II SA/Gd 1186/24

II SA/Gd 1186/24 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2025-03-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Krzysztof Kaszubowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1092
par. 4 ust. 1
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start"
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 10 października 2024 r. nr 010070/680/5977003/2024 (postępowanie 4812034478) w przedmiocie świadczenia z programu "Dobry start" uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 sierpnia 2024 r. nr 010070/680/5977003/2024 (postępowanie 4812034478).
Uzasadnienie
W. L. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w Warszawie w przedmiocie świadczenia z programu "Dobry start".
Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wnioskiem z dnia 3 lipca 2024 r. W. L. (dalej jako: "strona", "skarżąca", "wnioskodawczyni") zwróciła się o przyznanie jej świadczenia z programu "Dobry start" na rok szkolny 2024/2025 m. in. na dziecko M. L.
Wnioskiem z dnia 9 lipca 2024 r. o przyznanie świadczenia z programu "Dobry start" na rok szkolny 2024/2025 na dziecko: M. L. oraz P. L. zwrócił się również ojciec dzieci, M. L.
Z uwagi na to, że wniosek o świadczenie na to samo dziecko i na ten sam okres świadczeniowy złożyło oboje rodziców, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "ZUS", "Zakład") - w piśmie z dnia 17 lipca 2024 r. - wezwał strony do przedstawienia dokumentu potwierdzającego, które z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. W odpowiedzi na powyższe skarżąca przedłożyła oświadczenie oraz wniosek kierowany do Sądu Rejonowego w Miastku z dnia 20 czerwca 2024 r. o zabezpieczenie pobytu dziecka M. L. przy niej, jako matce. Dodatkowo, przy piśmie z dnia 8 sierpnia 2024 r., strona przedłożyła: 1) oświadczenie M. L., z którego wynika, że od 17 czerwca 2024 r. nie mieszka razem z ojcem, 2) zaświadczenie potwierdzające, że syn będzie odbywał praktyczną naukę zawodu w A. w M. oraz 3) zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że od 9 lipca 2024 r. M. L. przynależy do przychodni lekarskiej również w tym samym mieście.
W dniu 31 lipca 2024 r. ojciec dziecka przedstawił natomiast wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 4 kwietnia 2024 r., sygn. akt II C 2314/23, z którego wynika, że sąd wykonywanie władzy rodzicielskiej nad czwórką wspólnych dzieci: W., W., M. i P. powierzył obydwojgu rodzicom, przy czym określił miejsce zamieszkania synów: M. i P. przy ojcu, natomiast miejsce pobytu córek: W. i W. przy matce.
Informacją z dnia 13 sierpnia 2024 r. ZUS przyznał M. L. świadczenie z programu "Dobry start" na rok szkolny 2024/2025. Decyzją z tego samego dnia Zakład odmówił jednocześnie wnioskodawczyni prawa do powyższego świadczenia, powołując się na wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 4 kwietnia 2024 r., z którego wynika, że syn ma ustalone miejsce zamieszkania przy ojcu.
W odwołaniu od powyższego rozstrzygnięcia skarżąca wskazała, że syn mieszka razem z nią i to ona sprawuje opiekę nad dzieckiem. Dodatkowo, przy piśmie z dnia 2 października 2024 r. przesłała do organu postanowienie Sądu Rejonowego w Kościerzynie z dnia 19 września 2024 r. (sygn. akt III Nsm 336/24), z którego wynika, że miejscem zamieszkania małoletniego dziecka jest miejsce zamieszkania jego matki.
Decyzją z 10 października 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia 13 sierpnia 2024 r. powołując się na przepis § 28 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz. U. z 2021 r., poz. 1092), zgodnie z którym w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Zgodnie z § 4 rozporządzenia świadczenie dobry start przysługuje rodzicom raz w roku.
Z przedłożonego przez stronę postanowienia Sądu Rejonowego w Kościerzynie z dnia 19 września 2024 r. wynika, że miejscem zamieszkania małoletniego dziecka jest miejsce zamieszkania jego matki, zatem – w ocenie Prezesa ZUS - uznać należy, że to wnioskodawczyni sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem.
Z przepisów wynika, że prawo do świadczenia przysługuje od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym sąd odpowiednio wydał orzeczenie albo orzeczenie uprawomocniło się – w niniejszej sprawie od 1 października 2024 r. Skoro zatem na dzień złożenia wniosku przez stronę miejsce pobytu dziecka określał wyrok rozwodowy z 4 kwietnia 2024 r., to zasadnym było, w ocenie organu odwoławczego, przyznanie świadczenia z programu "Dobry start" ojcu dziecka.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Prezesa i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu wyjaśniła, że w dniu 14 czerwca 2024 r. syn został pobity przez ojca i od tego też dnia przeprowadził się do niej. Podkreśliła, że nie jest jej winą, iż postępowanie w sprawie zabezpieczenia miejsca zamieszkania syna zostało zakończone dopiero w dniu 19 września 2024 r., pomimo że dziecko faktycznie zamieszkuje z nią od czerwca. W jej ocenie rozstrzygnięcie jest niesprawiedliwe, bo ojciec dzieci nie płaci na nie alimentów, nie interesuje się ich losem, od 14 czerwca 2024 r. nie ma kontaktu z synem, a mimo to pobiera i wnosi kolejne wnioski o świadczenia pieniężne na syna.
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację i stanowisko, jak w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważyło, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) i art. 3 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej jako: "P.p.s.a.") sądowa kontrola legalności polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. W jej ramach sąd powinien ustalić czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym, stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy co do zasady nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Powyższe oznacza, że Sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Kontrola legalności przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie doprowadziła do wniosku, że zarówno zaskarżona decyzja Prezesa ZUS, jak i poprzedzająca ją decyzja ZUS w sposób istotny naruszają prawo.
Podstawą prawną kwestionowanych decyzji były przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz. U. poz. 1092 ze zm., dalej jako: "rozporządzenie").
Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia świadczenie z programu "Dobry start" przysługuje, m. in.: rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko; § 4 ust. 2 stanowi, że świadczenie dobry start przysługuje w związku z rozpoczęciem roku szkolnego. Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z programu "Dobry start" prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a przysługuje ono w wysokości 300 zł (§ 8 w zw. z § 5 rozporządzenia).
W przypadku, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia z programu "Dobry start" ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia. Stosownie do treści § 28 rozporządzenia w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wypłaca się je temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie z programu "Dobry start" wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek (ust. 2). W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do tego świadczenia w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala, kto sprawuje opiekę, i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej (lub centrum usług społecznych), w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem (ust. 3). W takim przypadku Zakład Ubezpieczeń Społecznych może wystąpić do ośrodka pomocy społecznej (centrum usług społecznych) o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania odpowiednio przez ośrodek pomocy społecznej albo centrum usług społecznych wniosku o udzielenie informacji (ust. 4). Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmawia przyznania prawa do świadczenia, jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenie uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa w ust. 3, lub nie udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem (ust. 5).
Analiza powyższych przepisów prowadzi do wniosku, że kluczowe dla ustalenia podmiotu uprawnionego do uzyskania analizowanego świadczenia są przepisy § 4 w zw. z § 28 wskazanego rozporządzenia.
Z okoliczności niniejszej sprawy wynika, że o świadczenie z programu "Dobry start" w związku z opieką nad dzieckiem, M. L., ubiegało się odrębnie każde z rodziców. Zatem zaistniała sytuacja opisana w § 28 ust. 3 rozporządzenia. W związku z powyższym na organie spoczywał obowiązek ustalenia, które z rodziców, stosownie do § 28 ust. 1 rozporządzenia, faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Sposób sformułowania § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia wskazuje, że chodzi tutaj o rodzica faktycznie sprawującego opiekę nad dzieckiem. Zatem kryterium decydującym o przyznaniu omawianego świadczenia nie jest rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej, ale faktyczna opieka połączona z przebywaniem dziecka u danego rodzica. Rozporządzenie nie zawiera oddzielnie definicji sprawowania opieki. Tym samym sformułowanie, którym posługuje się prawodawca - tj.: "faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem" należy rozumieć jako faktyczną pieczę nad dzieckiem. Ustawa przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu ją powierzono. Powyższe świadczy o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego zwłaszcza, że prawodawca w § 28 ust. 3 rozporządzenia odwołuje się do środka dowodowego w postaci wywiadu środowiskowego, za pomocą którego ZUS może ustalić osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem. Chodzi więc o ustalenie, które z rodziców rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. To bowiem faktyczna opieka nad dzieckiem uprawnia rodzica do ubiegania się o pomoc Państwa w ramach świadczenia z programu "Dobry start" (por. wyrok WSA w Gdańsku z 22 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 563/24; orzeczenie dostępne na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W toku postępowania skarżąca konsekwentnie wyjaśniała, że syn M. od czerwca 2024 r. mieszka z nią. Do pisma z dnia 17 lipca 2024 r. skarżąca dołączyła oświadczenie, z którego wynika, że w dniu 14 czerwca 2024 r. małoletni został pobity przez ojca, w wyniku czego została uruchomiona procedura niebieskiej karty. W dniu 16 czerwca 2024 r. przeprowadzono obdukcję lekarską dziecka, natomiast w dniu 17 czerwca 2024 r. skarżąca złożyła zawiadomienie o znęcaniu się fizycznym i psychicznym nad małoletnim na Komisariacie Policji w M. Skarżąca przedłożyła także kopię wniosku z dnia 20 czerwca 2024 r. kierowanego do Sądu Rejonowego w M. o zabezpieczenie miejsca pobytu małoletniego dziecka i zmianę postanowienia rozwodowego. Przy kolejnym piśmie z dnia 8 sierpnia 2024 r. skarżąca przedłożyła dodatkowo: 1) kopię zaświadczenia lekarskiego z dnia 8 sierpnia 2024 r. potwierdzającego, że M. L. jest pacjentem przychodni [...] od dnia 9 lipca 2024 r.; 2) zaświadczenie z dnia 8 sierpnia 2024 r. potwierdzające, że M. L. będzie odbywał praktyczną naukę zawodu w zawodzie sprzedawca w [...]; 3) oświadczenie M. L., że w dniu 17 czerwca 2024 r. wyprowadził się od ojca i od tego dnia zamieszkuje przy matce, a także, że od września 2024 r. jest zapisany do szkoły w M. i będzie odbywać tam praktyki zawodowe oraz, że w M. ma swojego lekarza pediatrę. Ponadto, na etapie postępowania odwoławczego skarżąca, przy piśmie z dnia 2 października 2024 r., przesłała kopię postanowienia Sądu Rejonowego w Kościerzynie Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 19 września 2024 r., wydanego w sprawie sygn. akt III Nsm 336/24, o udzieleniu zabezpieczenia – na czas toczącego się postępowania – w ten sposób, że miejsce pobytu małoletniego M. L. ustalono w miejscu zamieszkania jego matki.
Zdaniem Sądu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy przeczy ustaleniom organów orzekających w sprawie.
ZUS, wydając decyzję o odmowie ustalenia skarżącej prawa do świadczenia dobry start, naruszył wymogi dotyczące wyczerpującego wyjaśnienia okoliczności sprawy, wynikające z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2024, poz. 572 ze zm.; dalej jako: "k.p.a.") w zw. z § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia. W sytuacji bowiem, gdy o świadczenie ubiegają się rodzice odrębnie, ZUS zobowiązany jest do ustalenia, który z nich faktycznie opiekuje się dzieckiem, na które ma być przyznane świadczenie. Powyższemu obowiązkowi ZUS w niniejszej sprawie nie sprostał. W zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do dowodów przedstawionych przez skarżącą w toku postępowania, nie przeprowadził wywiadu środowiskowego na okoliczność potwierdzenia, przy którym z rodziców faktycznie przebywa dziecko. Natomiast Prezes ZUS, odnosząc się do wniesionego odwołania, ograniczył się do wskazania, że ZUS nie ma podstaw do weryfikacji, czy rodzice realizują zapisy orzeczenia sądu określające sposób realizowania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem. Zakład związany jest bowiem orzeczeniami sądów i nie może podważać zawartych w nich postanowień. Przedłożone natomiast przez stronę postanowienie Sądu Rejonowego w Kościerzynie z dnia 19 września 2024 r. potwierdzające, że to skarżąca sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem nie obowiązywało na dzień złożenia wniosku o dobry start na rok szkolny 2024/2025.
Organ administracji rozstrzygając sprawę administracyjną zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Oznacza to, że nie może oprzeć się tylko na jednym dowodzie (nawet jeżeli jest to orzeczenie sądu powszechnego) i pominąć pozostałych dowodów. Takie działanie świadczy o naruszeniu procesowych obowiązków w zakresie gromadzenia i oceny materiału dowodowego.
Z tych przyczyn, uznając, że w sprawie doszło do istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS.
W toku ponownego rozpoznania sprawy ZUS, na podstawie art. 153 P.p.s.a. związany będzie oceną prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu co do wykładni pojęcia sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem i wpływem tej przesłanki na okoliczności dotyczące przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a. z uwagi na wniosek organu administracji i brak żądania skarżącej przeprowadzenia rozprawy.