II SA/Łd 677/24

II SA/Łd 677/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-01-17
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-09-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Beata Czyżewska /sprawozdawca/
Piotr Mikołajczyk /przewodniczący/
Robert Adamczewski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c, art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 323
art. 3 pkt 7, art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2, art. 32 ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 572
art. 10 par. 1, art. 15, art. 61 par. 1 i 4
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Dnia 17 stycznia 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.) Protokolant st. asystent sędziego Nina Krzemieniewska-Oleszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2025 roku sprawy ze skargi K.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 30 lipca 2024 roku znak SKO.4114.242.2024 w przedmiocie zmiany decyzji przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 31 maja 2024 roku, znak [...]. dc
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 30 lipca 2024 r. znak: SKO.4114.242.2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania K.G., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 31 maja 2024 r. nr [...] w sprawie zmiany prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt sprawy decyzją z 12 stycznia 2024 r. Prezydent Miasta Łodzi przyznał K.G. świadczenie pielęgnacyjne w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem K.G. w wysokości 2988,00 zł na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 lipca 2024 r.
Decyzją z 31 maja 2024 r. Prezydent Miasta Łodzi zmienił własną ostateczną decyzję z 12 stycznia 2024 r. w ten sposób, że orzekł o:
I. przyznaniu K.G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad K.G. w wysokości 2988,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 marca 2024 r. oraz w wysokości 199,20 zł na okres od 1 kwietnia 2024 r. do [...] kwietnia 2024 r.
II. orzekł o odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad K.G., w okresie od [...] kwietnia 2024 r.
Organ stwierdził jednocześnie, że świadczenie za okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. zostało wypłacone na podstawie ww. decyzji.
Motywując wydane rozstrzygnięcie Prezydent Miasta Łodzi przytoczył dyspozycję art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 7 u.ś.r., a następnie wyjaśnił, że 28 maja 2024 r. do organu wpłynęła informacja z Centralnego Zarządu Służby Więziennej Biuro Ewidencji, z której wynika, że od [...] kwietnia 2024 r. K.G. został zatrzymany, a od [...] kwietnia 2024 r. przebywa w jednostce penitencjarnej jako tymczasowo aresztowany. Wobec powyższego organ stwierdził, że wnioskodawca nie może sprawować opieki nad dzieckiem i świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje od [...] kwietnia 2024 r.
W odwołaniu od powyższej decyzji K.G. przyznał, że wnuk przybywa w zakładzie karnym, opisał problemy zdrowotne wnuka i wskazał na wysokie koszty jego leczenia. Stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne za kwiecień i maj 2024 r. zostało przeznaczone w całości na zabezpieczenie potrzeb wnuka.
Powołaną na wstępie decyzją z 30 lipca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572), art. 32 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323 - dalej w skrócie "u.ś.r."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium przytoczyło brzmienie art. 6 k.p.a., art. 138 § 1 k.p.a., art. 32 u.ś.r., a następnie stwierdziło, że przewidziana w art. 32 ust. 1 u.ś.r. decyzja weryfikująca jest aktem administracyjnym, którego cechą jest to, że wywołuje skutek prawny od momentu wydania lub od momentu wskazanego w jego rozstrzygnięciu, co do uzyskanego przez stronę prawa do świadczenia rodzinnego, w okresie, gdy strona z tego prawa korzysta. Przepis powyższy stanowi podstawę do weryfikacji prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego na podstawie decyzji ostatecznej, po ustaleniu, że zachodzą przesłanki w tym przepisie wskazane, skutkujące uchyleniem bądź zmianą decyzji ostatecznej.
Zdaniem Kolegium, z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, ponieważ Prezydent Miasta Łodzi, na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r., decyzją z 31 maja 2024 r. zmienił własną ostateczną decyzję z 12 stycznia 2024 r. w ten sposób, że orzekł o przyznaniu K.G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad K.G. w wysokości 2988,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 marca 2024 r. i w wysokości 199,20 zł na okres od 1 kwietnia 2024 r. do [...] kwietnia 2024 r. oraz o odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad K.G., w okresie od [...] kwietnia 2024 r.
Podstawą zmiany decyzji był art. 17 ust. 1 u.ś.r., ponieważ K.G. - osoba sprawująca opiekę - z dniem [...] kwietnia 2024 r. zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym wnukiem - K.G.. Osoba wymagająca opieki - K.G. został zatrzymany [...] kwietnia 2024 r. i osadzony w jednostce penitencjarnej - w Areszcie Śledczym w Ł. [...] kwietnia 2024 r., co potwierdza załączone do akt sprawy zaświadczenie Centralnego Zarządu Służby Więziennej Biuro Ewidencji z [...] maja 2024 r. Jest to na mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. przesłanka wprost wyłączająca możliwość zarówno przyznania jak i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. K.G. (osoba sprawująca opiekę) nie spełnia przesłanek do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego od [...] kwietnia 2023 r. tj. od dnia następującego po dniu zatrzymania osoby niepełnosprawnej w związku z zaprzestaniem sprawowania opieki na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz od [...] kwietnia 2024 r. w związku z wystąpieniem przesłanki negatywnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. - umieszczenia osoby wymagającej opieki w Areszcie Śledczym w Ł. Okoliczności powyższe są bezsporne.
Kolegium dodało także, iż powyższe ustalenia stanu faktycznego (zaprzestanie sprawowania opieki i umieszczenie osoby wymagającej opieki w areszcie śledczym) obligowały organ pierwszej instancji do zastosowania normy wynikającej z art. 32 ust. 1 u.ś.r. Zmiana ta stanowi przesłankę na podstawie, której organ może zastosować normę art. 32 ust. 1 ww. ustawy i bez zgody strony uchylić lub zmienić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy, której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych. Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie. Przedmiotowa sprawa dotyczy zmiany decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne od dnia, gdy strona nie spełnia przesłanek do korzystania z tego prawa.
Organ powołując się na wyrok NSA z 28 października 2009 r. II GSK 153/09 stwierdził, że decyzje z zakresu świadczeń rodzinnych mają charakter decyzji konstytutywnych. Decyzje te - co do zasady - mają moc na przyszłość, co nie wyklucza, że mogą one mieć również moc wsteczną. Każdy bowiem akt stosowania prawa odnosi się do określonego stanu faktycznego i w związku z tym jego skutki prawne mogą być powiązane w czasie z zaistnieniem tego stanu faktycznego. Można zatem uznać, że akt konstytutywny, kreujący określone prawa i obowiązki pozostaje w związku z zaistnieniem przesłanek faktycznych stanowiących podstawę powstania określonych skutków prawnych. W takiej zaś sytuacji decyzja (akt) może działać zarówno z mocą na przyszłość jak i z mocą wsteczną.
Jednocześnie Kolegium nadmieniło, że przyznanie świadczeń w oparciu o normy zawarte w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, nie jest pozostawione uznaniu organów administracji, a wyłącznie uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w tejże ustawie. Normy prawne zawarte w powołanej wyżej ustawie są normami bezwzględnie obowiązującymi i organ administracji nie może stosować ich inaczej, niż to wynika wprost z ich literalnego brzmienia. Zatem ani organ pierwszej instancji, ani orzekające w niniejszej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi nie jest władne do przyznania wnioskowanych świadczeń w sytuacji, gdy strona nie spełnia warunków do korzystania z tego prawa.
Organ zauważył nadto, że okoliczności podnoszone przez stronę w odwołaniu dotyczące stanu zdrowia wnuka pozostają bez wpływu na wynik sprawy, ponieważ jak wskazano świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w areszcie śledczym.
Wobec powyższego Kolegium stwierdziło, że wydana w sprawie decyzja jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa.
W skardze na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K.G. opisał obszernie problemy zdrowotne niepełnosprawnego w stopniu znacznym wnuka. Zdaniem autora skargi, zaskarżona decyzja Kolegium jest niezgodna z prawem. Skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie pełnomocnika z urzędu oraz "oddalenie decyzji o zwrocie zasiłków".
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji.
Postanowieniem z 4 października 2024 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego.
W dniu 9 stycznia 2025 r. do akt sądowych wpłynęło pismo pełnomocnika skarżącego - r.pr. R.G. zatytułowane "Informacja II SA-Łd 677-24 - pismo w sprawie", do którego nie zostało załączone pismo w sprawie.
Wobec powyższego 9 stycznia 2025 r. pracownik Sekretariatu Wydziału II tutejszego Sądu przeprowadził z pełnomocnikiem skarżącego rozmowę telefoniczną, w której pełnomocnik został poinformowany, iż jego pismo z 9 stycznia 2025 r. zostało wysłane bez załącznika. Pełnomocnik poinformował pracownika tutejszego Sądu, że pismo wraz z załącznikiem zostanie ponownie przesłane do Sądu (vide: notatka służbowa z 9 stycznia 2025 r.).
Następnie na podstawie zarządzenia Sędziego z 13 stycznia 2025 r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do usunięcia w terminie 7 dni od doręczenia wezwania pod rygorem pozostawienia bez rozpoznania, braku formalnego pisma z 9 stycznia 2025 r. poprzez przesłanie pisma wraz z jego załącznikiem, informując, że do ww. nie zostało załączone pismo, o którym mowa w treści pisma zatytułowanego "II SA-Łd 677-24 - pismo w sprawie".
W dniu 17 stycznia 2025 r. o godz. 8:53 do Sądu wpłynęło pismo pełnomocnika skarżącego zatytułowane "Informacja - II SA-Łd 677-24", w treści którego wskazano: "Szanowni Państwo, w załączeniu przesyłam pismo w sprawie. Przepraszam, że na ostatnią chwilę, w dniu dzisiejszym zaplanowana jest rozprawa, na której osobiście będę, ale uprzejma prośba o przekazanie pisma sędziemu referentowi." Na ww. piśmie została umieszczona adnotacja Kierownika Sekretariatu Wydziału II - stwierdzam, że pismo nie posiada żadnego załącznika.
Na rozprawie 17 stycznia 2025 r. stawił się skarżący oraz aplikant adwokacki A. O. z upoważnienia adw. J.K. działającej z substytucji r.pr. R.G., która oświadczyła, że nie dysponuje w dniu dzisiejszym upoważnieniem, jednak wnosi o tymczasowe dopuszczenie do udziału w sprawie w charakterze pełnomocnika skarżącego.
Wobec powyższego Sąd postanowił dopuścić tymczasowo aplikanta adwokackiego A. O. do udziału w sprawie w charakterze pełnomocnika skarżącego K.G., zobowiązując jednocześnie do złożenia oryginału upoważnienia w terminie 3 dni, pod rygorem pominięcia czynności dokonanych przezeń w imieniu skarżącego.
Przewodniczący poinformował stronę, że w dniu 9 stycznia 2025 r. do akt sprawy wpłynęła korespondencja r.pr. R.G., jednak bez załącznika. Pełnomocnik został o tym fakcie poinformowany telefonicznie, a ponadto wezwano pełnomocnika do usunięcia braku formalnego pisma, jednak do dnia dzisiejszego brak ten nie został uzupełniony.
Pełnomocnik skarżącego poparł skargę i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn aniżeli w niej podniesione.
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935 - dalej w skrócie "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny ocenia czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sądowej kontroli skarżący uczynił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 30 lipca 2024 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 31 maja 2024 r., na mocy której organ zmienił własną ostateczną decyzję z 12 stycznia 2024 r. w ten sposób, że orzekł o przyznaniu K.G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad K.G. w wysokości 2988,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 marca 2024 r. oraz w wysokości 199,20 zł na okres od 1 kwietnia 2024 r. do [...] kwietnia 2024 r. (pkt I) i jednocześnie orzekł o odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad K.G., w okresie od [...] kwietnia 2024 r. (pkt II). Organ stwierdził jednocześnie, że świadczenie za okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. zostało wypłacone na podstawie ww. decyzji.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 32 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 323 - dalej w skrócie "u.ś.r.").
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: pkt 1 - matce albo ojcu, pkt 2 - innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, pkt 3 - opiekunowi faktycznemu dziecka, pkt 4 - rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak stanowi z kolei art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona lub przebywa w domu pomocy społecznej, zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, o której mowa w przepisach o pomocy społecznej, zakładzie karnym, zakładzie poprawczym, areszcie śledczym albo schronisku dla nieletnich.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że decyzją z 12 stycznia 2024 r. Prezydent Miasta Łodzi przyznał skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem K.G. w wysokości 2988,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 lipca 2024 r. K.G. i jego małżonka M. G. (dziadkowie ojczyści) na mocy postanowienia Sądu Rejonowego z 20 sierpnia 2008 r. sygn. akt [...] zostali ustanowieni rodziną zastępczą dla małoletniego wnuka K.G. W dniu 21 maja 2024 r. skarżący poinformował organ, że wnuk został tymczasowo aresztowany i przebywa w areszcie śledczym. Na podstawie pisma Centralnego Zarządu Służby Więziennej Biuro Ewidencji z [...] maja 2024 r. organ ustalił, że K.G. został zatrzymany [...] kwietnia 2024 r., a od [...] kwietnia 2024 r. przebywa jako tymczasowo aresztowany w Areszcie Śledczym w Ł. przy ul. [...].
Powyższe okoliczności są bezsporne pomiędzy stronami postępowania. Co do zasady zgodzić się więc należy z Kolegium, że skarżący będąc opiekunem niepełnosprawnego w stopniu znacznym wnuka K.G. w związku z jego zatrzymaniem [...] kwietnia 2024 r., z dniem [...] kwietnia 2024 r. zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad wnukiem. Sprawowanie opieki nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia stanowi zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. jedną z przesłanek materialnoprawnych warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie osadzenie podopiecznego skarżącego z dniem [...] kwietnia 2024 r. w areszcie śledczym wypełnia przesłankę negatywną, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Ustalony stan faktycznym sprawy, uzasadniał wobec tego zastosowanie przez organ przewidzianego w art. 32 u.ś.r. trybu zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji administracyjnej, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych.
Zgodnie z art. 32 ust. 1 u.ś.r., stanowiącym podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia, organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Przywołany przepis stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji ostatecznych, dlatego też winien być stosowany w ściśle określonych w nim sytuacjach. Katalog przesłanek warunkujących zmianę lub uchylenie decyzji o przyznaniu świadczeń rodzinnych w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r. ma charakter zamknięty. Wystąpienie chociażby jednej z wymienionych wyżej przesłanek stwarza organowi administracji publicznej prawną możliwość uruchomienia z urzędu postępowania w celu weryfikacji decyzji ostatecznej. Na gruncie rozpatrywanej sprawy, jak trafnie oceniło Kolegium, wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo świadczeń rodzinnych.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowanym na tle art. 32 ust. 1 u.ś.r. utrwalił się pogląd, według którego decyzja w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie rodzinne jest decyzją konstytutywną, kształtującą sytuację strony wyłącznie na przyszłość (ex nunc - od chwili obecnej). Wpływa ona bowiem na dotychczasowy zakres uprawnień strony. Brak jest więc podstaw by w trybie tego przepisu uchylać lub zmieniać decyzję pierwotną z mocą wsteczną ex tunc. Wobec tego przepis ten nie daje podstaw do wstecznego określenia okresu, na który przyznano świadczenie, to jest do ponownego orzeczenia określającego inny (krótszy) okres uprawniający do pobierania świadczenia, niż wynikający z decyzji pierwotnej w sytuacji, gdy okres ten upłynął. Ze względu na powszechnie obowiązującą w prawie polskim zasadę lex retro non agit, po to, aby możliwe było wydanie w danej, konkretnej sytuacji decyzji, która by regulowała na nowo i odmiennie sytuację strony z mocą wsteczną, musiałby takie upoważnienie przepis prawa wyraźnie przewidywać. Ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych takiego uregulowania nie zawiera. Nie jest nim art. 32 ust. 1 u.ś.r. ani działający w powiązaniu z art. 163 k.p.a. W sytuacji, gdy upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r., decyzji przyznającej świadczenie. W takim wypadku zastosowanie znajduje już tylko materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 19 stycznia 2009 r., I OSK 535/08; 3 listopada 2011 r., I OSK 1035/11; 20 marca 2012 r., I OSK 1919/11; 29 listopada 2012 r., I OSK 945/12; 14 grudnia 2012 r., I OSK 1099/12; 16 stycznia 2013 r., I OSK 1280/12; 16 czerwca 2016 r., I OSK 15/15; 29 kwietnia 2020 r., I OSK 54/20; wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Lublinie z 9 listopada 2010 r., II SA/Lu 500/10; w Gdańsku z 26 listopada 2008 r., I SA/Gd 711/08; w Łodzi z 20 września 2011 r., II SA/Łd 616/11; 14 lutego 2012 r., II SA/Łd 1360/11; 7 października 2014 r., II SA/Łd 543/14; 29 stycznia 2019 r., II SA/Łd 1033/18; 25 maja 2018 r., II SA/Łd 209/18; 22 maja 2018 r., II SA/Łd 134/18; 23 marca 2023 r., II SA/Łd 1015/22; 19 grudnia 2023 r., II SA/Łd 816/23; 24 września 2024 r., II SA/Łd 392/24, 28 sierpnia 2024 r., II SA/Łd 409/24 - wszystkie dostępne na pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 lipca 2022 r., I OSK 1728/21 co do zasady decyzje uchylające decyzje w trybie art. 32 u.ś.r. wydawane są z mocą ex nunc, ale nie można pominąć, że akt konstytutywny, kreujący określone prawa i obowiązki pozostaje w związku z zaistnieniem przesłanek faktycznych stanowiących podstawę powstania określonych skutków prawnych. W takiej sytuacji konstytutywna decyzja (akt) może działać zarówno z mocą na przyszłość, jak i z mocą wsteczną. Dotyczyć to może przede wszystkim sytuacji, w których zastosowanie takiego skutku odbędzie się z korzyścią dla zainteresowanego.
Sąd podziela powyższe ugruntowane poglądy judykatury i stwierdza, że w trybie art. 32 u.ś.r. organ pierwszej instancji decyzją z 31 maja 2024 r., utrzymaną następnie w mocy decyzją Kolegium z 30 lipca 2024 r. nie był uprawniony do zmiany decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne z mocą wsteczną, za okres już miniony, za który świadczenie zostało wypłacone. Modyfikacja okresu, na który pierwotnie przyznano skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne (od 1 stycznia 2024 r. do 31 lipca 2024 r.), poprzez jego skrócenie (od 1 stycznia 2024 r. do [...] kwietnia 2024 r.) w sytuacji, gdy okres ten już upłynął i jednoczesna odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od [...] kwietnia 2024 r., a więc również za miniony okres, jest niedopuszczalna na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. We wskazanym trybie organ mógł odmówić stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od daty wydania decyzji zmieniającej bądź uchylić decyzję przyznającą stronie świadczenie pielęgnacyjne z mocą od daty wydania decyzji. Natomiast okres od [...] kwietnia 2024 r. do 31 maja 2024 r., w którym - zdaniem organu - skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, należało rozpatrywać w kategoriach art. 30 u.ś.r., który definiuje przesłanki materialnoprawne uznania świadczenia za nienależnie pobrane.
W sprawie niniejszej organy obu instancji naruszyły art. 32 ust. 1 u.ś.r. w zakresie w jakim decyzją orzeczono o zmianie decyzji przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze skutkiem wstecznym. Stwierdzone uchybienie rzutowało w istotnym stopniu na wynik sprawy. Przepis art. 32 ust. 1 u.ś.r., co wyraźnie umknęło organom obu instancji, umożliwia zmianę sytuacji prawnej strony, określonej wcześniej inną decyzją, ale jedynie ze skutkiem ex nunc, to jest na przyszłość. Powyższy pogląd został zresztą wyrażony przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi w decyzji, która została poddana kontroli tutejszego Sądu w sprawie, zakończonej wyrokiem z 28 sierpnia 2024 r., II SA/Łd 409/24.
Ubocznie wskazać trzeba, że przywołany w motywach zaskarżonej decyzji wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 października 2009 r., II GSK 153/09 został wydany w odmiennym stanie faktycznym i prawnym sprawy, zatem nie mógł on stanowić wzorca kontroli legalności zaskarżonej decyzji.
Kolegium, utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji nie dostrzegło przy tym, że w motywach wspomnianego rozstrzygnięcia Prezydent Miasta Łodzi nie odniósł się do występującej w stanie faktycznym sprawy przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., koncentrując swoje wywody wyłącznie na okoliczności zaprzestania sprawowania przez skarżącego opieki nad wnukiem oraz na przepisie art. 3 pkt 7 u.ś.r. definiującym instytucję zapewniającą całodobowe utrzymanie. Niewątpliwie uzasadnienie decyzji Prezydenta Miasta Łodzi dotknięte jest w tym zakresie pewnymi brakami, które nie zostały wytknięte w toku postępowania odwoławczego zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania, o której mowa w art. 15 k.p.a.
Dodać również trzeba, że na gruncie rozpatrywanej sprawy organ wbrew obowiązkom wynikającym z art. 61 § 1 i 4 k.p.a. nie powiadomił skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie zmiany decyzji przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego pomimo wyraźnego brzmienia art. 32 ust. 2 u.ś.r., który stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 i 803), z zastrzeżeniem ust. 3. O toczącym się postępowaniu skarżący dowiedział się dopiero w momencie odebrania decyzji organu pierwszej instancji. Również w toku kontrolowanego postępowania, na żadnym jego etapie nie zapewniono skarżącemu możliwości zapoznania się i wypowiedzenia co do zebranego w sprawie materiału dowodowego, co świadczy dodatkowo o naruszeniu art. 10 § 1 k.p.a.
Odnosząc się do treści skargi godzi się wyjaśnić, że przedmiotem sądowej kontroli była wyłącznie decyzja organu zmieniająca decyzję o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a nie jak błędnie wywodzi skarżący decyzja o uznaniu za nienależnie pobrane i obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W tym zakresie, jak wskazał organ pierwszej instancji zostanie wszczęte odrębne postępowanie administracyjne, w którym organ wyda decyzję administracyjną, którą skarżący będzie mógł ewentualnie poddać kontroli instancyjnej, wywodząc odwołanie do organu drugiej instancji, a następnie kontroli sądowoadministracyjnej. Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. skarżący będzie mógł również zwrócić się do organu z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie termin płatności albo rozłożenie na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Na zakończenie rozważań Sąd odnosząc się do postępowania ustanowionego w sprawie pełnomocnika z urzędu, który swoją aktywność ograniczył do wykonania fotokopii akt i przesłania e-pism bez załączników zwraca uwagę na szczególną rolę pełnomocników z urzędu jako wypełniających obowiązek o charakterze publicznoprawnym i wykonujących zawód zaufania publicznego jakim jest profesja radcy prawnego, którego kluczowym obowiązkiem jest świadczenie pomocy prawnej zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 499). W specyfikę wolnych zawodów prawniczych wpisana jest konieczność troski o zapewnienie ochrony podmiotom, wobec których pełnomocnik zobowiązał się prowadzić sprawy. Profesjonalny pełnomocnik powinien tak zorganizować pracę, aby zapewnić swojemu mocodawcy niezbędną w prowadzonej sprawie pomoc prawną. W stosunku do profesjonalnego pełnomocnika wymagania staranności i ostrożności muszą być większe niż w stosunku do osoby nieznającej przepisów prawa i nietrudniącej się zawodowo prowadzeniem cudzych spraw. Na profesjonalnym pełnomocniku ciąży szczególny obowiązek dbania o interesy mocodawcy. Powinien on działać w taki sposób, by odpowiednio zabezpieczyć interesy swoich klientów. W konsekwencji powyższego stwierdzić trzeba, że wyznaczony celem udzielenia pomocy prawnej skarżącemu pełnomocnik swoją zupełnie bierną postawą wykazał się rażącym niedbalstwem i brakiem profesjonalizmu.
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.
Prowadząc ponownie postępowanie administracyjne organ uwzględni zaprezentowaną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną w zakresie art. 32 ust. 1 u.ś.r. i wyda rozstrzygnięcie odpowiadające prawu. W toku postępowania organ będzie czuwał nad przestrzeganiem fundamentalnych zasad procedury administracyjnej, unormowanych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego.