II SA/Po 253/23

II SA/Po 253/23 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-08-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz
Paweł Daniel
Wiesława Batorowicz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Sentencja
Dnia 3 sierpnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w dniu 3 sierpnia 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 lutego 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterystu osiemdziesięciu złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga A. M. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 15 lutego 2023 r., nr [...] W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Burmistrza P. (zwanego dalej "Burmistrzem" lub "organem I instancji") z dnia 9 grudnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanej przez nią opieki nad ojcem – B. M.. Zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o przedstawiony poniżej stan faktyczny i prawny.
Dnia 10 listopada 2022 r. do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. (zwanego dalej "MGOPS") wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie jej ww. świadczenia. B. M. (ur. w 1947 r.) jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Jest wdowcem, jego żona zmarła w 2018 r. Wnioskodawczyni oświadczyła, że musiała zrezygnować z dalszego zatrudnienia ponieważ stan zdrowia jej ojca uległ pogorszeniu. Dotąd często musiała zwalniać się z pracy, żeby opiekować się tatą, ale teraz jest to już niemożliwe. Wnioskodawczyni nie mieszka z ojcem. Codziennie przyjeżdża do niego z oddalonej o ok. 10 km miejscowości.
W dniu 2 grudnia 2022 r. odbył się wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że wnioskodawczyni zajmuje się ojcem w sposób należyty. Nie pracuje ze względu na sprawowaną opiekę. Wnioskodawczyni odwiedza ojca tak często jak to możliwe, czasami jest to codziennie. Córka pozostaje z ojcem w stałym kontakcie telefonicznym. Nie ma zarzutów co do sposobu sprawowania opieki.
Decyzją z dnia 9 grudnia 2022 r., nr [...] Burmistrz odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego. Za podstawę rozstrzygnięcia sprawy uznano przepis art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r."). Niepełnosprawność B. M. powstała po 25. roku życia, stąd nie można przyznać jemu świadczenia.
Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od decyzji organu I instancji, kwestionując ją w całości. Zarzutem skierowanym wobec tej decyzji jest naruszenie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosowanie w zakresie, w jakim Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 stwierdził jego niekonstytucyjność. Nie mogła to być zatem podstawa prawna zapadłej decyzji.
Decyzją z dnia 15 lutego 2023 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium uznało, że istotnie nie może być mowy o prawidłowym zastosowaniu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ten przepis, w zakresie w jakim prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnia się od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego, jest niekonstytucyjny i nie może stanowić podstawy prawnej w procesie stosowania prawa. Mimo tego uchybienia, decyzja organu I instancji, zdaniem SKO, odpowiada prawu.
W przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. mowa jest o konieczności zrezygnowania z pracy albo o intencjonalnym niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Musi zatem istnieć związek przyczynowo-skutkowy, który pozwoli powiązać rezygnację z pracy ze sprawowaną opieką. SKO stwierdziło, że wnioskodawczyni wykonuje zwykłe czynności, jakie wykonuje się w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Ponadto fakt niezamieszkiwania razem i dojazd 10 km do miejsca zamieszkania ojca sprawia, że niemożliwa jest konstatacja jakoby wnioskodawczyni opiekowała się ojcem codziennie. Organ II instancji uznał zatem, że w czasie kiedy wnioskodawczyni nie odwiedza swojego ojca, mogłaby podjąć jakąkolwiek formę zatrudnienia lub inną pracę zarobkową. Zdaniem Kolegium, to wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika – adw. M. Ż. – wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kwestionując decyzję organu II instancji. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez nią w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami. W związku z tym, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Skarżąca wniosła także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego i rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że poprzez opiekę nie należy rozumieć wykonywanie wszystkich czynności opiekuńczych przez 24 godziny na dobę. Ma to być opieka trwała i ciągła.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał swoje stanowisko, jakie zajął w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Na wstępie należy wskazać, że sprawa została rozpoznana w trybie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, zwanej dalej "p.p.s.a."). Powołany przepis stanowi: "Sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy". Składając skargę do tut. Sądu, skarżąca zaznaczyła, że wnosi o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Kolegium nie wniosło o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Z tych względów, zarządzeniem z dnia 22 czerwca 2023 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II tut. Sądu wyznaczyła termin posiedzenia niejawnego na dzień 3 sierpnia 2023 r. zaznaczając, że sprawa ma być skierowana do rozpoznana w trybie uproszczonym. Na podstawie art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Z tego względu sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości o charakterze kasatoryjnym, ponieważ z uwagi na zasadę trójpodziału władzy niemożliwym jest, aby orzeczenie sądu administracyjnego zastąpiło decyzję organu administracji publicznej. Sąd administracyjny dokonuje tylko oceny tego, czy dany przejaw aktywności (w przypadku aktu administracyjnego) albo bierności (w przypadku bezczynności/przewlekłości) jest zgodna z prawem, czy też nie. Z tego względu, mimo zasadności skargi, Sąd nie mógłby orzec w ten sposób, że przyzna skarżącej wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne. Jest to poza kompetencjami sądu administracyjnego. Pełnomocnik skarżącej niezasadnie wniósł o wydanie orzeczenia, którego sąd administracyjny nie może podjąć. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.
Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na B. M. – jej ojca. Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji.
Zanim Sąd przejdzie do zasadniczych motywów zapadłego wyroku, należy stwierdzić, że SKO zasadnie odniosło się negatywnie do argumentacji przedstawionej przez organ I instancji. Rozważania Burmistrza dotyczyły nieuprawnionego zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym jest niezgodny z Konstytucją RP.
Sąd w ostatnich latach obserwuje uporczywe, konsekwentne i niezrozumiałe zarazem stosowanie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez organy administracji publicznej, szczególnie organy rozpoznawcze mimo tego, iż mają wiedzę o zapadłym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Argumentacja tych organów sprowadza się do następującego wniosku, który jest bezrefleksyjnie powielany – w wyniku wydania tego wyroku nie doszło do derogacji rzeczonego przepisu, a więc pozostaje on nadal elementem systemu prawnego, stąd niezmiennie stanowi podstawę prawną w procesie stosowania prawa. Z tym twierdzeniem nie można się zgodzić w żadnym aspekcie, co Kolegium zasadnie podniosło. Sąd w składzie orzekającym obserwuje niekorzystne zjawisko poprzestawania na efektach wykładni językowej, by rzec wręcz literalnej, co jest niedopuszczalne. Zdaniem Sądu, ale także przedstawicieli doktryny oraz teorii prawa, każdy przepis prawa należy w pierwszej kolejności poddać analizie z punktu widzenia zastosowania dyrektyw wykładni językowej, a jej efekty poddać następnie sprawdzeniu z udziałem dyrektyw wykładni celowościowej (por. uchwałę NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 8/09, dostępna na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA". Zob. także M. Gutowski, P. Kardas, Wykładnia i stosowanie prawa w procesie opartym na Konstytucji, Warszawa 2017 s. 275 i powołana tam literatura oraz orzecznictwo).
Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że niezgodnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42). Burmistrz uzasadniając swoją decyzję stwierdził, że skoro nie nastąpiła derogacja, to związany zasadą praworządności nie może uciec od zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. Sąd w składzie orzekającym nie podziela tej argumentacji. Mimo, iż ustawodawca wykonał "wezwanie" Trybunału Konstytucyjnego i zmienił we wskazanym zakresie u.ś.r., ale dopiero od dnia 1 stycznia 2024 r., podmioty stosujące prawo, w tym organy administracji publicznej są zobowiązane do stosowania przepisów prawa, w taki sposób, aby odpowiadały one wymogom konstytucyjnym. Sąd ponadto w pełni podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, który stwierdził, że: "Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Nie można tym samym zaakceptować stanowiska, iż wyrok zakresowy nie ma zastosowania w sprawie i jest skierowany wyłącznie do ustawodawcy (obligując go do zmiany zakwestionowanego przepisu ustawy), gdyż przywołany przepis Konstytucji nie różnicuje mocy prawnej i skutków wywoływanych przez wszystkie rodzaje wyroków Trybunału. W tym nurcie wykładni przepisów Konstytucji pozostaje orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w szeregu orzeczeń przyjął, że skoro ustawodawca nie podjął działań zmierzających do ustalenia stanu zgodnego z prawem, to sądy i organy administracji muszą interpretować normy prawne tak, aby były one zgodne z Konstytucją." (wyrok NSA z dnia 3 sierpnia 2021 r., sygn. akt III OSK 3567/21, dostępny w CBOSA). Ponadto znamienne jest to, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają charakter erga omnes, a więc każdy podmiot stosujący prawo, w tym każdy organ administracji publicznej jest zobowiązany do respektowania orzeczeń organu władzy sądowniczej – Trybunału Konstytucyjnego, zwanego niekiedy "ustawodawcą negatywnym". Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego nie ogranicza się jedynie do eliminowania poszczególnych przepisów, czy też całych aktów normatywnych, ale ma również wpływ na wykładnię przepisów prawa. "Zgodnie z art. 6 k.p.a., organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Nie mogą więc stanowić podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia administracyjnego przepisy, które z uwagi na swoją niekonstytucyjność zostały zakwestionowane. Natomiast niekonstytucyjność stwierdzona orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego istnieje od momentu wejścia w życie zakwestionowanych przepisów." (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 370/20, dostępny w CBOSA). Burmistrz nie mógł zatem zastosować przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim to uczynił.
Przechodząc do właściwych rozważań nad motywami zapadłego wyroku, materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowią przepisy u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r.: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".
W pierwszej kolejności należy przypomnieć fakty niesporne. B. M. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym na stałe. Skarżąca, jego córka, zrezygnowała z pracy po to, aby opiekować się ojcem. Podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca opiekuje się nim. SKO uznało jednak, że nie jest to opieka stała, ani długotrwała szczególnie, że skarżąca dojeżdża do ojca z innej miejscowości oddalonej o 10 km. Sąd nie dostrzegł obaw organu II instancji i nie jest w stanie zaakceptować tak przedstawionego poglądu, jaki przesądził o utrzymaniu w mocy niezgodnej z prawem decyzji organu I instancji.
Skarżąca opiekuje się swoim ojcem. Z ustaleń poczynionych w toku postępowania administracyjnego wynika, że opieka nie zawsze jest sprawowana codziennie. Problematyczne jest podanie dokładnej częstotliwości szczególnie, że ilość wizyt jest zdeterminowana stanem zdrowia B. M.. Jednakże nie sposób przyznać, że w momencie nieobecności skarżącej w domu ojca może ona podjąć bez przeszkód zatrudnienie lub inną pracę zarobkową. Z trudem przychodzi wyobrazić sobie sytuację, w której skarżąca podejmuje nową pracę i od razu deklaruje swojemu nowemu przełożonemu, że jest "pod telefonem" i oczekuje na sygnał od ojca, który danego dnia może gorzej się czuć i wymagać pomocy. Taki przełożony nie mógłby liczyć na skarżącą, będącą w stałym pogotowiu, ponieważ to dezorganizuje działalność każdego zakładu pracy. Jednocześnie nie ma to wpływu na wymiar godzin, w jakim skarżąca mogłaby pracować.
Sąd nie zgadza się ze stanowiskiem SKO, w myśl którego zakres sprawowanej opieki odpowiada zwykłym czynnościom prowadzenia gospodarstwa domowego. Wykonywanie czynności domowych, podawanie właściwej dawki leków, zapewnienie ogrzewania, dbanie o rekonwalescencję (spacery), wspieranie w wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego nie może być uznane za zwykłe czynności, jakie wykonuje każdy człowiek.
Należy zaznaczyć to, że B. M., jako osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności, został zakwalifikowany do kategorii takich osób przez kompetentny do tego organ posiadający profesjonalną wiedzę z zakresu medycyny (k. [...] akt administracyjnych organu I instancji). Jest to osoba wymagająca zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie tej osoby (pkt V.5. orzeczenia), korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt V.6. orzeczenia) oraz wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt V.7. orzeczenia). Rozstrzygnięcie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności we W. o stanie zdrowia osoby wymagającej opieki nie podlega weryfikacji przez organ administracji publicznej. Jest to bowiem orzeczenie wydane w odrębnej procedurze, jednakże i w niej przewiduje się zasadę trwałości takich orzeczeń. Należy więc przyjmować, że rzeczywistość kształtuje się tak, jak orzeczono w związku z domniemaniem legalności tegoż orzeczenia. To z kolei powinno prowadzić do wniosku, że B. M. jest istotnie osobą wymagającą pomocy, aby samodzielnie egzystować w warunkach odpowiadających godności człowieka.
Z orzeczenia o niepełnosprawności ojca skarżącej wynika niespornie, że potrzebuje on pomocy w codziennym życiu. Tę pomoc świadczy jego córka – skarżąca. Sąd podkreśla słowo "opieka", które wybrzmiewa w części wspólnej art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ponieważ Kolegium kwestionuje fakt, że świadczona opieka przez skarżącą na rzecz jej ojca nie pozwala jej na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, należy zrekonstruować znaczenie powołanego słowa. Zgodnie ze słownikowym znaczeniem słowa "opieka", oznacza ono "troszczenie się, dbanie o kogoś, doglądanie, pilnowanie kogoś, czegoś." (E. Sobol, Popularny słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2003, s. 608). Ustawodawca w swojej racjonalności stanowi prawo przede wszystkim używając znaczeń słów przyjętych w języku polskim, gdyż język ten jest narzędziem komunikacji ustawodawcy z adresatami norm prawnych. Oznacza to, że ustawodawca przyjmuje takie znaczenie słownictwa stosowanego w tekstach aktów normatywnych, jakie jest ich znaczenie w języku polskim. Słownikowe znaczenie słowa "opieka" obejmuje szerokie spektrum czynności zmierzających do zachowania dobrostanu osoby, nad którą sprawuje się ją. Nie oznacza to, wbrew twierdzeniom Kolegium, że sprawowanie opieki w myśl przepisów u.ś.r. ma, czy też miałoby polegać na opiekowaniu się osobą schorowaną wyłącznie w jeden określony sposób, np. osobą wyłącznie leżącą. Twierdzenie Sądu w składzie orzekającym jest w pełni akceptowane przez orzecznictwo. "Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby." (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, zob. także wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, dostępne w CBOSA). Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia, czy też intencjonalne niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym. Okoliczności powyższe muszą niewątpliwie być uwzględniane również w sytuacji przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 489/21, dostępny w CBOSA). Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jest wystarczające do przyjęcia, że stała lub długotrwała opieka jest konieczna, tylko zmiana tego orzeczenia we właściwym trybie przez odpowiednie organy pozwala na odmienną ocenę (wyrok WSA w Lublinie z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 175/20, dostępny w CBOSA).
Wywiad środowiskowy dowiódł tego, że skarżąca świadczy opiekę na miarę wskazań, jakie orzeczono przy ustalaniu stopnia niepełnosprawności B. M. – wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem domu, opiekuje się nim zapewniając jemu wsparcie w momentach, kiedy jest znacznie osłabiony, towarzyszy jemu podczas spacerów, gdyż miewa poważne problemy z poruszaniem się poza domem, organizuje regularne wizyty u lekarza i towarzyszy ojcu. Zagrożenie zdrowia lub życia B. M. istniejące w związku ze znaczną niepełnosprawnością wymaga także gotowości do podjęcia natychmiastowej reakcji na w sytuacji regresu zdrowotnego. Ponadto, najogólniej rzecz ujmując, konieczność prowadzenia spraw domowych także jest elementem sprawowania opieki nad osobą jej wymagającej, ponieważ dzięki temu osoba schorowana może skoncentrować się na trosce o siebie, a nie czas poświęcony na rekonwalescencję poświęcać dodatkowo na sprzątanie, gotowanie, prasowanie, palenie w piecu. Skarżąca przejmując na siebie całokształt obowiązków domowych przyczynia się tym samym chociaż w takim zakresie do dobrostanu swojego ojca. Podobne stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, które Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela. "Na stałą i bezpośrednią opiekę nad osobą niepełnosprawną składają się między innymi czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czyli przygotowywanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów gdy osoba ze znacznym stopnie niepełnosprawności nie może sama tych czynności wykonywać, są one bowiem niezbędne do jej codziennego funkcjonowania. Taki zakres opieki wynika z normy § 29 ust. 1 rozporządzenia z 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2018 r. poz. 2027 z późn. zm.), jak i z zasad doświadczenia życiowego." (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 967/21, dostępny w CBOSA). W innym orzeczeniu ten sam Sąd uznał, że: "»Konieczność sprawowania opieki« oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, zaś »konieczność udzielania pomocy« oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Cały zakres wymienionych czynności składa się na sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r." (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 14 października 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 699/21, dostępny w CBOSA). Sąd nie miał zatem wątpliwości, iż skarżąca nie może podjąć pracy z uwagi na opiekę nad ojcem. Dodatkowo, co należy przypomnieć, potencjalna praca w stałym oczekiwaniu, kiedy ojciec zadzwoni, sprawia, że podjęcie pracy przez skarżącą może po pierwsze generować wzrost zagrożenia zdrowia i życia jej ojca, a poza tym dezorganizację pracy potencjalnego pracodawcy.
Sąd administracyjny, ani organ administracji publicznej nie mogą oceniać tego, czy skarżąca ma jeszcze czas na podjęcie jakiejkolwiek pracy w sytuacji, gdy z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynika obowiązek świadczenia pomocy przez osobę trzecią, aby umożliwić osobie schorowanej samodzielną egzystencję, nawet jeżeli pomoc jest świadczona niecodziennie. Z tego względu należało stwierdzić, że skarżąca nie może podjąć zatrudnienia albo jakiejkolwiek innej formy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad swoim ojcem.
Zasadny jest zatem wniosek, że skarżąca świadczy opiekę stałą, ponieważ tylko ona wykonuje wszystkie czynności opiekuńcze, które zasadniczo są niezmienne (część z nich jest wykonywana od potrzeby). Skarżąca sprawuje opiekę długotrwałą, ponieważ jest ona rozciągnięta w czasie (zob. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 12 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Sz 33/22, dostępny w CBOSA). Warto wskazać w tym miejscu, że znaczny stopień niepełnosprawności wskazuje na bardzo złą kondycję zdrowia osoby schorowanej, nawet jeżeli wnioski pracownika socjalnego sformułowane podczas jednorazowej wizyty w związku z koniecznością przeprowadzenia wywiadu środowiskowego byłyby odmienne. Lepsze samopoczucie i kondycja w dniu wizyty pracownika socjalnego nie świadczą i nie mogą stanowić podstawy do oceny tego, że opieka nad osobą niepełnosprawną nie odpowiada zaleceniom wynikającym z orzeczenia o niepełnosprawności. W połączeniu z wiekiem, choroby czynią sytuację osoby wymagającej opieki nieprzewidywalną. Gdyby skarżąca była nieobecna w domu ojca w związku z pracą, którą, zdaniem Kolegium, może podjąć, B. M. mógłby doznać tak znaczącego regresu zdrowotnego, że to stanowiłoby dla niego zagrożenie. Nie da się zatem stwierdzić, że skarżąca nie sprawuje opieki stałej i długotrwałej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o zasadności zarzutów podniesionych w skardze. Kolegium dopuściło się naruszenia prawa materialnego w ten sposób, że uznało, iż nie zachodzi związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten związek istnieje. Skarżąca opiekuje się ojcem, który wymaga pomocy w samodzielnej egzystencji. Sąd zaniechał uchylenia decyzji organu I instancji, ponieważ uznano za niecelowe uchylanie decyzji, która z przyczyn oczywistych nie odpowiada prawu, a SKO po uwzględnieniu tez i twierdzeń Sądu zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku, może skorzystać ze swoich kompetencji reformatoryjnych. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję (pkt I sentencji wyroku).
O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.). Sąd zasądził kwotę 480 zł, na którą złożyło się wynagrodzenie adwokata reprezentującego skarżącą przed sądem administracyjnym I instancji (pkt II sentencji wyroku).
Ponownie rozpoznając sprawę, organ II instancji będzie się kierować wiążącą oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Przede wszystkim SKO uzna, że skarżąca nie może podjąć zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej z uwagi na sprawowanie stałej i długotrwałej opieki nad ojcem. Uzna zatem, że związek, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. istnieje. Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy SKO będzie miało na względzie swoje uprawnienia reformatoryjne.