II SA/Łd 772/24

II SA/Łd 772/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-02-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Michał Zbrojewski /przewodniczący/
Piotr Mikołajczyk
Tomasz Porczyński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 2 pkt 1 , art. 16
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Dnia 6 lutego 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Michał Zbrojewski Sędziowie: Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Asesor WSA Tomasz Porczyński (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 lutego 2025 roku sprawy ze skargi O. V. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 28 sierpnia 2024 roku nr KO.441.146.2024 w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 26 lipca 2024 roku, nr ZŚR.4201.001421.2024.; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim na rzecz skarżącej O. V. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. MR
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 28 sierpnia 2024 r., nr KO.441.146.2024 wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 572) – dalej: k.p.a.; art. 16, art. 25 ust. 1, art. 30, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 323)- dalej: u.ś.r.; art. 1, art. 2 ust. 1, art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 26 lipca 2024 r., nr ZŚR.4201.001421.2024 o uznaniu za nienależnie pobrane i podlegający zwrotowi, zasiłek pielęgnacyjnego wypłacony O. V. na dziecko D. V., za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r., w kwocie 3.453,44 zł. wraz z odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że skarżąca oraz jej niepełnoletnie dziecko przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej legalnie, nadany im został nr PESEL ze statusem UKR, podlegają oni ochronie wynikającej z w/w ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Zgodnie z załączonym do akt sprawy orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 21 czerwca 2022 r. syn skarżącej – D. V. jest osobą niepełnosprawną od urodzenia, wymagającą między innymi stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie to wydano czasowo, do dnia 30 czerwca 2023 r. Zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za w/w okres, został przyznany na wniosek skarżącej z dnia 15 lipca 2022 r., ostateczną decyzją Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 9 sierpnia 2022 r. na okres od dnia 1 maja 2022 r. do dnia 30 czerwca 2023 r. Powyższe rozstrzygnięcie zostało zmieniane kolejnymi decyzjami właściwego organu w zakresie okresu na jakie zostało przyznane.
Następnie wskazaną na wstępie decyzją z dnia 26 lipca 2024 r. Prezydent Miasta Piotrkowa Trybunalskiego orzekł o uznaniu za nienależnie pobrany i podlegający zwrotowi wraz z odsetkami zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r., w łącznej kwocie 3.453,44 zł. Łączna kwota do zwrotu obejmująca odsetki wyliczone na dzień podjęcia decyzji wynosiła 4.057,47 zł. Decyzja wydana została w postępowaniu wszczętym z urzędu zawiadomieniem z dnia 22 listopada 2023 r. W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z przedłożonym organowi przez skarżącą zaświadczeniem organu administracji ukraińskiej (wraz z tłumaczeniem) z dnia 27 września 2023 r., nr [...], strona w okresie od 29 listopada 2017 r. do 31 października 2023 r. pobierała zasiłek z tytułu niepełnosprawności dziecka, o czym nie informowała organu, wnioskując o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Stąd też wypłacone stronie świadczenia za w/w okres, stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 i ust. 2b, ust. 8 u.ś.r., uznać należało za nienależne pobrane i podlegające zwrotowi wraz z należnymi odsetkami.
Kwestionując zasadność podjętego rozstrzygnięcia O. V. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim, w którym zarzucała dokonanie błędnych ustaleń faktycznych oraz brak wyjaśnienia niezbędnych okoliczności sprawy, co do prawidłowego pouczenia strony o przesłankach wyłączających jej prawo do przedmiotowego świadczenia, a w konsekwencji naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego bezpodstawne zastosowanie. Z uwagi na powyższe strona wnosiła o uchylenie kwestionowanej decyzji i umorzenie postępowania administracyjnego, ewentualnie o skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W uzasadnieniu odwołania strona podnosiła brak właściwego zrozumienia przedłożonych jej, w dacie ubiegania się o sporne świadczenie, pouczeń sformułowanych w języku polskim, jak również kwestionowała stanowisko organu, co do zatajenia faktu pobieranego świadczenia na Ukrainie.
Zaskarżoną niniejszą skargą decyzją z dnia 28 sierpnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przywołując podstawę prawną podjętego rozstrzygnięcia, to jest art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 u.ś.r. Kolegium wskazało, iż osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się miedzy innymi świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Dalej przywołując art. 16 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie przyznania stronie spornego świadczenia) Kolegium wskazało, że zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje: 1) niepełnosprawnemu dziecku; 2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) osobie, która ukończyła 75 lat. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21 roku życia (art. 16 ust. 2 i ust. 3 u.ś.r.). Osobom, o których mowa w ust. 2 i 3, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje, jeżeli członkom rodziny przysługują za granicą świadczenia na pokrycie wydatków związanych z pielęgnacją tych osób, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 16 ust. 5a u.ś.r.).
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy Kolegium wskazało, że zarówno w dacie wystąpienia z wnioskiem o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, jak i we wskazanym w decyzji okresie od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r., za który wypłacono skarżącej przedmiotowy zasiłek pielęgnacyjny, strona otrzymywała, wypłacany przez administrację Ukraińską, zasiłek z tytułu niepełnosprawności na dziecko D. V.. Wypłata tej pomocy, co wynika z przedłożonego przez stronę zaświadczenia z dnia 27 września 2023 r., nr [...], "została zakończona na wniosek". Powyższe, zdaniem Kolegium stanowiło negatywną przesłankę, o której mowa w art. 16 ust. 5a u.ś.r. uniemożlwiającą przyznania skarżącej tego samego rodzaju i o tym samym charakterze, co wypłacony zasiłek pielęgnacyjny. Tym samym w ocenie organu, w sprawie zaistniały podstawy do zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i uznania wypłaconego stronie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne podlegające zwrotowi. Fakt pobierania ukraińskiego zasiłku stanowił bowiem okoliczność powodującą ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. Jednocześnie skarżąca została wcześniej pouczona, zarówno na etapie ubiegania się o przyznanie przedmiotowego świadczenia (w treści złożonego w dniu 15 lipca 2022 r. formularza, podpisanego własnoręcznie przez skarżącą), jak i w treści decyzji z dnia 9 sierpnia 2022 r. przyznającej stronie to świadczenie, o sytuacjach wyłączających możliwość nabycia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, jak i o ciążącym na stronie obowiązku powiadomienia organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o wystąpieniu zmian mających wpływ na to uprawnienie. Przy czym, co podkreślił organ odnosząc się do stawianych zarzutów odwołania, podnoszona kwestia braku znajomości języka polskiego nie przeszkodziła stronie w wystąpieniu z wnioskiem o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Zaznaczył, że żaden przepis u.ś.r. nie nakłada na organy administracji obowiązku ustalenia, czy strona wnioskująca o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego zrozumiała treść pouczenia, jak również nie obliguje organów do powoływania tłumacza, w sytuacji gdy stroną wnioskującą o przyznanie świadczenia jest cudzoziemiec. Organ odwołując się do postanowień Konstytucji RP oraz przepisów ustawy o języku polskim podkreślił także, że językiem urzędowym w Rzeczypospolitej Polskiej jest język polski. Reasumując organ stwierdził, iż zarówno złożenie przez skarżącą wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego w języku polskim, poświadczenie własnoręcznym podpisem strony zapoznanie się z niezbędnymi pouczeniami, co istotne sformułowanymi w formie pisemnej z użyciem zrozumiałego języka, jak również posługiwanie się przez stronę językiem polskim w składanych w toku postępowania administracyjnego pismach, pozwala na stwierdzenie, że w przypadku skarżącej stopień znajomości języka polskiego jest wystarczająca dla osiągnięcia zamierzonego przez nią celu. Jednocześnie zdaniem organu, nic nie stało na przeszkodzie aby skarżąca sama skorzystała z pomocy tłumacza lub pełnomocnika w toku prowadzonego postpowania administracyjnego w sprawie wnioskowanego zasiłku pielęgnacyjnego.
Natomiast, co do podnoszonej w odwołaniu okoliczności poinformowania przez stronę organu o fakcie pobierania świadczenia ukraińskiego, co jak zauważyło Kolegium zostało pominięte przez organ I instancji, kwestia ta nie może stanowić przesłanki do uznania, że wypłacone skarżącej świadczenie było należne. Okoliczność ta może natomiast być brana pod uwagę w postępowaniu w sprawie o umorzenie w całości lub w części nienależnie wypłaconego stronie świadczenia.
W skardze kierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi O. V., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucała naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 7, art. 7a § 1, art. 9, art. 77, art. 81a § 1 k.p.a., poprzez nienależyte pouczenie skarżącej o braku prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, brak zapewnienia stosownego tłumaczenia dokumentów, wniosków w zakresie starania się przez wnioskodawczynię o świadczenie pielęgnacyjne, przyznanie tego świadczenia pomimo przedstawienia przez stronę oświadczenia o pobieraniu tożsamego świadczenia na Ukrainie. Z uwagi na powyższe pełnomocnik skarżącej wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Pełnomocnik skarżącej wnosił nadto o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji oraz, w przypadku uznania skargi za niezasadną o umorzenie, na podstawie art. 30 pkt 9 u.ś.r., kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami bądź też rozłożenie ich spłaty na raty, co argumentował ciężką sytuację rodzinną i finansową strony.
Uzasadniając skargę pełnomocnik podkreślał, że złożenie przez skarżącą w lipcu 2022 r. wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego miało miejsce w niedługim czasie po przybyciu skarżącej na teren Polski, kiedy to umiejętności posługiwania się przez stronę językiem polskim były niewielkie, pozwalające jedynie na proste komunikowanie się, lecz nie wystarczające do zrozumiałego zapoznania się z zawartymi we wniosku pouczeniami. Wskazywał również na przyznanie skarżącej przedmiotowego świadczenia, pomimo, że informowała organ pomocowy o fakcie pobierania ukraińskiego świadczenia na niepełnosprawnego syna.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wnosiło o jej oddalenie argumentując, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Kolegium wniosło nadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Postanowieniem z dnia 28 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Łd 772/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarga O. V. została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, stosownie do uprawnienia wynikającego z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. W myśl powołanego przepisu sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
W sprawie z żądaniem rozpoznania skargi w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. wystąpiło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim w treści udzielonej odpowiedzi na skargę, a zawiadomiony o powyższym pełnomocnik skarżącej, w zakreślonym prawem terminie, nie żądał przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Przedmiotem skargi O. V., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 28 sierpnia 2024 r. decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 26 lipca 2024 r. o uznaniu za nienależnie pobrany i podlegający zwrotowi zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej na dziecko D. V., za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r., w łącznej kwocie 3.453,44 zł, powiększonej o odsetki naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Podstawę materialnoprawną kwestionowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 323)- dalej: u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Ponadto jak wynika z treści art. 30 ust. 2b i ust. 8 u.ś.r. od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, pobierane są odsetki ustawowe za opóźnienie, naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że skarżąca w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. pobierała zasiłek pielęgnacyjny na niepełnosprawne dziecko D. V.. Przedmiotowe świadczenie zostało przyznane stronie, na jej wniosek z dnia 15 lipca 2022 r., ostateczną decyzją Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 8 sierpnia 2022 r., wydaną na podstawie art. 16 ust. 1, ust. 2 u.ś.r. w zw. z art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.). Powyższe ustalenia nie są sporne pomiędzy stronami postępowania, jak również nie budzą jakichkolwiek wątpliwości Sądu rozpoznającego skargę.
Sporną pomiędzy stronami pozostaje natomiast zasadność uznania wypłaconego stronie zasiłku pielęgnacyjnego za w/w okres za świadczenie nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., w sytuacji wcześniejszego przyznania skarżącej tego świadczenia, pomimo posiadanej przez organy wiedzy, co do pobierania przez skarżącą ukraińskiego świadczenia z tytułu niepełnosprawności dziecka. Sporną pozostaje także kwestia należytego pouczenia skarżącej o wszelkich okolicznościach istotnych dla ustalenia prawa do żądanego zasiłku pielęgnacyjnego w związku z brakiem wystarczającej znajomości przez skarżącą języka polskiego, a w konsekwencji zaniechaniu organu pomocowego polegającego na niezapewnieniu stronie prawa do tłumacza bądź też przetłumaczonych na język ukraiński dokumentów, w tym niezbędnych pouczeń.
Przechodząc do oceny zasadności skargi wskazać należy, że powołany wyżej przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., na co zresztą słusznie wskazuje Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, reguluje dwa warunki, których łącznie spełnienie, jest niezbędne dla uznania wypłaconego świadczenia rodzinnego, za nienależnie pobrane świadczenie. Po pierwsze, jest to wypłacenie świadczenia pomimo zaistnienia okoliczności wyłączających uprawnienie do tego świadczenia, co wyraża normatywne sformułowanie "ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych". Po drugie, pouczenie wnioskodawcy, beneficjenta tego świadczenia o braku prawa do ich pobierania.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą skargę, wbrew stanowisku procedujących w sprawie organów administracji obu instancji, dokonane w sprawie ustalenia faktyczne nie pozwalają na bezsporne stwierdzenie, iż w sprawie spełnione zostały łącznie przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co czyni wydane w sprawie rozstrzygnięcia, co najmniej przedwczesnymi.
Odnośnie pierwszego warunku wskazać należy, że zgodnie z art. 16 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania ostatecznej decyzji Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 8 sierpnia 2022 r., zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje: 1) niepełnosprawnemu dziecku; 2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) osobie, która ukończyła 75 lat. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21 roku życia (art. 16 ust. 2 i ust. 3 u.ś.r.). Osobom, o których mowa w ust. 2 i 3, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje, jeżeli członkom rodziny przysługują za granicą świadczenia na pokrycie wydatków związanych z pielęgnacją tych osób, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 16 ust. 5a u.ś.r.). Zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego (art. 16 ust. 6 u.ś.r.).
Zgodzić się w tym miejscu należy z argumentacją Samorządowego Kolegium Odwoławczego, co do tego, iż wprowadzenie w art. 16 ust. 5a i ust. 6 negatywnych przesłanek przyznania zasiłku pielęgnacyjnego ma na celu wykluczenie sytuacji, w której dochodziłoby do kumulacji wypłacanych świadczeń na tę samą osobę niepełnosprawną, jak również, co do zasadności objęcia tym przepisem obywateli Ukrainy, legalnie przebywających na terenie Polski, w rozumieniu powołanej wcześniej ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. W tym przypadku, odmienna interpretacja art. 16 ust. 5a i ust. 6 u.ś.r. prowadziłaby bowiem do nieuzasadnionego uprzywilejowania obywateli Ukrainy względem obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, którzy mogliby pobierać jednocześnie dwa niezależne świadczenia na tę samą osobę wymagającą opieki, zarówno w Ukrainie, jak i w Polsce. Jednakże w rozpoznawanej sprawie, co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, twierdzenie co do zasadności uznania wypłaconego skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne podlegające zwrotowi, z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki z art. 16 ust. 5a u.ś.r., czego organ upatruje w fakcie jednoczesnego pobierania świadczenia ukraińskiego, oparto jedynie o treść tłumaczenia przedłożonego przez stronę zaświadczenia [...] Rady Miejskiej Departamentu Pracy i Polityki Społecznej Urzędu Ochrony Społecznej Ludności Rejonu Chadżybejskiego dla Miasta [...] z dnia 27 września 2023 r., nr [...]. Na podstawie tego dokumentu, bez przeprowadzenia jakiejkolwiek oceny, co do charakteru wypłacanego stronie ukraińskiego zasiłku "z tytułu niepełnosprawności dziecka", bez jakiegokolwiek odniesienia do świadczeń rodzinnych uregulowanych w polskim porządku prawnym, Kolegium niejako automatycznie uznało, iż świadczenie to stanowi odpowiednik zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 16 ust. 1 u.ś.r. Jest to o tyle istotne, gdyż Sądowi rozpoznającemu niniejszą sprawę z urzędu wiadomo, że w oparciu o ten sam dokument w stosunku do skarżącej, ostateczną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 28 sierpnia 2024 r., nr KO.441.146.2024 orzeczono obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego – świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym D. V., wypłaconego skarżącej z tytułu na dziecko za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. W tej sprawie organy przyjęły, iż okoliczność pobierania przez skarżącą ukraińskiego świadczenia – "zasiłku z tytułu niepełnosprawności dziecka", a więc świadczenia tożsamego z uregulowanym w art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczeniem pielęgnacyjnym, stanowi negatywną przesłankę jego przyznania, wymienioną w art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy. Zaznaczyć jednak należy, iż pomimo zbieżnego celu świadczeń rodzinnych uregulowanych w art. 16 i art. 17 u.s.r., związanego ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, beneficjentem zasiłku pielęgnacyjnego jest osoba niepełnosprawna, natomiast beneficjentem świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną. Co więcej, oba w/w świadczenia mogą być wypłacane jednocześnie ich beneficjentom, to jest zarówno osobie niepełnosprawnej, jak i opiekunowi tej osoby, który w związku z koniecznością sprawowania opieki zrezygnował z podejmowania aktywności zawodowej. Tym samym w ocenie Sądu dla bezspornego stwierdzenia, iż w sprawie spełniony został pierwszy z warunków wymienionych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., niezbędny do uznania wypłaconego skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego za sporny okres za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne niezbędne jest uprzednie przeprowadzenie pogłębionej analizy, co do charakteru pobieranego przez stronę zasiłku z Ukrainy. W szczególności niezbędnym było ustalenie, czy beneficjentem ukraińskiego świadczenia była skarżąca, czy też jej niepełnosprawne dziecko; czy charakter tego świadczenia, jego przeznaczenie pozwala na uznanie jego tożsamości z wypłaconym skarżącej zasiłkiem pielęgnacyjnym; jak również czy pobierane przez stronę tego rodzaju świadczenia ukraińskie można uznać za odpowiednik któregokolwiek ze świadczeń wymienionych w art. 16 ust. 5a i ust. 6 u.ś.r., co stanowiłoby negatywną przesłankę przyznania stronie zasiłku pielęgnacyjnego na sporny okres. Tych ustaleń w ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie zabrakło.
Natomiast, co do drugiego warunku, to jest pouczenia osoby pobierającej świadczenia rodzinne o braku prawa do ich pobierania, w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy wymóg, ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, bądź też wyłączająca możliwość jego przyznania wystąpiła. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w przywołanym przepisie, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały, dostosowany dla danego adresata, z uwzględnieniem okoliczności faktycznych sprawy (por. wyrok NSA z 26 października 2023 r., I OSK 2208/21; wyrok WSA w Poznaniu z 26 września 2024 r. , II SA/Po 544/24; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 27 czerwca 2024 r., II SA/Go 260/24; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 8 stycznia 2025 r., IV SA/Wr 318/24; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie zdaniem Sądu, twierdzenie organu, co do skutecznego pouczenia skarżącej o okolicznościach wyłączających prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego uznać należy za co najmniej przedwczesne. W tym zakresie Kolegium ograniczyło się bowiem do wskazania, iż niezbędne pouczenia zawarte były w treści druku wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia, podpisanego własnoręcznie przez skarżącą złożonego w dniu 15 lipca 2022 r. oraz w treści dręczonej stronie decyzji z dnia 9 sierpnia 2022 r. przyznającej zasiłek pielęgnacyjny. Przy czym twierdzenie organu, co do zawarcia stosownego pouczenia w treści w/w decyzji nie znajduje odzwierciedlenia w aktach administracyjnych sprawy. Jak wynika z uzasadnienia decyzji z dnia 9 sierpnia 2022 r., w tym zakresie ograniczono się jedynie do wskazania, "że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego". Jednocześnie w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu, który świadczyłby, że stosowne pouczenia zostały doręczone skarżącej wraz z wydaną decyzją na osobnym druku. Ponadto Kolegium wskazując na okoliczność złożenia przez skarżącą samodzielnie wniosku w języku polskim, jak i prowadzenie w tym języku korespondencji urzędowej w toku prowadzonego postępowania, niejako z góry założyły, iż poziom znajomości języka polskiego przez stronę, w dacie występowania żądaniem o przyznanie przedmiotowego świadczenia, pozwala na pełne zrozumienie treści obowiązujących przepisów prawa, istotnych dla uprawnienia strony do wnioskowanego świadczenia. Tymczasem z akt sprawy wynika, iż wniosek przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, na sporny okres sporządzany był przy pomocy pracowników organu. Co więcej, organ przyznający przedmiotowe świadczenie posiadał wiedzę, co do występujących trudności z uzyskaniem niezbędnych informacji od skarżącej z uwagi na barierę językową, jak również o pobieraniu przez stronę ukraińskich świadczeń z tytułu niepełnosprawności dziecka oraz z tytułu samodzielnego wychowywania dziecka. Stąd też w ocenie Sądu kwestia prawidłowego pouczenia skarżącej o okolicznościach wyłączających prawo do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, jako drugi z warunków z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., niezbędny do możliwości uznania tego świadczenia za nienależnie pobrane, również wymaga pogłębionej analizy organów administracji.
Z uwagi na powyższe zarzuty skargi, co do naruszenia art. 7, art. 9 i art. 77 § 1 k.p.a. uznać należało za uzasadnione.
Za niezasadne Sąd uznał natomiast zarzuty skargi, co do naruszenia art. 7a § 1 i art. 81a § 1 k.p.a. wskazując, iż przepisy te nie znajdowały zastosowania w sprawie. Jednocześnie odnosząc się do argumentacji pełnomocnika skarżącej, co do braku zapewnienia stronie tłumacza bądź też druków wniosku przetłumaczonych na język ukraiński Sąd podziela argumentację Kolegium, co do braku ciążącego na organie obowiązku, wynikającego z przepisów u.ś.r., zapewnienia udziału w postępowaniu tłumacza języka, którym posługuje się strona wnioskująca o przyznanie świadczenia rodzinnego. Nie znajduje również uzasadnienia stanowisko pełnomocnika, co do konieczności zapewnienia stronie druków w języku ukraińskim, gdyż jak słusznie wskazało Samorządowe Kolegium Odwoławcze językiem urzędowy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej jest język polski.
Odnośnie do zawartego w skardze wniosku pełnomocnika skarżącej o umorzenie przez Sąd, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., w całości lub w części kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami, wskazać należy, iż żądanie w tym zakresie winno zostać skierowane do właściwego organu administracji.
Reasumując Sąd stwierdza, iż wskazywany wcześniej brak wyczerpujących ustaleń co do charakteru pobieranego przez skarżącą świadczenia ukraińskiego, jak i niedostateczne odniesienie się do kwestii skutecznego pouczenia skarżącej o przesłankach wyłączających jej prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, czynią przedwczesnymi wydane w sprawie rozstrzygnięcia orzekające o uznaniu pobranego przez stronę w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi. Rozpatrując sprawę ponownie procedujące w sprawie organy zobowiązane będą do uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję wraz z poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 26 lipca 2024 r. (pkt 1 wyroku). W przedmiocie kosztów zastępstwa procesowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. (pkt 2 wyroku).
ds