akt U 7/87, a także wyroki z 6 maja 1998 r. sygn. akt K 37/97, z 20 października 1998 r. sygn. akt K 7/98, z 17 maja 1999 r. sygn. akt P 6/98, z 4 stycznia 2000 r. sygn. akt K 18/99, z 18 grudnia 2000 r. sygn. akt K 10/00, z 21 maja 2002 r. sygn. akt K 30/01, z 28 maja 2002 r. sygn. akt P 10/01 oraz z 18 marca 2014 r. sygn. akt SK 53/12). Odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach. Również zasada sprawiedliwości społecznej wynikająca z art. 2 Konstytucji nakazuje równe traktowanie podmiotów wykazujących takie same cechy. Na gruncie analizowanej regulacji takimi cechami są pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, w sytuacji gdy obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Forma natomiast pozbawienia prawa do nieruchomości – tj. pozbawienie prawa własności do nieruchomości lub jego ograniczenie – są cechami nieistotnymi, które nie powinny wpływać na zróżnicowanie sytuacji prawnej podmiotów.
Nadto, jak zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 22 lutego 2021 r., I OPS 1/20, za stanowiskiem, zgodnie z którym spadkobierca osoby wywłaszczonej jest podmiotem uprawnionym do uzyskania odszkodowania w miejsce niezaspokojonego roszczenia odszkodowawczego byłego właściciela przemawia przy tym nie tylko konstytucyjna zasada ochrony prawa dziedziczenia, ale również konstytucyjna zasada, zgodnie z którą wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem. Z przyjętej konstytucyjnej i ustrojowej zasady wynika, że wywłaszczenie może nastąpić tylko za słusznym odszkodowaniem. Tym samym przyjęcie stanowiska, że spadkobierca osoby wywłaszczonej nie jest osobą uprawnioną do uzyskania odszkodowania w miejsce właściciela, którego roszczenie odszkodowawcze nie zostało zaspokojone, pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z konstytucyjną zasadą, zgodnie z którą wywłaszczenie może nastąpić tylko za słusznym odszkodowaniem. Zachowanie tej konstytucyjnej zasady, że wywłaszczenie może nastąpić tylko za słusznym odszkodowaniem, w przypadku gdy osoba wywłaszczona zmarła przed zaspokojeniem roszczenia odszkodowawczego, możliwe jest tylko wówczas gdy w miejsce zmarłego, podmiotami uprawnionymi do uzyskania odszkodowania będą jego spadkobiercy. To bowiem z konstytucyjnej zasady, że wywłaszczenie może nastąpić jedynie wówczas gdy dokonywane jest na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem oraz konstytucyjnej zasady ochrony prawa dziedziczenia wynika, że odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia, które jest prawem majątkowym o charakterze kompensacyjnym, mogą nabyć spadkobiercy osoby wywłaszczonej, która zmarła przed nabyciem odszkodowania.
Przyjęcie stanowiska Wojewody Pomorskiego powodowałoby, że w istocie wywłaszczenie działki [...] położonej w B., gmina W., nastąpiłoby bez słusznego odszkodowania – skoro do jego uzyskania nie byłby uprawniony ani nabywcy nieruchomości pod tytułem singularnym, ani spadkobiercy wywłaszczonych właścicieli.
Wbrew zatem stanowisku Wojewody Pomorskiego, w sprawie brak było podstaw do umorzenia postępowania z tego powodu, że działki [...] i [...], powstałe w wyniku podziału działki [...], nie były częścią masy spadkowej odziedziczonej przez skarżących po rodzicach. Istotne było bowiem to, czy w skład masy spadkowej wchodziło roszczenie o odszkodowanie, które to roszczenie jest oderwane od prawa własności nieruchomości objętej ograniczeniem. Jeżeli zatem roszczenie to przysługiwało G. i F. F. w dacie otwarcia spadku, weszło w skład spadku.
Zasadne okazały się zatem podniesione w skardze zarzuty naruszenia przez organ art. 129 ust. 5 pkt 3 i art. 128 ust. 4 u.g.n. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało koniecznością uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji, obie bowiem mimo odmiennie sformułowanych rozstrzygnięć, opierały się na błędnej wykładni powyższych przepisów.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił obie wydane w sprawie decyzje.
Ponownie rozpatrując sprawę organ pierwszej instancji rozpatrzy wniosek skarżących uwzględniając powyższe stanowisko Sądu, stosownie do art. 153 p.p.s.a.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od Wojewody Pomorskiego na rzecz skarżących zwrot kosztów postępowania w wysokości 714 zł, na które składa się wpis sądowy w kwocie 200 zł, dwukrotna oplata od pełnomocnictwa (34 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 762).
Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., gdyż wnioskowały o to obie strony.
Orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu dostępne są na stornie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.