II SA/Gd 1079/22

II SA/Gd 1079/22 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-06-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Diana Trzcińska
Justyna Dudek-Sienkiewicz /sprawozdawca/
Katarzyna Krzysztofowicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 12 października 2022 r. nr SKO.421.613.2022 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Słupska z dnia 28 kwietnia 2022 r. nr MOPR.VI-520/11303/R/04/2022/ZW.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 12 października 2022 r. nr SKO.421.613.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku (dalej: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania B. W. (dalej: strona, skarżąca) od decyzji Prezydenta Miasta Słupska (dalej: organ I instancji) z dnia 28 kwietnia 2022 r. nr MOPR.VI-520/11303/R/04/2022/ZW w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Podstawą rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny.
Wnioskiem złożonym w dniu 15 lipca 2018 r. B. W. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na dzieci J., O. i B. W., na okres zasiłkowy 2018/2019.
Decyzją z dnia 17 sierpnia 2018 r. nr MOPR.VI-520/11303/R/11/2018 Prezydent Miasta Słupska przyznał skarżącej świadczenia w formie zasiłku rodzinnego na troje dzieci na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. oraz dodatki do zasiłku rodzinnego: z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego płatne jednorazowo we wrześniu 2019 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej przyznany na O. W. na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r.
Pismem z dnia 5 listopada 2019 r., sprostowanym 6 marca 2020 r., organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego przyznanego za okres od 1 marca 2019 r. do 30 września 2019 r.
Decyzją z dnia 1 marca 2021 r. nr MOPR.VI-520/12075/R/03/2021/ZW Prezydent Miasta Słupska orzekł o uznaniu kwoty 3668 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne za okres od 1 marca 2019 r. do 30 września 2019 r. oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami za opóźnienie.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615), zwanej dalej ustawą, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organ wyjaśnił, że prawo do zasiłku rodzinnego przysługuje po spełnieniu kryterium dochodowego, wynoszącego 674 zł miesięcznie na członka rodziny. Miesięczny dochód rodziny w 2017 roku w przeliczeniu na osobę (5 osób) wyniósł 417,88 zł. Decyzją z dnia 17 sierpnia 2018 r. przyznano skarżącej świadczenia rodzinne na okres zasiłkowy 2018/2019. W pouczeniu decyzji zwarto informację, że w przypadku m.in. uzyskania dochodu, skarżąca jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.
Dalej organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się z aktach sprawy wynika, że A. W. podjął zatrudnienie od 19 stycznia 2019 r. Wynagrodzenie za luty 2019 r. tj. po miesiącu, w którym dochód został uzyskany wynosi 2 000,00 zł netto. Jest to dochód uzyskany, podlegający dodaniu do dochodu rodziny.
Ponownie ustalając prawo do świadczeń rodzinnych, stwierdzono, że miesięczny dochód rodziny w roku bazowym 2017, po dodaniu dochodu uzyskanego w 2019 r., w przeliczeniu na osobę w rodzinie (5 osób) wyniósł 817.88 zł (21977,69 zł + 3094,83 zł = 25072,52 zł : 12 miesięcy = 2089,38 zł + 2000,00 zł = 4089,38 zł : 5 osób = 817,88 zł).
Kryterium dochodowe uprawniające rodzinę do świadczeń rodzinnych wynosi 674,00 zł na osobę w rodzinie, a łączny dochód w rodzinie nie może przekroczyć kwoty 3370,00 zł (5 osób x 674,00 zł).
Łączna miesięczna kwota zasiłków wraz z dodatkami za okres od 1 marca 2019 r. do 31 lipca 2019 r. wynosiła 502,99 zł, a za okres od 1 sierpnia 2019 r. do 31 października 2019 r. – 513,99 zł. Kryterium dochodowe w rodzinie zostało przekroczone miesięcznie o 719,38 zł (dochód rodziny 4089,38 zł - kryterium dochodowe rodziny 3370,00 zł).
W przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu (art. 24 ust.7), a więc od 1 marca 2019r. nie przysługują stronie świadczenia rodzinne na dzieci.
Utrata dochodu (art. 3 pkt 23 lit. c ustawy) oznacza utratę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Dnia 30 września 2019r. mąż skarżącej utracił zatrudnienie i tym samym dochód rodziny uległ zmianie. Kolejny raz ustalając prawo do świadczeń rodzinnych stwierdzono, że miesięczny dochód rodziny w roku bazowym 2017r., w przeliczeniu na osobę w rodzinie (5 osób) wyniósł 417,88 zł. Tym samym dochód ten uprawnia skarżącą do pobierania świadczeń rodzinnych na dzieci od 1 października 2019r. Świadczenia rodzinne wypłacone za okres od 1 marca 2019r. do 30 września 2019r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, ponieważ przekroczenie przewyższa przeciętną miesięczną wysokość wszystkich świadczeń.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku decyzją z dnia 18 lutego 2022 r. nr SKO.421.121.2022 po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. Kolegium wskazało, że w aktach sprawy znajduje się zaświadczenie M. sp. z o.o. z dnia 22 października 2019 r. odnośnie dochodu męża skarżącej uzyskanego za okres od stycznia do maja 2019 r. Z uzasadnienia decyzji organu I instancji nie wynika, na jakiej podstawie organ przyjął ten dochód jako stanowiący podstawę utraty prawa do świadczeń za okres od czerwca 2019 r. do września 2019 r. W aktach sprawy znajduje się również zaświadczenie dotyczące zatrudnienia A. W. w firmie E. sp. z o.o., z którego wynika, że miesiącu listopadzie 2018 r. uzyskał on wynagrodzenie w kwocie netto 4508,59 zł. Zdaniem Kolegium zebrany materiał dowodowy nie pozwala na ustalenie w jakim okresie mąż strony uzyskał dochód, od kiedy i za jaki okres oraz na jakiej podstawie został on uwzględniony przy wyliczaniu kryterium dochodowego ani też co składało się na ów dochód. Uzasadnienie decyzji odnoszące się w zasadzie wyłącznie do przeliczeń ogółem dochodu uzyskanego i utraconego oraz ustaleniem kwoty świadczeń nienależnych w ocenie Kolegium nie pozwala na weryfikację prawidłowości wyliczenia dochodu rodziny i ustalenia wysokości dochodu za sporny okres.
Decyzją z dnia 28 kwietnia 2022 r. Prezydent Miasta Słupska, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, uznał kwotę 3668 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, tym razem za okres od 1 marca do 30 czerwca 2019 r. oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji powtórzył uzasadnienie decyzji z dnia 1 marca 2021 r. Dodał jedynie, odnosząc się do wskazań Kolegium, że weryfikacja informacji o składkach na ubezpieczenie zdrowotne z dnia 31 października 2019 r. wykazała, że A. W. pracował od 3 sierpnia 2009 r. w jednej firmie i dodatkowo podjął zatrudnienie w firmie M. sp. z o.o. w dniu 19 stycznia 2019 r. W dniu 24 października 2019 r. skarżąca dostarczyła zaświadczenie z tego zakładu pracy o uzyskanym dochodzie za luty 2019 r. Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji stwierdził, że świadczenia rodzinne wypłacone w okresie od 1 marca do 30 czerwca 2019 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium wskazało, że wobec uzyskania przez męża strony dochodu w kwocie 2.000 zł z tytułu podjęcia zatrudnienia w lutym 2019r. i przekroczenia kryterium dochodowego, co nastąpiło w marcu 2019r., prawidłowo ustalono, że dochód na osobę w rodzinie miesięcznie przekroczył kryterium dochodowe. Poczynione we wskazanym zakresie wyliczenia organu I instancji, czynione na podstawie zmiany wysokości dochodu, po przeanalizowaniu przez Kolegium nie budzą wątpliwości i zastrzeżeń; nie była też wątpliwa kwota świadczenia do zwrotu i naliczenie odsetek.
Mając na uwadze argumentację odwołania Kolegium wskazało, że strona była należycie pouczona o okolicznościach mogących wpływać na utratę prawa do świadczeń rodzinnych. Pomimo pouczenia w związku z przyznaniem świadczeń rodzinnych i uzyskaniem dochodu w lutym 2019r. przez A. W., strona szczegółowe wyjaśnienia w sprawie złożyła w listopadzie 2019r.
Kolegium nie znalazło podstaw do uwzględnienia zarzutu strony dotyczącego podstawy naliczenia w sprawie odsetek. W świetle art. 30 ust. 8 ustawy kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Kolegium dodatkowo wskazało, że w celu skorzystania z ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy, strona może stosowny wniosek złożyć do MOPR w Słupsku po zakończeniu niniejszej sprawy.
B. W. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej zmianę. Wskazała, że w decyzji organu I instancji nienależnie pobrane świadczenia rodzinne określone zostały za okres od 1 marca 2019 r. do 30 czerwca 2019 r., a naliczenie jest za okres od 1 marca do 30 września 2019 r. Kolegium uznało, że decyzja organu I instancji nie obejmuje okresu po 30 czerwca, co nie jest zgodne z wyliczeniami.
Skarżąca podniosła, że nie zgadza się z tym, że nienależnie pobierała świadczenia z MOPR-u przez okres 7 miesięcy. Decyzja opiera się wyłącznie na podstawie systemu informatycznego Ministerstwa Finansów i informacji o składkach na ubezpieczenie zdrowotne z ZUS, a nie są brane pod uwagę ani zaświadczenia o zarobkach, ani przedstawione w listopadzie 2019 r. umowy zlecenia. Dodatkowy dochód, który uzyskał mąż był dochodem uzyskanym na umowę zlecenie zawartą na tygodniowy okres: pierwsza od 19.01.2019 r. do 26.01.2019r. ostatnia od 09.05.2019r. do 15.05.2019r. Nie był to stały dochód, więc skarżąca uznała go za dochód utracony.
Zdaniem skarżącej naliczenie odsetek za opóźnienie jest niesprawiedliwe, bowiem sprawa ta przeciąga się nie z jej winy od września 2020 r.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W niniejszej sprawie organ I instancji uznał świadczenia rodzinne przyznane skarżącej na podstawie decyzji z dnia 17 sierpnia 2018 r. i wypłacone za okres od 1 marca do 30 czerwca 2019 r. – za nienależnie pobrane z powodu przekroczenia za ten okres kryterium dochodowego.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Określenie "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 539/21; wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 lutego 2021 r., II SA/Łd 607/20).
Skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, że owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyroki NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1529/13; z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12; z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19; z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że w decyzji z dnia 17 sierpnia 2018 r. przyznającej świadczenia rodzinne skarżąca została pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu m.in. o fakcie uzyskania dochodu. Pouczenie to było wystarczająco jasne i konkretne. Niewypełnienie przez skarżącą obowiązku poinformowania organu o uzyskaniu dochodu uzasadnia uznanie za nienależnie pobrane świadczenia, które zostały wypłacone mimo przekroczenia kryterium dochodowego w związku z uzyskaniem tego dochodu.
W ocenie Sądu jednak w sprawie nie ustalono w sposób prawidłowy okresu, za jaki świadczenia rodzinne zostały przez skarżącą pobrane nienależnie oraz w związku z tym kwoty do zwrotu przypadającej z tego tytułu.
Przypomnieć należy, że zasiłek rodzinny i dodatki do niego przysługują osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, a zatem rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi faktycznemu dziecka lub osobie uczącej się, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674,00 zł (art. 5 ust. 1 ustawy w zw. z § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna).
W ustawie o świadczeniach rodzinnych zdefiniowane zostały pojęcia "dochodu rodziny" i "dochodu członka rodziny". Przez dochód rodziny należy rozumieć sumę dochodów członków rodziny (art. 3 pkt 2 ustawy), a przez dochód członka rodziny przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c (art. 3 pkt 2a ustawy).
W związku z ustanowionym kryterium dochodowym, podstawę do obliczeń kwoty dochodu przypadającej na osobę w rodzinie stanowi dochód z roku poprzedzającego okres zasiłkowy – w niniejszej sprawie był to dochód za 2017 rok. Z niekwestionowanych ustaleń wynikało, że miesięczny dochód rodziny w roku bazowym 2017r., w przeliczeniu na osobę w rodzinie (5 osób) wyniósł 417,88 zł.
Jednak źródła dochodu rodziny nie są elementem stałym. Zmieniają się w związku z podejmowaniem prac okresowych, dorywczych itp., jak również w wyniku utraty stałego zatrudnienia. Dlatego w art. 5 ust. 4-4c ustawy przewidziano regulacje zawierające zasady uwzględniania utraty i uzyskania dochodu. Regulacje te są odzwierciedleniem założenia ustawodawcy, że tytuł do zasiłku rodzinnego powinien być możliwie wiernym odzwierciedleniem aktualnej sytuacji dochodowej rodziny, w skład której wchodzi osoba uprawniona wraz z osobą na którą zasiłek przysługuje.
Zgodnie z art. 5 ust. 4 ustawy w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. Przepis art. 3 pkt 23 ustawy poprzez enumeratywne wyliczenie wskazuje natomiast co należy rozumieć przez utratę dochodu.
Analogicznie – istnieje możliwość doliczenia tzw. dochodu uzyskanego. Pod tym pojęciem, zgodnie z art. 3 pkt 24 ustawy rozumie się uzyskanie dochodu spowodowane okolicznościami enumeratywnie wyliczonymi w tym przepisie. Zasady weryfikacji dochodu spowodowane jego uzyskaniem określa art. 5 ust. 4a i 4b ustawy w zależności od tego czy uzyskanie dochodu miało miejsce w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (czyli w tzw. "roku obliczeniowym"), czy też po tym roku. Jeśli w tym właśnie roku – to osiągnięty w tym roku dochód dzieli się przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był uzyskiwany, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych (ust. 4a). W drugim przypadku – z którym mamy do czynienia w niniejszej sprawie – tj. uzyskania dochodu po roku obliczeniowym, dochód rodziny powiększa się o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych (ust. 4b).
Ponadto, zgodnie z art. 5 ust. 4c ustawy, przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wykreślenia z rejestru lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą.
Obliczając miesięcznie zarówno dochód utracony jak i uzyskany, stosować należy odpowiednio wymóg "przeciętności" i "miesięcznego wymiaru", a więc wymogi przewidziane dla "macierzystej" kategorii normatywnej, jaką jest dochód rodziny zdefiniowany w art. 3 pkt 2 ustawy (por. Komentarz do art. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych red. Maciejko 2019, Legalis), przy czym uwzględnieniu podlegają te miesiące, w których dochód był faktycznie uzyskiwany. Zwłaszcza ten ostatni element – tj. uwzględnianie tych miesięcy, w których dochód był faktycznie uzyskiwany – należy szczególnie podkreślić.
Wprowadzenie do ustawy o świadczeniach rodzinnych pojęć dochodu uzyskanego jak i dochodu utraconego służyło urealnieniu dochodu rodziny w dacie przyznawania świadczeń ale także w okresie faktycznego ich pobierania. Poza dochodem z roku "bazowego", tj. roku poprzedzającego rok świadczeniowy, ustawodawca przy ustalaniu kryterium dochodowego uznał, że z uwagi na możliwą dynamikę sytuacji dochodowej w rodzinach, niezbędne jest ustalenie, czy na dzień orzekania przez organy nie doszło do takich istotnych zmian, które nakazują zastosowanie instytucji dochodu utraconego i uzyskanego. Celem wprowadzenia tych pojęć było nadto umożliwienie weryfikacji, czy już po przyznaniu świadczenia, w trakcie jego pobierania, nie nastąpiły w sytuacji dochodowej rodziny zmiany skutkujące brakiem podstaw do pobierania świadczenia. Z powyższego wynika, że ustawodawca miał na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie w sposób jak najbardziej odzwierciedlający aktualny poziom tego dochodu.
Ponieważ w niniejszej sprawie organ I instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej w okresie od 1 marca do 30 czerwca 2019 r., wskazuje to, że jego zdaniem w okresie od lutego do maja 2019 r. rodzina skarżącej uzyskała dochód w rozumieniu art. 5 ust. 4b ustawy. Z uzasadnienia decyzji można wywieść, że chodzi o miesięczny dochód w kwocie 2000 zł uzyskany na podstawie umowy ze spółką M. sp. z o.o. Rzecz jednak w tym, że ustalenie to nie znajduje oparcia w aktach sprawy, co zresztą słusznie zauważyło Kolegium uchylając poprzednio wydaną decyzję organu I instancji z dnia 1 marca 2021 r. a nie dostrzegając tego samego uchybienia popełnionego w ponownie wydanej decyzji z dnia 28 kwietnia 2022 r. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie wystawione przez M. Sp. z o.o. w dniu 22 października 2019 r., z którego wynika, że A. W. wykonywał zlecenie na rzecz tej spółki i otrzymał z tego tytułu wynagrodzenie za styczeń, luty i maj 2019 r. w kwotach po 2000 zł w każdym z tych miesięcy. Z akt sprawy nie wynika, aby A. W. otrzymał jakikolwiek dodatkowy dochód w miesiącach marzec i kwiecień 2019 r. Dowodem takim nie jest wydruk z systemu ZUS dotyczący weryfikacji informacji o składkach na ubezpieczenia zdrowotne, z którego wynika, że w okresie od 19 stycznia 2019 r. do 1 października 2019 r. M. Sp. z o.o. była płatnikiem składek na ubezpieczenie zdrowotne A. W. Dokument ten nie podważa treści zaświadczenia wystawionego przez M. Sp. z o.o. w dniu 22 października 2019 r., wiarygodność tego oświadczenia nie została też przez organ w żaden inny sposób podważona.
Co więcej, jak się wydaje, organ I instancji ponownie rozpatrując sprawę oparł się na tym zaświadczeniu, choć nie wyraził tego wprost (naruszając tym samym obowiązek wskazania dowodów, na których się oparł, wynikający z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego; tekst jedn. Dz.U. z 2022r., poz. 2000, zwanej dalej w skrócie "k.p.a.") na co wskazuje fakt, że w decyzji z dnia 28 kwietnia 2022 r. za nienależnie pobrane uznał świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej za okres od 1 marca do 30 czerwca 2019 r., w miejsce przyjętego w decyzji z dnia 1 marca 2021 r. okresu od 1 marca do 30 września 2019 r. Co jednak zwraca uwagę, mimo skrócenia okresu, za który świadczenia rodzinne zostały uznane za nienależnie pobrane, kwota tychże świadczeń pozostała niezmieniona – w obu decyzjach jest to kwota 3668 zł, na co słusznie zwróciła uwagę skarżąca we wniesionej skardze. Już sam ten fakt powoduje, że zarówno ta decyzja jak i utrzymująca ją w mocy decyzja Kolegium jest wadliwa.
Sposób wyliczenia dochodu oraz poszczególne jego składniki powinny zostać szczegółowo wykazane w uzasadnieniu rozstrzygnięcia i znajdować odzwierciedlenie w dowodach dołączonych do akt sprawy. Wszędzie tam, gdzie wydanie decyzji uzależnione jest od dokonania obliczeń i wykonania działań matematycznych, działania te powinny być wykazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w taki sposób, by możliwa była weryfikacja prawidłowości przeprowadzonych obliczeń. W rozpoznawanej sprawie podana przez organ I instancji kwota nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (3668 zł) za okres od 1 marca do 30 czerwca 2019 r. nie poddaje się weryfikacji, określona została arbitralnie. Zabrakło również w uzasadnieniu ustaleń dotyczących dochodu uzyskanego – za jakie miesiące i w jakich kwotach dochód ten został uzyskany i na podstawie jakiego dowodu ustalenia te się opierają. Można jedynie domniemywać, że organ oparł się na zaświadczeniu M. Sp. z o.o. z dnia 22 października 2019 r., ale nawet jeśli tak było, to błędnie organ przyjął, że dochód uzyskany odnosi się do miesięcy od stycznia do maja 2019 r., podczas gdy z zaświadczenia tego wynika, że dochód uzyskany dotyczy miesięcy stycznia, lutego i maja 2019 r., z wyłączeniem marca i kwietnia 2019 r.
Organ odwoławczy nie dostrzegł wadliwości decyzji organu I instancji, naruszając w ten sposób obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy oraz zebrania i rozpatrzenia pełnego materiału dowodowego. Wszystkie te obowiązki spoczywają także na organie II instancji, a ich naruszenie stanowi naruszenie przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Organ odwoławczy jest też zobligowany do stosowania art. 107 § 3 k.p.a., który określa niezbędne elementy uzasadnienia decyzji, nakazując w uzasadnieniu faktycznym w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Uzasadnienie prawne powinno zaś zawierać wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie decyzji przedstawiać powinno przebieg procesu decyzyjnego stosowania przepisów prawa administracyjnego materialnego jak i procesowego prezentując rozumowanie, które było udziałem organu administracji na etapie ustalania podstaw prawnych właściwych dla sprawy, czynności i rozumowanie organu administracji na etapie ustalania okoliczności faktycznych sprawy oraz przesłanki, które według organu zadecydowały o rozstrzygnięciu zawartym w decyzji. Obie wydane w sprawie decyzje wymogów tych nie spełniają.
Podsumowując, z akt sprawy wynika, że w okresie, którego dotyczy niniejsze postępowanie, tj. od 1 marca 2019r. do 30 września 2019 r., jedynym dodatkowym dochodem uzyskiwanym przez członka rodziny skarżącej był dochód A. W. uzyskany z tytułu umowy zlecenia w styczniu, lutym i maju 2019 r. w kwocie po 2000 zł w każdym z tych miesięcy. Skoro miesięczny dochód rodziny za 2017 rok wynosił 2089,38 zł, to uzyskanie dodatkowego dochodu w miesiącu w kwocie 2000 zł daje miesięczny dochód w kwocie 4089,38 zł. Podzielenie tej kwoty przez 5 osób daje kwotę 817,88 zł w przeliczeniu na osobę w rodzinie, co stanowi o przekroczeniu kryterium dochodowego wynoszącego 674 zł.
Zgodnie z art. 5 ust. 4b ustawy, w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny (...) po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny (...), powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Powiększenie dochodu wskazane w tym przepisie ma nastąpić "o kwotę dochodu osiągniętego za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu". W przepisie art. 5 ust. 4b ustawy wskazano więc, że chodzi o miesiąc następny po miesiącu "w którym nastąpiło uzyskanie dochodu" a nie miesiąc następny po miesiącu "za który przyznano dochód". Z akt sprawy nie wynika, aby dochód uzyskany za styczeń, luty i maj 2019 r. wypłacony został mężowi skarżącej w innych miesiącach, przyjąć zatem należy, że został on wypłacony, zgodnie z zaświadczeniem, w miesiącach styczeń, luty i maj 2019 r.
Co istotne, warunek osiągnięcia dochodu w miesiącu następującym po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, nie jest jedynym warunkiem doliczenia dochodu uzyskanego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Drugim warunkiem wynikającym z art. 5 ust. 4b ustawy, jest kontynuacja uzyskiwania dochodu osiągniętego zgodnie z warunkiem pierwszym także w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Oznacza to, że uzyskiwanie dochodu określonego rodzaju musi być kontynuowane w okresie świadczeniowym, na który jest ustalane prawo do świadczeń rodzinnych. Przy czym zgodnie z art. 5 ust. 4c ustawy, zasada kontynuacji jest zachowana, jeżeli członek rodziny (...) utraci dochód m.in. z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyska go ponownie u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy.
Zgodnie z art. 24 ust. 7 ustawy, w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu.
Z powyższych przepisów wynika, że dochodem, który spowodował utratę prawa do świadczeń rodzinnych jest dochód uzyskany w lutym 2019 r. a sama utrata tego prawa nastąpiła za marzec 2019 r. Kolejny dochód uzyskany został przez A. W. dopiero w maju 2019 r. W stosunku do tego dochodu, mimo przerwy pomiędzy miesiącem lutym i majem 2019 r., zasada kontynuacji została zachowana, co wynika z przytoczonego art. 5 ust. 4c ustawy. W związku z tym, uzyskanie tego dochodu w maju 2019 r. spowodowało utratę prawa do świadczeń rodzinnych za czerwiec 2019 r.
Zasada kontynuacji wyrażona w art. 5 ust. 4c ustawy nie oznacza natomiast możliwości przypisania do dochodu członka rodziny dochodu za marzec i kwiecień 2019 r., taki dochód bowiem w tych miesiącach nie został uzyskany. A jak już wyżej podkreślano, należy uwzględniać tylko te miesiące, w których dochód był faktycznie uzyskiwany.
Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że obie wydane w sprawie decyzje naruszają prawo w stopniu powodującym konieczność ich uchylenia. Przede wszystkim nie spełniają one ustawowych wymogów dotyczących uzasadnienia, wynikających z art. 107 § 3 k.p.a. Ustalony przez organ I instancji stan faktyczny nie znajduje oparcia w dowodach znajdujących się w aktach sprawy, a Kolegium uchybienia tego nie dostrzegło – zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. postawić należy zatem obu tym decyzjom, a uchybienie to nie tylko mogło, ale miało istotny wpływ na wynik sprawy, skutkując błędnym uznaniem, że w rodzinie skarżącej dochód na członka rodziny przekroczył ustawowe kryterium dochodowe skutkując pozbawieniem prawa do świadczeń rodzinnych za okres od 1 marca do 30 czerwca 2019 r., mimo że z akt nie wynika, aby takie przekroczenie miało miejsce za miesiące marzec i kwiecień 2019 r. Powyższe skutkowało również naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 4b i 4c ustawy, poprzez uznanie, że mimo nieuzyskania dodatkowego dochodu w miesiącach marzec i kwiecień 2019 r., kryterium dochodowe za te miesiące zostało przekroczone.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił obie wydane w sprawie decyzje.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań Sądu. O ile organ I instancji nie ustali, aby w okresie objętym postępowaniem rodzina skarżącej uzyskała dodatkowo inny jeszcze dochód aniżeli wynikający z zaświadczenia M. sp. z o.o. z dnia 22 października 2019 r., zobowiązany będzie zastosować do dochodu udokumentowanego tym zaświadczeniem przepisy art. 5 ust. 4b i 4c ustawy w sposób wskazany w niniejszym wyroku. W tym celu organ przeliczy wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za marzec i czerwiec 2019 r., przedstawiając stosowne wyliczenia w uzasadnieniu, tak aby można było prześledzić tok rozumowania organu.
W podnoszonej w skardze kwestii odsetek wskazać należy, że zgodnie z art. 30 ust. 8 ustawy, kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Przywołane wyżej przepisy w tym zakresie są jednoznaczne i nie dają organowi prawa uznania administracyjnego. Organ nie mógł zatem miarkować wysokości odsetek z uwagi na czas trwania postępowania, nawet jeśli wynika on z nieprawidłowego działania tego organu.
Prawidłowo przy tym Kolegium pouczyło skarżącą o treści art. 30 ust. 9 ustawy, z którego wynika, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Rozstrzygnięcia te mogą być jednak wydane na wniosek osoby zobowiązanej w odrębnym postępowaniu i również służy na nie skarga do sądu administracyjnego.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).