II SA/Łd 966/22

II SA/Łd 966/22 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2023-01-24
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-11-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agata Sobieszek-Krzywicka /sprawozdawca/
Marcin Olejniczak
Sławomir Wojciechowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1511/23 - Wyrok NSA z 2024-08-02
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 16 ust. 2 pkt 3, art. 17 ust. 1-1b i ust. 5
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 77 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Dnia 24 stycznia 2023 roku . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka (spr.) Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 stycznia 2023 roku sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 15 września 2022 r. nr KO.441.257.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. ał
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 15 września 2022r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021r., poz. 735 ze zm.), zwanej k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy R. z dnia 1 sierpnia 2022r. odmawiającą K. W. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem J. W..
W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że organ I instancji stwierdził, że w sprawie nie została spełniona żadna przesłanka pozytywna warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020r., poz. 614 ze zm.) zwanej u.ś.r., min. przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ wskazał także, że w odniesieniu do stanu faktycznego, u skarżącej jako osoby pobierającej emeryturę, nie ziścił się związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem w celu sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym mężem. Ponadto organ dodał, że pobierana przez skarżącą emerytura powoduje wykluczenie z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
W pierwszej kolejności organ odwoławczy wyjaśnił, że w niniejszej sprawie podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie może być data powstania niepełnosprawności jej męża, bowiem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do męża skarżącej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Analizując sprawę Kolegium zauważyło, że J. W. (ur. 24.05.1939 r.) - mąż skarżącej w związku z opieką, nad którym ubiega się o przedmiotowe świadczenie, orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. Nr 01-0427987 został uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i okresowo niezdolnego do samodzielnej egzystencji od września 2008r. do czerwca 2009r. Następnie orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. z dnia 1 lipca 2009r. Nr 427987 został nadal uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i okresowo niezdolnego do samodzielnej egzystencji do marca 2010r. Kolejnym orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. z dnia 16 marca 2010r. Nr 427987 został nadal uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i okresowo niezdolnego do samodzielnej egzystencji do marca 2012r., zaś orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. z dnia 8 marca 2012r. Nr 01-0427987 został nadal uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji.
Zdaniem organu odwoławczego, pomimo błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., organ I instancji zasadnie odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na męża J. W., spełnione są bowiem dwie z trzech określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast w okolicznościach sprawy brak jest, jak to trafnie wskazał organ I instancji, związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem J. W..
Jednocześnie Kolegium zauważyło, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., przysługuje w dwóch odmiennych stanach faktycznych. Pierwszy z nich ma miejsce wówczas, gdy osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia faktycznie rezygnuje z wykonywanej dotychczas pracy. Drugi natomiast występuje wówczas, gdy dana osoba w ogóle "nie podejmuje zatrudnienia". W przypadku K. W. (lat 76) trudno mówić o rezygnacji z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad mężem, bowiem jest długotrwale nieaktywna zawodowo (posiada 2 letni staż pracy - dowód: informacja uzyskana z weryfikacji danych o bezrobociu w Aplikacji Centralnej Rynku Pracy, datowana na 24 marca 2022r.), a od 1 marca 2001r. pobiera emeryturę rolniczą, zaś od 1 lutego 2021r. ma także przyznane prawo do dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 lat życia (dowód: pismo Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. z dnia 28 marca 2022r. znak: DS-0427987/25 GE). Jak wynika z oświadczenia skarżącej z dnia 19 listopada 2021r., od 2010r. do chwili obecnej sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawnym mężem.
W tym miejscu Kolegium wskazało, iż w orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, iż ustawodawca niejako z góry zakłada, że każda osoba, która ukończyła 75 lat, wymaga zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W związku z tym domniemaniem ustawodawca wprowadził dwa różne świadczenia adresowane do tych osób, mające na celu wsparcie ich w ponoszeniu wydatków związanych z koniecznością korzystania z takiej pomocy. Pierwszym świadczeniem jest zasiłek pielęgnacyjny, który zgodnie z art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. przysługuje osobie, która ukończyła 75 lat. Drugim świadczeniem jest pobierany przez skarżącą dodatek pielęgnacyjny, który przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia - art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022r. poz. 504). Oba te świadczenia mają ten sam cel jako dodatkowe wsparcie dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, z uwagi na zaawansowany wiek. Skoro zatem ustawodawca przyjmuje domniemanie, że osoba w wieku 75 lat sama, co do zasady, wymaga opieki ze strony osób trzecich i w tym celu udziela jej wsparcia, to nie można przyjąć, by ten sam racjonalny ustawodawca jednocześnie zakładał, że osoba w wieku 75 lat lub więcej (nielegitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co ma miejsce w niniejszej sprawie) jest zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem.
Organ odwoławczy podkreślił, że K. W. ma obecnie 76 lat i nie jest to już wiek aktywności zawodowej, co wyklucza spełnienie przesłanki w postaci nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie Kolegium podniosło, że nie neguje rzeczywistego faktu niesienia pomocy choremu małżonkowi, lecz uznaje, iż stan ten nie może automatycznie przesądzać o zasadności przyznania żądanego świadczenia. Przysługuje ono bowiem osobom, które dobrowolnie rezygnują z wykonywanej pracy czy też możliwości jej podjęcia, aby pełnić opiekę nad bliskim. Doświadczenie życiowe wskazuje, że osoby w wieku 76 lat i starsze, sporadycznie są aktywne zawodowo, nawet jeżeli są sprawne fizycznie i mogą wykonywać prace opiekuńcze. Czym innym jest bowiem opieka nad domownikiem, a czym innym zatrudnienie bądź praca zarobkowa. W ocenie Kolegium, trudno racjonalnie uznać, aby taka osoba mogła świadczyć realnie jakąkolwiek pracę zarobkową, a następnie z niej zrezygnować, czy też jej nie podejmować. Wiek wnioskodawczyni winien mieć znaczenie dla oceny spełnienia przesłanki w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zdaniem organu odwoławczego, nie sposób bowiem przyjąć, by każdy, niezależnie od wieku, mógł być osobą aktywną zawodowo. Brak więc uzależnienia przyjęcia spełnienia powyższej przesłanki od wieku prowadziłby do tego, że pojęcie rezygnacji z zatrudnienia bądź też jego niepodejmowania miałoby charakter całkowicie subiektywny i byłoby w istocie zależne jedynie od woli osoby ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne. Mogłaby ona zawsze twierdzić, że pomimo jej zaawansowanego wieku gotowa byłaby podjąć zatrudnienie, jednak sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym jej to uniemożliwia.
Kolegium oceniło zatem, że wiek skarżącej należy postrzegać, jako okoliczność wykluczającą zdolność do wykonywania pracy zarobkowej, zatem nie można przyjąć spełnienia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub też jego niepodejmowania w celu sprawowania opieki nad mężem. Skarżącą trudno traktować jako osobę, która realnie mogłaby podjąć zatrudnienie, dlatego sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem jest niewystarczający do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Ponadto Kolegium stwierdziło, iż w sprawie wystąpiła również negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., gdyż wnioskodawczyni ma ustalone prawo do emerytury rolniczej. Ze znajdujących się w aktach sprawy pism Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. m.in. z dnia 28 marca 2022r. znak: DS-0427987/25 GE oraz z dnia 25 marca 2022r. znak: GE/04279874-2/25 wynika, że K. W. pobiera emeryturę rolniczą od 1 marca 2001r., zaś od 1 marca 2022r. wysokość emerytury rolniczej wraz z przysługującym dodatkiem pielęgnacyjnym, po waloryzacji, wynosi 1.474,88 zł.
Zdaniem Kolegium, celowe jest przyjęcia rozwiązania polegającego na umożliwieniu osobom spełniającym warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, a pobierającym emeryturę, wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Zatem w przedmiotowej sprawie, mimo tego, iż organ I instancji nie poinformował skarżącej o możliwości zawieszenia emerytury, to nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, bowiem nie są spełnione przesłanki określone wart. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia/ brakiem podejmowania pracy, a opieką nad mężem.
Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła K. W., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, zarzucając:
1. naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego J. W. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem,
b) art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez błędne uznanie, że pobieranie, przez K.W. świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem J. W..
W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej w całości decyzji oraz o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, a także rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego wskazała, że zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia jak również niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki.
Pełnomocnik skarżącej podniosła, że skarżąca jest osobą w miarę młodą jak na emerytkę, a jej stan zdrowia umożliwia jej hipotetycznie podjęcie pracy jednak z uwagi na absorbującą opiekę nad mężem nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia. Ponadto organ badając sprawę powinien przede wszystkim sprawdzić czy skarżąca jest zdolna obecnie do podjęcia zatrudnienia, nie podjął jednak żadnych starań, aby tę kwestię zbadać. Zamiast tego organ bezpodstawnie przyjął, że skarżąca z uwagi na wiek nie może podjąć zatrudnienia. Jednocześnie pełnomocnik skarżącej dodała, że sam fakt, iż skarżąca ma 75 lat nie oznacza, że nie podjęłaby ona dodatkowej pracy, gdyby nie opieka nad mężem. Ustawodawca nie wykluczył emerytów z grona osób, które mogą jeszcze wykazywać aktywność zawodową przewidując możliwość zawieszenia emerytura lub podjęcia prac na niepełny etat. Pomimo tych istotnych okoliczności organ nie podjął żadnych działań, aby ustalić zdolność zarobkowania przez skarżącą i autorytatywnie ustalił, iż nie może ona podjąć żadnej pracy dodatkowej.
W ocenie strony skarżącej prawo do emerytury nie może automatycznie przekreślać możliwości ubiegania się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie można znaleźć przekonujących argumentów, uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych z nich, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w sytuacji, gdy to świadczenie jest niższe, niż świadczenie pielęgnacyjne. Osobie, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, należy umożliwić dokonanie wyboru jednego z tych świadczeń, przez rezygnację z pobierania świadczenia w niższej kwocie.
Zdaniem pełnomocnik skarżącej przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. powinien być zatem interpretowany z taki sposób, że pozbawia przysługującego z mocy art. 17 ust. 1 u.ś.r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko do wysokości otrzymanej emerytury.
W odpowiedzi na tę skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2022r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023r., poz. 259), zwanej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art.145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Przedmiotowa sprawa – wobec wniosków obu stron - została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Stosownie natomiast do art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Kontrolując zaskarżoną w tej sprawie decyzję – Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, organ nie dopuścił się bowiem istotnego naruszenia prawa materialnego lub prawa procesowego, które uzasadniałoby usunięcie decyzji z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.) – dalej u.ś.r.
Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z mocy art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie do art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Natomiast stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że uzasadniając decyzję podjętą na ww. podstawie prawnej Kolegium słusznie stwierdziło, że organ I instancji błędnie przyjął, iż jedną z przesłanek odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego stanowi fakt, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki powstał po 25 roku życia. W tej kwestii zasadnie Kolegium powołało się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r., w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Natomiast w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019r., I OSK 8/19, LEX nr 2676639).
Argumentując zaskarżoną decyzję Kolegium stwierdziło, że brak jest w sprawie bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki przez skarżącą nad mężem, a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia. Zdaniem organu wiek skarżącej (76 lat) każe przyjąć, że przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą nie jest konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem lecz okoliczności leżące po stronie samej skarżącej.
Przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą wskazaną w ustawie (por. wyrok WSA w Poznaniu z 12 maja 2022 r., II SA/Po 917/21, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako - CBOSA). Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka nad osobą niepełnosprawną musi stanowić rzeczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2020 r.; I OSK 516/19, CBOSA). Zatem w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, CBOSA).
W tym miejscu należy wskazać, że art. 17 u.ś.r., który określa przesłanki pozytywne i negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie zalicza do nich wieku osoby sprawującej opiekę. Ustawodawca nie wprowadził regulacji, w myśl której ukończenie określonego wieku wykluczałoby możliwość skutecznego ubiegania się o przedmiotowe świadczenie. Nakazał jednakże ustalenie czy niepodejmowanie zatrudnienia jest skutkiem wyłącznie konieczności sprawowania opieki. Należy podkreślić, że chociaż organ nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, to jest zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przeszkodą do podjęcia zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Wobec powyższego nie budzi wątpliwości Sądu, że podmioty wymienione w art. 17 u.ś.r. mogą otrzymać świadczenie wówczas, kiedy są obiektywnie zdolne do podjęcia zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej.
Sąd podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie, w myśl którego nie sposób przyjąć, "by każdy, niezależnie od wieku, mógł być osobą aktywną zawodowo. Brak więc uzależnienia przyjęcia spełnienia powyższej przesłanki od wieku prowadziłby do tego, że pojęcie rezygnacji z zatrudnienia bądź też jego niepodejmowania miałoby charakter całkowicie subiektywny i byłoby w istocie zależne jedynie od woli osoby ubiegającej się o oświadczenie pielęgnacyjne. Mogłaby ona zawsze twierdzić, pomimo zaawansowanego wieku, że jest gotowa podjąć zatrudnienie, jednak sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą jej to uniemożliwia. Konsekwencją powyższego byłoby, obejście przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego, które skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki tj. takich, które decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne jest pewnego rodzaju surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy. Świadczenie to przyznane osobie, będącej w wieku emerytalnym, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, w istocie rzeczy pełniłoby funkcję nie tyle surogatu wynagrodzenia za pracę, a surogatu świadczenia emerytalnego. Gdyby zaś taka była intencja ustawodawcy to wydaje się, że zbędnym byłoby wprowadzenie zasady, że uprawnionemu do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego jest jednocześnie opłacana składka na ubezpieczenie społeczne." (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 10 sierpnia 2021 r. II SA/Rz 752/21, Lex nr 3265166).
Konkludując, zdolność osoby sprawującej opiekę do podjęcia zatrudnienia jest okolicznością istotną w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zaś organ winien dokonać ustaleń w tym zakresie w oparciu o wszechstronną i całościową ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, biorąc pod uwagę wszelkie okoliczności, w tym wiek skarżącej.
Stosownie do art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz 504 z późn. zm) osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia przysługuje dodatek pielęgnacyjny. Ustawodawca w przywołanym przepisie przyjął zatem, że osoba, która ukończyła 75. rok życia, jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego bez potrzeby weryfikowania jej stanu zdrowia w drodze badania lekarza orzecznika ZUS. Zrównuje jej sytuację z sytuacją osób uznanych za całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji. Nie oznacza to, że osoba w wieku ponad 75 lat nie może zachować zdolności do samodzielnej egzystencji, a nawet zdolności do pracy, wskazuje jednakże że przekroczenie wieku 75 lat traktowane jest przez ustawodawcę jako stan, w którym zasadnie można zakładać niezdolność do podjęcia pracy. Ukończenie przez daną osobę wieku 75 lat jest traktowane w art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji uprawnionego ze względu na osiągnięty wiek. Art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r. przewiduje możliwość przyznania zasiłku pielęgnacyjnego osobie, która ukończyła 75 lat. Ten rodzaj świadczenia rodzinnego został przewidziany dla osób niezdolnych do samodzielnego życia, jako forma rekompensaty wydatków ponoszonych na opłacenie usług opiekuńczych. Ustawodawca ma świadomość, że przekroczenie określonego pułapu wiekowego, może wiązać się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem instytucji publicznej. Powyższy wniosek potwierdza także to, że osobami uprawnionymi do zasiłku pielęgnacyjnego na równi z osobami w wieku 75 lat i więcej, są w myśl art. 16 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. niepełnosprawni w wieku powyżej 16-go roku życia, jeżeli legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przytoczone przepisy zrównują w uprawnieniach do zasiłku pielęgnacyjnego osoby starsze (75 lat i więcej) oraz osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, zaś cechą łączącą te dwie grupy jest przypisanie im niezdolności do samodzielnej egzystencji, zakładanej z racji niepełnosprawności bądź wieku (wyrok WSA w Kielcach z dnia 9 marca 2022 r., II SA/Ke 22/22, Lex nr 3327813). Zważywszy, że ustawodawca traktuje osoby powyżej 75 roku życia na równi z osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi opieki i pomocy innych osób, nieracjonalnym byłoby przyjmowanie domniemania, że osoby te są zdolne do wykonywania pracy zarobkowej. Zdaniem Sądu w realiach każdej konkretnej sprawy możliwe jest ustalenie, że występują szczególne okoliczności wskazujące, że pomimo wieku, osoba 75-letnia lub starsza jest zdolna do podjęcia pracy, co może wynikać z indywidualnych cech tej osoby, w tym takich jak stan zdrowia, sprawność fizyczna, doświadczenie zawodowe lub kwalifikacje pozwalające podjąć zatrudnienie na warunkach rzeczywiście umożliwiających wykonywanie pracy. Należy przy tym zwrócić uwagę, że stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. w postępowaniu administracyjnym prawny obowiązek dowodzenia spoczywa na organie administracji publicznej i to organ obowiązany jest z urzędu zebrać w sposób wyczerpujący i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Zasada prowadzenia postępowania dowodowego przez organ z urzędu nie oznacza jednak, że strona może zachowywać się biernie w toku tego postępowania. Strona postępowania administracyjnego jest uprawniona do przedstawiania dowodów na swoją korzyść. Organy administracji nie są zobowiązane do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony przeciwnych wobec ustaleń poczynionych przez organ. Organ dokonuje bowiem ustaleń faktycznych w oparciu o zebrany przez siebie materiał dowodowy.(por. np. wyrok NSA z 7 lutego 2008 r., II OSK 2020/06, LEX nr 453463).
W niniejszej sprawie organ zasadnie zważył wiek skarżącej, wskazując, że winien on mieć znaczenie dla oceny spełniania przesłanki w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Organ trafnie podnosi, iż doświadczenie życiowe wskazuje, że osoby w wieku 76 lat i starsze sporadycznie są aktywne zawodowo, nawet jeżeli mogą wykonywać prace opiekuńcze, czym innym jest bowiem opieka nad domownikiem, a czym innym zatrudnienie bądź praca zarobkowa. W okolicznościach niniejszej sprawy organ ustalił, że wiek skarżącej należy postrzegać jako okoliczność wykluczającą zdolność do wykonywania pracy zarobkowej. Ustalenia organu należało uznać za prawidłowe, wszechstronne, poczynione w oparciu o prawidłowo zebrany materiał dowodowy.
Mając na uwadze kolizję pobieranego świadczenia emerytalnego z ubieganiem się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną, Sąd wskazuje, iż podziela prezentowany w orzecznictwie pogląd stanowiący, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty (wyrok NSA z dnia 19 maja 2021r., sygn. akt I OSK 253/21, LEX nr 3194913). Jednocześnie należy podkreślić, że ów wybór realizuje się wówczas, gdy spełnione są wszystkie inne przesłanki przyznania świadczenia, gdy osoba sprawująca opiekę spełnia wszystkie pozostałe warunki do otrzymania świadczenia korzystniejszego dla niej, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.
W związku z powyższym Sąd nie stwierdził w niniejszej sprawie naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, ani też innego naruszenia przepisów postępowania, mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W konsekwencji, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd skargę oddalił.
ABO