II SA/Łd 94/24

II SA/Łd 94/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2024-06-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Beata Czyżewska
Jarosław Czerw
Robert Adamczewski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1910/24 - Wyrok NSA z 2025-06-25
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 103
art. 26 ust. 1 pkt 1
Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 390
art. 2 pkt 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Dnia 18 czerwca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Czerw Asesor WSA Beata Czyżewska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 czerwca 2024 roku sprawy ze skargi N. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 28 listopada 2023 r. znak SKO.4114.680.2023 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 18 października 2023 r., znak [...].
Uzasadnienie
II SA/Łd 94/24
Uzasadnienie
Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wpłynęła skarga N.P. na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 28 listopada 2023 r. (znak: SKO.4114.680.2023), wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. 2023 r., poz. 390 ze zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych] oraz art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tj.: Dz.U. z 2023 r., poz. 103 ze zm.) [dalej: ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy], utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Łodzi z 18 października 2023 r. (znak: SOCII. 5111.035157.2023.277940.000001.2023) w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Z akt sprawy wynika, że organ I instancji decyzją z 18 października 2023 r. odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki na niepełnosprawnym mężem V.P. .
W uzasadnieniu organ podniósł, że z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 3 października 2023 r. wynika, że skarżąca i jej mąż pobierają emeryturę z Ukrainy, zatem na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, sporne świadczenie nie przysługuje.
N.P. wniosła odwołanie od powyższej decyzji, ponieważ nie zgodziła się z rozstrzygnięciem. Skarżąca wskazała, że opiekuje niepełnosprawnym mężem, zaś ich córki mieszkają na terenach okupowanych przez Rosję. Emerytura, którą skarżąca pobiera z Ukrainy, to kwota niecałe 500 złotych.
Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że z powiadomienia o nadaniu numeru PESEL z 25 października 2022 r. wydanego przez Urząd Gminy Łódź-Polesie wynika, iż skarżąca (ur. 19 grudnia 1952 r .) ma obywatelstwo ukraińskie i posiada status UKR. Skarżąca we wniosku z 21 września 2023 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pod odpowiedzialnością karną oświadczyła m.in., że sprawuje opiekę nad mężem V.P. (ur. 15-06-1938 r.). Dalej Kolegium podniosło, że z powiadomienia o nadaniu numeru PESEL z 15 października 2022 r . wydanego przez Urząd Gminy Łódź-Polesie wynika, że mąż skarżącej (ur. 15 czerwca 1938 r.) ma obywatelstwo ukraińskie i posiada status UKR. Z kolei z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 31 lipca 2023 r. wynika, że mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przyznanym na stałe. Nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 2 października 2023 r. wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem. W wyniku działań wojennych rodzina przyjechała do Polski. Skarżąca otrzymuje z Ukrainy emeryturę. Następnie Kolegium podniosło, że z protokołu sporządzonego 21 września 2023 r. wynika, że strona opiekuje się mężem, z którym ma 2 córki mieszkające aktualnie w Ukrainie.
W ocenie Kolegium kluczowe znaczenie dla rozpatrzenia wniosku strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki na niepełnosprawnym mężem jest ustalenie, czy w świetle obowiązujących przepisów skarżącej może przysługiwać prawo do świadczeń rodzinnych, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy.
Powołując się na treść art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1, art. 26 ust. 1 pkt 1 tej ustawy oraz art. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego Kolegium stwierdziło, iż organ I instancji prawidłowo odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ strona nie spełnia ustawowej przesłanki zawartej w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy do przyznania jej spornego świadczenia, tj. strona nie zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Strona zamieszkuje na terenie RP, ale dzieci strony mieszkają w Ukrainie.
Zdaniem Kolegium organ I instancji w podstawie prawnej swej decyzji błędnie powołał się na przesłankę art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na gruncie ustalonego stanu faktycznego prawidłowa podstawa prawna winna opierać się na art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Pomimo jednak częściowo błędnie wskazanej pod stawy prawnej, jak i błędnego uzasadnienia zaskarżonej decyzji zdaniem Kolegium nie zachodzą podstawy do wyeliminowania zapadłego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego.
W ocenie Kolegium z uwagi na fakt, że strona nie spełnia ustawowej przesłanki zawartej w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy do przyznania jej świadczenia rodzinnego, to nie ma podstaw prawnych do badania, czy strona spełnia ustawowe przesłanki zawarte w ustawie o świadczeniach rodzinnych do przyznania jej wnioskowanego świadczenia.
Zdaniem Kolegium organ I instancji przeprowadził prawidłowo postępowanie wyjaśniające, zaś ustawodawca wyraźnie określił warunki przyznania świadczeń rodzinnych. Wobec tego organy obu instancji nie mogą w sposób uznaniowy z pominięciem przepisów ustawy zdecydować o przyznaniu stronie spornego świadczenia.
Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że trudna sytuacja strony i jej rodziny nie może przemawiać za przyznaniem świadczenia. Pozostałe argumenty strony – w ocenie organu – są chybione i nie mają wpływu na wynik postępowania.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi N.P. zarzuciła organowi naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nie uwzględnienie okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Wobec powyższego strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do przedmiotowego świadczenia, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Skarga nosi tytuł "skarga Rzecznika Praw Obywatelskich" jednak podpis pod nią złożyła osobiście skarżąca.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Ponadto organ zauważył, że skarżąca nie jest Rzecznikiem Praw Obywatelskich i nie może występować w jego imieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2023 r., poz.1634 ze zm.) [dalej: ustawa p.p.s.a.] wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.).
Przedmiotowa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy p.p.s.a.
Istotą niniejszej sprawy jest ocena zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 28 listopada 2023 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji - Prezydenta Miasta Łodzi z 18 października 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia organu I instancji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), w szczególności art. 17 tej ustawy. Stosownie do treści ust. 1 wskazanej regulacji świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów (zob. B. Chludziński w: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).
W rozpatrywanej sprawie organy administracji publicznej orzekające w sprawie odmówiły przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Wyjaśniając przyczynę odmowy organ pierwszej instancji wskazał przede wszystkim na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych) oraz pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Dodatkowo organ I instancji podniósł jeszcze argument, iż skarżąca pobiera emeryturę (art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Odnotowania w tym miejscu wymaga, iż przyczyna odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać oparta na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 5 grudnia 2017 r., I OSK 1079/17, jeżeli Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych za niezgodny z art. 32 ust. 1 ustawy zasadniczej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od 23 października 2014 r., w którym to dniu weszło w życie omawiane orzeczenie, powołany art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny.
W kontekście natomiast art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a omawianej ustawy, stosownie do którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, należy podkreślić, że w orzecznictwie administracyjnym wykształciło się jednolite stanowisko, zgodnie z którym przywołany przepis nie stanowi przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy wnioskodawcą jest współmałżonek osoby niepełnosprawnej. Odmienna wykładnia tego przepisu stoi w sprzeczności z założeniami dotyczącymi obowiązku alimentacyjnego oraz obowiązku wzajemnej pomocy między małżonkami wynikającymi z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W związku z powyższym należało uznać, że fakt, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy wniosek o przyznanie świadczenia złożyła małżonka.
Organ I instancji jako przyczynę odmowy przyznania żądanego świadczenia wskazał także na treść art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, argumentując, iż przesłanką odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pobierania emerytury. W tym też kontekście należy wskazać, że powoływana regulacja dotyczy zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i m.in. emerytury. Jednocześnie jednak interpretując art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych organ winien mieć na uwadze jego wykładnię celowościową, funkcjonalną i systemową. Okoliczność bowiem ustalonego prawa do emerytury sama przez się nie jest przesłanką uniemożliwiającą skuteczne ubieganie się oświadczenie pielęgnacyjne. Prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. W konsekwencji warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji otrzymywania emerytury jest dokonanie wyboru przez uprawnionego świadczenia pielęgnacyjnego i zawieszenie przez niego prawa do emerytury (por. wyroki NSA: z 15 marca 2023 r., I OSK 1280/22; z 18 czerwca 2020 r., I IOSK 254/20; z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 764/20; z 17 grudnia 2020 r., I OSK 2010/20; z 19 kwietnia 2021 r., I OSK 2800/20). Wyboru świadczenia wnioskodawca może zaś dokonać przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury. Jednocześnie należy podkreślić, że organy prowadzące postępowanie administracyjne zobowiązane są poinformować stronę o możliwości dokonania powyższych wyborów, co wynika z art. 9 i art. 79a k.p.a., czego organ I instancji niewątpliwie nie uczynił.
Organ odwoławczy motywując natomiast w uzasadnieniu swojej decyzji utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oparł na zupełnie innych przesłankach. Wskazał bowiem na brak podstaw prawnych do przyznania obywatelce Ukrainy na podstawie ww. ustawy prawa do świadczenia rodzinnego związanego ze sprawowaniem opieki nad innym członkiem rodziny z uwagi na fakt, iż strona (wnioskodawczyni świadczenia) nie zamieszkuje wraz z dziećmi na terytorium RP. Jak wyjaśnił organ odwoławczy, strona zamieszkuje na terenie RP jedynie z mężem, a jej dzieci mieszkają w Ukrainie.
Kolegium nie zajmowało w swoim rozstrzygnięciu w żadnym zakresie stanowiska co do spełnienia przez skarżącą przesłanek z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozstrzygnięcie w zakresie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oparło na stwierdzeniu braku spełnienia przesłanki z art. 26 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Kluczową kwestią zatem, w świetle przedstawionej przez Kolegium argumentacji, pozostawało udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz osoby dorosłej (obywatela Ukrainy), w sytuacji gdy dzieci tej osoby przebywają nie na terenie RP ale w Ukrainie.
Stosownie do treści art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczeń rodzinnych, o których mowa w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przywołana regulacja została zmieniona przez art. 1 pkt 16 lit. a ustawy z 13 stycznia 2023 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 185) i w brzmieniu nadanym ww. ustawą obowiązuje od 28 stycznia 2023 r.
Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż postępowanie zostało wszczęte na wniosek skarżącej złożony 21 września 2023 r. Osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o niepełnosprawności w Łodzi 31 lipca 2023 r. (ustalony stopień datuje się od 3 kwietnia 2023 r.). Z przeprowadzonego wywiadu wynika, że sprawowana przez skarżącą opieka ma charakter stały, czynności opiekuńcze wykonywane są systematycznie w ciągu całego dnia. Jak wskazano w wywiadzie "ustalono, że P. V. wymaga stałej, ciągłej opieki pielęgnacji", "P. V. w kontakcie słownym, nie jest w stanie wykonywać jakichkolwiek czynności, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować" (wywiad z 2 października 2023 r.). Skarżąca oraz jej małżonek opuścili Ukrainę w związku z konfliktem zbrojnym). Ustalony stan faktyczny sprawy w tym zakresie nie był kwestionowany. Nie budził także wątpliwości Sądu.
Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela stanowisko przedstawione m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 15 czerwca 2023 r., II SA/Lu 407/23, wyroku WSA w Gliwicach z 19 lipca 2023 r., II SA/Gl 541/23, w których zwrócono uwagę, iż analizowany przepis art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy po pierwsze nie wyłącza przyznania świadczeń dla osób dorosłych, jak również w związku z opieką nad osobami dorosłymi. Nie sposób także przyjąć, że w przypadku ubiegania się przez osobę dorosłą o świadczenie na inną dorosłą osobę (w tym przypadku świadczenie pielęgnacyjne) wymagane byłoby spełnienie przesłanki zamieszkiwania z wnioskodawcą ubiegającym się o świadczenie pielęgnacyjne na osobę dorosłą niepełnosprawną jego dzieci. Tym bardziej, że wnioskowane świadczenie nie dotyczy dzieci.
W ocenie Sądu, jeżeli taka byłaby intencja ustawodawcy, zostałaby ona wyrażona wprost, w sposób niebudzący wątpliwości. Ustawodawca wyraził natomiast zasadę, że obywatelowi Ukrainy, który przebywa legalnie na terytorium Polski przysługują świadczenia rodzinne, uzupełniając ją następnie o zwrot "jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Nieuzasadnione jest zatem stanowisko, że przez posłużenie się takim sformułowaniem ustawodawca jednocześnie wprowadził kryterium wieku - świadczenie przysługuje tylko w przypadku opieki nad dzieckiem i kryterium miejsca pobytu tegoż dziecka i jego opiekuna - na terytorium Polski (zob. wyrok WSA w Lublinie z 19 września 2023 r., II SA/Lu 408/23).
Zauważyć bowiem należy, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych przewiduje w art. 2 pkt 1-5 różnego rodzaju świadczenia skierowane zarówno do rodziców i opiekunów dzieci, mające w szczególności na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka - zasiłek rodzinny wraz z dodatkami, a także świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy, świadczenie pielęgnacyjne. Przepisy ustawy nie ograniczają przyznawania wskazanych w nim świadczeń opiekuńczych wyłącznie do osób sprawujących opiekę nad dziećmi. Z istoty niektórych świadczeń opiekuńczych wynika również, że przyznawane są one osobom dorosłym lub w związku z opieką nad osobą dorosłą - zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy. W tym natomiast przypadku nie mają żadnego związku z opieką nad dziećmi i faktem ich przybywania na terytorium RP. Dokonana przez Kolegium wykładnia językowa nie uwzględniła w dostateczny sposób funkcji przepisów odnoszących się do przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które służy przecież rekompensacie rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad najbliższym, niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. przykładowo wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 13 września 2023 r., II SA/Go 398/23).
W orzecznictwie zauważa się, że celem dokonanej nowelizacji (obowiązującej od 28 stycznia 2023 r.) było uniemożliwienie przyznania świadczeń rodzinnych związanych z dziećmi, w sytuacji, gdy dzieci obywateli Ukrainy nie przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - nie zaś generalne ograniczenie przyznawania świadczeń rodzinnych obywatelom Ukrainy do tych związanych z dziećmi. Wątpliwości przy tym nie budzi, że w sytuacji, gdy świadczenie jest związane z dzieckiem, zarówno dziecko, jak i opiekun powinni przebywać w Polsce.
Z treści oraz funkcji przepisu art. 26 ust. 1 pkt 1 cytowanej ustawy nie można wywieść, że wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką na dorosłym, niepełnosprawnym członkiem rodziny li tylko z powodu tego, że dzieci tej osoby przebywają poza terenem RP.
W związku z powyższym należało stwierdzić, że przepis art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy nie wyłącza przyznania świadczeń dla osób dorosłych, jak również – w analizowanym przypadku – nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką na osobą dorosłą, w sytuacji, gdy dzieci tej osoby przebywają poza terenem RP.
W ustalonym w przedmiotowym postępowaniu bezspornym stanie faktycznym nie można więc uznać, że ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy uniemożliwia przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Niewątpliwe jest bowiem, że skarżąca wraz z osobą wymagającą opieki zamieszkuje na terytorium Polski, a jej pobyt jest legalny, organy ustaliły również fakt i zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.
Wobec tego należało stwierdzić, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga zasługiwała zatem na uwzględnienie, choć z zupełnie innych względów niż w niej podniesione.
Zgodnie z treścią art. 153 ustawy p.p.s.a. organy ponownie rozpoznając sprawę obowiązane będą uwzględnić przedstawioną powyżej wykładnię art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a wydając ponowną decyzję uzasadnić ją stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.
Końcowo Sąd pragnie podkreślić, iż kontrolując zasadność zaskarżonej decyzji w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Wobec tak sformułowanych przez ustawodawcę przepisów przejściowych uznać należało, że o możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przesądzi spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych na dzień złożenia wniosku stosownie do art. 24 ust. 2 z uwzględnieniem ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ wniosek został złożony do 31 grudnia 2023 r.
Jeżeli rozpatrujący ponownie sprawę organ I instancji dojdzie do przekonania, że skarżąca spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dzień złożenia wniosku będzie to oznaczało, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do 31 grudnia 2023 r. W konsekwencji przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego będzie możliwe na podstawie przepisów dotychczasowych w oparciu o art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (zob. np. wyrok WSA w Olsztynie z 30 stycznia 2024 r., II SA/Ol 912/23, w szczególności wydany w zbliżonym stanie faktycznym wyrok WSA w Poznaniu z 6 marca 2024 r., IV SA/Po 105/24, a także wyroki WSA w Poznaniu z 6 marca 2024 r., IV SA/Po 111/24, z 29 lutego 2024 r., IV SA/Po 84/24).
Dodatkowo w tym względzie wskazać należy na wniosek jaki płynie z uzasadnienia projektu ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Wskazano w nim bowiem, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do ww. świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad która jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego.
Sądowi orzekającemu w niniejszej sprawie znany jest pogląd przeciwny wyrażony w wyroku WSA w Gliwicach z 10 stycznia 2024 r., II SA/Gl 1469/23, gdzie stwierdzono, że wykładnia literalna art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala na wyrażenie stanowiska, że przepisy w brzmieniu sprzed nowelizacji należy stosować jedynie do spraw, w których do 31 grudnia 2023 r. powstało prawo do świadczenia. Inaczej rzecz ujmując, "stara ustawa" ma zastosowanie tam, gdzie w drodze decyzji organ przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przed końcem roku 2023. W konsekwencji, negatywne rozstrzygnięcia, tj. odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podlegają uregulowaniom obowiązującym od 1 stycznia 2024 r.
W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie pogląd ten nie zasługuje na aprobatę jako zbyt formalistyczny, a przede wszystkim oparty jedynie na wykładni literalnej i pomijający wykładnię celowościową i uzasadnienie projektu ustawy o świadczeniu wspierającym.
Ponadto Sąd orzekający podkreśla, że art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie uzależnia zastosowanie przepisów dotychczasowych od powstania prawa, a nie jego stwierdzenia w deklaratywnej decyzji. Innymi słowy istotne jest użycie przez ustawodawcę w przepisie formuły "powstanie prawa" a nie "ustalenie prawa". O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przesądza zaistnienie wymaganych przez prawo przesłanek w chwili złożenia wniosku, a deklaratywna decyzja jedynie potwierdza ich istnienie (albo wyklucza) w danym przypadku (zob też wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13 i wyrok WSA w Rzeszowie z 27 lutego 2024 r., II SA/Rz 1991/23).
Rolą organu zatem w ponownie prowadzonym postępowaniu będzie raz jeszcze dokładne, precyzyjne ustalenie, czy skarżąca w dacie składania wniosku spełniała przesłanki z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak sentencji wyroku.
IB