II SA/Łd 706/04

II SA/Łd 706/04 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2005-04-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2004-08-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Ewa Alberciak
Renata Kubot-Szustowska
Wiktor Jarzębowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Dnia 12 kwietnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski (spr.), Asesor WSA Renata Kubot-Szustowska, Asesor WSA Ewa Alberciak, Protokolant asystent sędziego Tomasz Godlewski, po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2005 roku na rozprawie przy udziale sprawy ze skargi G. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku.
Uzasadnienie
II SA/Łd 706/04
U Z A S A D N I E N I E
Decyzją z dnia [...] powołując się na art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz na art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił G. K. przyznania świadczenia pieniężnego. W lakonicznym uzasadnieniu stwierdził, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż wnioskodawczyni doznała prześladowań w okresie czasu wskazanym we wniosku, jednakże nie objętych przepisami powyższej ustawy.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skierowanym do Kierownika UdSKiOR G. K. stwierdziła, że urodziła się we Francji na terenie okupowanym przez Niemców, dokąd wcześniej wywieziono jej rodziców na roboty przymusowe. Matka wnioskodawczyni była w ciąży, gdy jeszcze przed wywiezieniem do Francji została osadzona przez hitlerowców w obozie przejściowym w Ł. na ul. A. Po urodzeniu wnioskodawczyni przebywała razem z innymi małymi dziećmi w tzw. "żłobku" prowadzonym przez niemiecką organizację W.O.L.
Decyzją z dnia [...], po rozpatrzeniu powyższego wniosku, Kierownik UdSKiOR utrzymał własną decyzję z dnia [...] Stwierdził, że pojęcie represji w rozumieniu w/w ustawy z dnia 31 maja 1996 r. określone zostało w art. 2 pkt 2 lit a ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej
6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że wnioskodawczyni urodziła się na deportacji w dniu 27 listopada 1943 r.
w miejscowości I. we Francji, na terenie okupowanym przez III Rzeszę, jako dziecko robotników przymusowych. Nie został więc spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej. Świadczenie, o którym mowa w ustawie, przysługuje wyłącznie osobom, które osobiście doświadczyły represji wywiezienia do pracy przymusowej i nie może być przyznane za represje, którym podlegali rodzice osoby zainteresowanej.
W skardze na powyższą decyzję G. K. zarzuciła naruszenie art. 1 i art. 2 pkt 1 i 2 ustawy oraz art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. Nr 17, poz. 78), a także przepisy kodeksu cywilnego i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W uzasadnieniu stwierdziła, że w okresie od 27 listopada 1943 r. do marca 1945 r. była osadzona wraz z rodzicami i starszym bratem w obozie pracy przymusowej, a to w świetle art. 2 pkt 1 ustawy oznacza, że powinna być zaliczona do osób represjonowanych.
Poza tym, według skarżącej, spełnione zostały także przesłanki określone w art. 2 pkt 2 ustawy, bowiem w dniu deportacji skarżąca była dzieckiem poczętym, żyjącym w łonie matki. Jej zdaniem użyte w ustawie pojęcie "osoba" oznacza także pojęcie dziecka poczętego i jeszcze nie narodzonego. Za taką argumentacją przemawiać mają różne regulacje zawarte w kodeksie cywilnym, kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz o planowaniu rodziny odnoszące się do dziecka poczętego.
Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wnioskowała o uchylenie zaskarżonej decyzji i o przyznanie jej uprawnień kombatanckich.
W odpowiedzi na skargę Kierownik UdSKiOR podtrzymał swoje stanowisko i prezentowane argumenty.
Sąd zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 ust. 1 w/w ustawy z dnia 31 maja 1996 r. osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium RP, przysługuje świadczenie pieniężne obliczane jako ułamek przeciętnego wynagrodzenia i waloryzowane według zasad określonych w art. 3 tej ustawy.
W art. 2 ustawy określono, że represją w jej rozumieniu jest :
1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,
2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej
6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia
1 września 1939 r., na terytorium:
a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,
b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Na tle stosowania powyższych unormowań w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ujawniły się pewne rozbieżności. W szczególności dotyczyły one możliwości przyznawania świadczeń określonych ustawą osobom, które deportowane zostały jako dzieci i w związku z tym z racji wieku nie były zdolne do świadczenia pracy.
W kwestii tej zarysowały się dwa stanowiska. Według pierwszego, sama deportacja nie uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, bowiem niezbędnym warunkiem było też wykonywanie pracy przymusowej (zob. np. wyrok NSA z dnia 2 września 1999 r., V SA 239/99, LEX nr 50021). Konsekwencją takiej interpretacji powyższych unormowań jest wniosek, że osobom, które przebywały w miejscu deportowania rodziców, bowiem zostały
z nimi wywiezione jako małe dzieci i z racji wieku nie były zdolne do pracy nie przysługuje świadczenie pieniężne.
Według drugiego stanowiska, faktyczne świadczenie pracy przymusowej nie jest warunkiem koniecznym uznania, że dana osoba podlegała represjom określonym w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Przepis ten takiego warunku nie przewiduje. Konieczne jest natomiast ustalenie, że dana osoba została wywieziona do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, choćby z różnych przyczyn pracy przymusowej nie wykonywała. Na poparcie takiej wykładni przepisu powoływano brzmienie art. 2 ustawy i wskazywano, że definicja represji w rozumieniu ustawy określona została w tym właśnie przepisie. Wskazywano też, że art. 3, który traktuje o czasie trwania pracy przymusowej, wprowadza jedynie kryterium obliczania wysokości świadczenia pieniężnego. Zatem w przypadku deportowanego z rodzicami małego dziecka, niezdolnego do pracy ze względu na wiek, kryterium obliczenia świadczenia jest czas pobytu dziecka w miejscu deportacji (zob. wyrok NSA z dnia 16 maja 2002 r., V SA 2633/01, LEX nr 81826, wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2001 r., V SA 987/01, LEX nr 84353, wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2001 r., V SA 921/00, LEX nr 79627, wyrok SN z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 112/99, OSNP 2000/20/736.
Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę podziela ten drugi kierunek wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy i prezentowane w w/w wyrokach argumenty. Wobec tego należy stwierdzić, że sam wiek dziecka małoletniego wywiezionego razem z rodzicami deportowanymi do pracy przymusowej nie wyklucza uznania, iż dziecko to podlegało represjom w rozumieniu ustawy. Po pierwsze bowiem jest faktem historycznie znanym i udokumentowanym, że małoletnie dzieci były zmuszane przez okupantów do pracy, a po drugie, co podkreślono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III RN 120/02, nie sposób racjonalnie zakładać, że cel wywiezienia dziecka razem z rodzicami deportowanymi do pracy przymusowej był inny niż w stosunku do rodziców.
Mając na uwadze powyższe argumenty należy stanąć na stanowisku, że deportowanym w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy jest także osoba, która urodziła się w miejscu deportowania swej matki, wywiezionej na roboty przymusowe, o ile przebywała w miejscu deportacji w okresie wojny w latach 1939-1945 przez okres co najmniej 6 miesięcy. Za takim stanowiskiem przemawiają następujące argumenty:
- warunkiem zastosowania tego przepisu nie jest faktyczne wykonywanie pracy przymusowej przez osobę deportowaną do pracy, nie mają też znaczenia przyczyny niewykonywania pracy przymusowej, może to być faktyczna niezdolność do pracy powodowana wiekiem dziecka,
- sytuacja dziecka, które urodziło się w miejscu deportacji matki jest taka sama, jak sytuacja dziecka wywiezionego razem z rodzicami na roboty przymusowe. Dzieci takie podlegały takim samym uciążliwościom
i niebezpieczeństwom związanym z faktem "przebywania na deportacji",
a zatem zasady równego traktowania osób znajdujących się w takiej samej sytuacji nakazują uznać, że dziecko urodzone przez kobietę deportowaną podlega przepisom w/w ustawy z dnia 31 maja 1996 r.,
- biorąc pod uwagę cele przedmiotowej ustawy - częściowe zrekompensowanie przez państwo polskie cierpień doznanych w czasie wojny przez własnych obywateli na skutek określonych w ustawie represji, ze strony okupantów - należy przyjąć, że istotą deportacji określonej w art. 2 pkt 2 lit. a było zmuszenie do przebywania poza granicami ojczyzny, w celu świadczenia, choćby w przyszłości, pracy przymusowej, a zatem represja taka dotykała także dzieci, które urodziły się w miejscu deportacji ich rodziców. Nie ma więc znaczenia, że dzieci te nie były, w odróżnieniu od swych rodziców, przewożone z kraju do Rzeszy lub na tereny przez nią okupowane.
Stanowisko takie, będące kontynuacją linii orzecznictwa zmierzającej do uwzględnienia wykładni celowościowej art. 1 i 2 przedmiotowej ustawy, zajęte zostało ostatnio w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia
19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04, ONSA 1(4)2005. Sąd rozpoznający niniejszą skargę podziela to stanowisko i zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku argumenty.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że Kierownik UdSKiOR naruszył art. 2 pkt 2 lit a ustawy przez błędną wykładnię. Naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy, bowiem odmawiając skarżącej przyznania świadczenia pieniężnego organ powoływał się tylko na fakt jej urodzenia w miejscu deportacji rodziców.
Z uwagi na powyższe należało uchylić zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), a na podstawie
art. 200 tej ustawy zasądzić na rzecz strony skarżącej zwrot kosztów postępowania. Mając na względzie fakt, że przyczyną uwzględnienia skargi było naruszenie prawa materialnego przez wadliwą interpretację i zastosowanie, Sąd objął wyrokiem poza decyzją zaskarżoną także wcześniejszą decyzję Kierownika UdSKiOR wydaną w tej sprawie, stosując w tym zakresie art. 135 cyt. ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.